Sztuka nowoczesna (inaczej „modernizm” od ang. modern art) to umowny okres w historii sztuki, mający swój początek około połowy XIX wieku, a koniec w latach 70. XX wieku. Do sztuki nowoczesnej należy wiele bardzo zróżnicowanych nurtów, z których najważniejsze to impresjonizm, symbolizm, postimpresjonizm, kubizm, dadaizm, surrealizm, pop art i minimalizm.

Sztuka nowoczesna a sztuka współczesna

Nie należy mylić sztuki nowoczesnej ze sztuką współczesną. Ten drugi termin dotyczy nurtów sztuki powstałych w ostatnich latach. Można jednak mówić, że sztuka współczesna jest w pewnym sensie dalszym rozwinięciem modernizmu, ponieważ analogicznie szuka coraz to nowych środków artystycznego wyrazu.

Modernizm filozoficzny

Sztukę nowoczesną łączy się z modernizmem w filozofii. Pewne poczucie, które zrodziło się w ludzkich umysłach, zostało następnie przelane na płótna. Modernizm oznacza uświadomienie sobie potęgi ludzkiego rozumu i jego władzy nad rzeczywistością. Jest to okres rozwoju idei liberalizmu, racjonalizmu i postępu. Analogicznie artyści zrozumieli możliwości, jakie wciąż drzemały w sztuce. Skupili się oni na rozwoju języka malarskiego. Zaczęli się bardziej skupiać na formie, która sama w sobie stawała się treścią i główną istotą obrazu. Do tego czasu obowiązywały dość sztywne konwencje, głównie wymagające ukazywania rzeczywistości taką, jaka jest.

Impresjonizm

Za początek modernizmu uważa się impresjonizm, którego początek datuje się na połowę XIX wieku. Jego głównym zamysłem jest ukazanie ulotnych, pięknych momentów, skupienie się na powierzchowności piękna. Sztuka nie staje się pretekstem do omówienia kwestii metafizycznych, a nawet porzuca próbę takich analiz. Skupia się przede wszystkim na wrażeniu estetycznym, ale nie ograniczającym się do ram realizmu. Kolory i kształty stają się w impresjonizmie bardziej dowolne i abstrakcyjne, zależne od indywidualnego postrzegania artysty, jego doznań zmysłowych i wizji. Impresjonista unikał problemów społecznych, skupiał się na ukazywaniu pozytywnej strony życia. Najważniejszymi przedstawicielami byli m.in.: Władysław Podkowiński, Auguste Renoir, Claude Monet oraz Mary Cassat.

Symbolizm

Symbolizm jest przekonaniem o istnieniu drugiego, niedostępnego zmysłowo świata idei, do którego dostęp możliwy jest jedynie poprzez symbol. Symboliści pragnęli przedstawiać złożone problemy metafizyczne, które poznawane są jedynie przez emocje i podświadomość. Forma ich obrazów była dowolna, jedynym zamysłem było poznawanie treści, które chce przekazać artysta poprzez intuicję, a więc także zależnie od odbiorcy i jego percepcji. Nurt rozwijał się w drugiej połowie XIX wieku, głównie we Francji i w Belgii. Najważniejszymi przedstawicielami byli m.in.: Gustav Klimt, Jacek Malczewski, Edvard Munch.

Postimpresjonizm

Postimpresjonizm jest rozwinięciem wcześniejszego impresjonizmu, ale w pewnym sensie stoi w opozycji do niego. Rozwija dalej wolność odnośnie do doboru kolorystycznego i figurowego, lecz odrzuca dostępne konwencje artystyczne. Przez to obraz ukazuje np. naturę, lecz robi to w sposób indywidualistyczny, charakterystyczny tylko dla jednego artysty, według którego wizji powstał. Postimpresjoniści nie naśladują wiernie rzeczywistości. Ten nurt kształtował się na przełomie XIX i XX wieku. W Polsce postimpresjonizm istniał głównie w formie koloryzmu (kapizmu), czyli kształtowania formy kolorem. Głównymi przedstawicielami byli m.in.: Jan Cybis, Vincent Van Gogh, Paul Gauguin i Paul Cézanne.

Kubizm

Kubizm polega na odrzuceniu reguł perspektywy i uproszczeniu geometrii przedstawionych na obrazie obiektów. Prekursorami byli Georges Braque i Pablo Picasso na początku XX wieku. Kubiści chcieli zdefiniować rzeczywistość i jej wygląd poprzez uproszczenie jej do jak najbardziej podstawowych form geometrycznych. Sztuka kubistów jest znacznie silniejszym manifestem indywidualizmu niż dotychczasowe działania impresjonistów. Zrywano nawet często z estetyzmem, tak charakterystycznym i pozornie oczywistym dla sztuki. Kubizm zalicza się do awangardy (wraz z m.in. minimalizmem, surrealizmem i dadaizmem). Oprócz Picassa i Braque’a ważnymi przedstawicielami byli też Juan Gris, Francis Picabia i Jean Metzinger.

Dadaizm

Głównym hasłem dadaizmu było całkowite zerwanie z jakimikolwiek ograniczeniami formalnymi, czyli swoboda twórcza. Wynikała ona z poczucia rozpadu cywilizacji, który spowodowany był I wojną światową. Dadaistów łączył więc wspólny światopogląd dotyczący rozkładu dotychczasowych wartości, a nie konkretny styl. Dadaizm rzadko ograniczał się do malarstwa czy rzeźby. Powstawały głównie żartobliwe fotomontaże, kolaże i dzieła, które ciężko zaklasyfikować. Najważniejszym jest pisuar podpisany „R. Mutt 1917” i zatytułowany „Fontanna”, którego autorem jest Marcel Duchamp. Zamiarem dadaistów było przesunięcie granic sztuki. Przez wielu uważani są jednak za jej niszczycieli. Najważniejszymi przedstawicielami byli m.in.: Marcel Duchamp, Man Ray, Hugo Ball, Max Ernst i Hans Arp.

Surrealizm

Był to bunt przeciw realizmowi i możliwościom poznawania zmysłowego, rozpoczął się w latach 20. XX wieku. Teoretykiem surrealizmu był André Breton. Malarskim założeniem było „wyrażanie wizualne percepcji wewnętrznej”. Powstawały obrazy oparte na bujności wyobraźni artysty, burzące logikę rzeczywistości. Charakterystyczna była groteska i abstrakcja, wizje jak z halucynacji lub ze snu. Surrealizm wyrósł z dadaizmu i wielu surrealistów tworzyło wcześniej jako dadaiści. Artyści tego nurtu interesowali się hipnozą, podświadomością oraz nowopowstałą psychoanalizą. Kochali wszystko, co cudowne i absurdalne oraz cenili sobie wolność wyrazu artystycznego. Inspirujące były dla nich rysunki autorstwa dzieci i umysłowo chorych, przypadek, sen i baśnie. Najważniejszymi przedstawicielami byli m.in.: Salvador Dali, René Magritte, Luis Buñuel oraz Joan Miró.

Pop art

Pop art, czyli sztuka popularna (ang. popular art) powstała po II wojnie światowej, w latach 50. i 60. Podejmowała temat konsumpcjonizmu i materializmu i poddawała je krytyce. Pop-art opiera się w pewnym sensie na dadaizmie, lecz ta charakterystyczna wolność artystyczna jest tu już czymś całkowicie oczywistym. Pierwsze dzieła zaczęły pojawiać się w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Nowa sztuka miała odzwierciedlać społeczeństwo wielkich miast i parodiować kulturę masową. Wykorzystywano wielkie formaty, fragmenty komiksów, przedmioty codziennego użytku. Głównymi artystami byli m.in.: Andy Warhol, Roy Lichtenstein, Keith Haring, Peter Blake.

Minimalizm

Minimalizm kształtował się w latach 60. XX wieku. Jego zamierzeniem było ograniczenie środków plastycznych w dziele artystycznym. Minimaliści korzystają głównie z kształtów, podstawowej geometrii, powierzchni, skali. Skupiano się również na anonimowym charakterze dzieła. Miało być ono pozbawione cech indywidualistycznych twórcy. Minimalizm przywodzi na myśl raczej przemysł i architekturę niż sztukę. Był przeciwieństwem popularnych dotychczas ruchów manifestujących wolność ekspresji jak pop-art czy surrealizm. Dzieła minimalizmu są spokojne i kontemplatywne. Najważniejszymi twórcami są m.in.: Donald Judd, Frank Stella, Sol LeWitt, Carl Andre.