Szkoła niemal od zawsze była skoncentrowana bardziej na pracy ze słabymi, przejawiającymi trudności zarówno z opanowywaniem treści programowych jak i z problemami osobistymi uczniami, podczas gdy dzieci zdolne wywoływały przeświadczenie, iż zawsze sobie jakoś radzą nawet w trudnych dla nich sytuacjach. Uczniom zdolnym większość nauczycieli poświęca o wiele mniej uwagi, gdyż nie wymagają oni pomocy w opanowywaniu materiału osiągając bardzo dobre wyniki przy jednoczesnym nie stwarzaniu jakichkolwiek problemów wychowawczych.

Dopiero od niedawna zaczęto postrzegać uczniów uzdolnionych jako grupę dzieci wymagających stworzenia im odmiennych i specyficznych warunków, które pozwolą na jak najbardziej wszechstronny rozwój ich talentu. Taka troska powinna wynikać przede wszystkim z przekonania, iż uczniowie ci są częścią narodowego bogactwa stanowiąc w przyszłości istotną rolę w rozwoju całego społeczeństwa. Chęć stworzenia im specjalnych warunków rozwoju podyktowana być powinna również faktem, iż stanowią oni bardzo nikły procent całej populacji, a inwestowanie w ich możliwości od samego początku stanowi pewną lokatę na przyszłość.

Problem związany z kwestią metodyki pracy z uczniami zdolnymi jest taki, iż obecność ich nadal nie jest w pełni wykorzystywana przez zbyt płytki zakres wiedzy na temat optymalnych sposobów pracy z nimi. Należy sobie uświadomić, iż wyjątkowe predyspozycje i zdolności są obserwowalne już u dzieci w wieku przedszkolnym, stąd istotna rola w procesie ich wychowywania nie tylko rodziców, lecz również przedszkolnych wychowawców jak i nauczycieli prowadzących pierwsze klasy szkoły podstawowej. Stworzenie optymalnych warunków rozwoju oraz ukształtowanie postawy twórczej wymaga jednak odpowiedniej znajomości danego dziecka które obejmować będzie wykrycie owych zdolności a następnie właściwe ich ukierunkowanie oraz rozwój. Zatem uznać można, iż pierwszy czynnik zarówno wspomagający jak i utrudniający rozwój ucznia zdolnego, to jego nauczyciel, który z jednej strony może stanowić dla niego wsparcie przejawiając życzliwą chęć pomocy, a z drugiej strony (co będzie miało miejsce w przypadku np. nauczycieli zakompleksionych, przejawiających problemy ze sobą) może traktować go z lekceważeniem lub wręcz wyśmiewając go wobec całej klasy, co z kolei stanowi najszybszą drogę do zmarnowania jego zdolności.

Zadaniem i wręcz obowiązkiem każdego pedagoga jest stymulacja poznawczego, społecznego i emocjonalnego rozwoju wszystkich jego uczniów, lecz w szczególności uczniów wybijających się. Każdy nauczyciel powinien mieć ponadto świadomość, iż nawet największy talent nie przyniesie spodziewanych efektów, jeśli nie zostanie on poparty wytrwałą i systematyczną pracą, która będzie rezultatem odpowiedniej motywacji oraz pomocy wychowawcy. Niezwykle ważną jest tutaj również świadomość tego, iż nawet najbardziej zdolny uczeń jest przede wszystkim dzieckiem.

Rozważania na temat pracy z uczniem zdolnym należy oprzeć na postawach teoretycznych; po pierwsze należy ustalić, kim według pedagogów jest uczeń zdolny:

  • zdaniem E. Gondzika, są to uczniowie, którzy oprócz wysokiego ilorazu inteligencji wykazują również:
    • duże prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu
    • posiadają twórczą wyobraźnię
    • wybitne zdolności specjalne
    • dużą łatwość uczenia się
    • szerokie zainteresowania
    • samokrytycyzm
    • pracowitość
  • według W. Panka, są to uczniowie posiadający lepsze przystosowanie do szkolnych warunków przede wszystkim dzięki:
    • umiejętności rozwiązywania różnych problemów
    • myśleniu twórczemu
    • wysokim wynikom w nauce
    • wszechstronnym lub specjalnym uzdolnieniom
    • dużej wyobraźni
    • szerokim zainteresowaniom
    • specyficznym sposobom uczenia się
    • umiejętności korzystania z wielu różnych źródeł wiedzy

Następnym terminem, który wymaga uściślenia są zdolności:

  • Z. Pietrasiński -zdolności są to pewne psychiczne właściwości, stanowiące konieczny warunek wykonania danego zadania
  • W. Okoń - zdolność to niezawodność oraz duża łatwość przyjmowania i przetwarzania informacji, umiejętność podejmowania wszelkich decyzji w samodzielnym i skutecznym działaniu
  • W. Panek - zdolności to pewne właściwości psychiczne wiążące się z organicznym podłożem, które są cechami osobowości człowieka warunkującymi sprawne oraz skuteczne wykonywanie tak prostych, złożonych jak i bardzo skomplikowanych czynności oraz działań zachodzących w trakcie nauki czy pracy

Można wyróżnić następujące rodzaje zdolności:

    • zdolności naturalne, które są uwarunkowane genetycznie
    • zdolności rzeczywiste, stanowiące wytwory uczenia się oraz mające podstawę w zdolnościach naturalnych
    • zdolności ogólne umożliwiają uczenie się, rozwiązywanie różnych zadań oraz problemów, stanowią o umiejętności myślenia abstrakcyjnego, pomysłowości i oryginalności w trakcie pracy intelektualnej
    • zdolności specjalne (kierunkowe) to uzdolnienia w zakresie konkretnej dziedziny

Uczeń zdolny przejawiający duże zdolności w określonej dziedzinie posiada talent stanowiący wynik interakcji pięciu następujących czynników:

      • zdolności specjalnych
      • zdolności ogólnych
      • pozaintelektualnych warunków wewnętrznych
      • czynników środowiskowych
      • czynników losowych

Mimo, iż nie ma zgodności wśród badaczy tego zjawiska, które dzieci można bezsprzecznie określić jako zdolne lub wybitnie zdolne, jasnym jest, iż zdolne dziecko będzie dużo szybciej oraz sprawniej od pozostałych dokonywać selekcji informacji, zapamiętywania ich oraz spontanicznego rozwiązywania całego szeregu problemów. Dziecko zdolne wykazuje niezwykłą podzielność uwagi, jest ciekawe wielu zagadnień oraz dociekliwe, z reguły nosi cechy indywidualisty, przejawia znaczną niezależność oraz krytycyzm. Zdolne jednostki przejawiają dwie podstawowe właściwości: ponadprzeciętne osiągnięcia lub potencjalne zdolności dla takich osiągnięć.

Uczeń uzdolniony będzie przewyższał pozostałych uczniów w wykonywaniu jednakowych zadań działając w podobnych co oni warunkach, co jest rezultatem właśnie jego zdolności, jak również dużej motywacji, określonych cech osobowości oraz temperamentu, umożliwiających mu tak szybką pracę, łatwości skupiania uwagi na określonej rzeczy oraz wytrwałości w dążeniu do celu. Zdolności umożliwiają skuteczne wykorzystywanie wcześniej zdobytej wiedzy, przejawiają się niezwykłą oryginalnością myślenia, łatwością przyswajania nowych informacji, twórczym podejściem do wielu zagadnień oraz ponadprzeciętnie rozwiniętą wyobraźnię i fantazję.

Należy uświadomić sobie, iż nie każdy zdolny uczeń będzie jednocześnie dobrym uczniem; jak wynika z badań, iloraz inteligencji osiągany w przedziale od 125 do 155 punktów stanowi o niemal idealnych warunkach do nauki, lecz z drugiej strony może również oznaczać wiele trudności adaptacyjnych, co jest powodowane tym, iż bardzo często wysoki poziom intelektualny stanowi przeszkodę w porozumiewaniu się oraz bliższych kontaktach z rówieśnikami. Uczniowie zdolni często są odbierani z powodu swojej wiedzy i pewności siebie jako przemądrzali i wywyższający się, co jednak nie zawsze musi mieć miejsce, a czasami stanowi również reakcję na izolowanie ich przez resztę klasy.

Obecnie stwierdzenie u dziecka wyjątkowych zdolności wymaga już nie tylko zbadania jego poziomu inteligencji, lecz również przeprowadzenia wielu innych, opracowanych przez specjalistów z wielu dziedzin testów (osobowościowych, na inteligencję oraz określających zdolności). Najbardziej jednak skuteczny sposób wykrywania zdolności stanowi wnikliwa obserwacja procesów oraz wyników działania danej jednostki, które to zadanie przede wszystkim należy do rodziców, a w następnej dopiero kolejności do nauczycieli. Identyfikacja uczniów zdolnych wymaga wykorzystania sprawdzonych metod wykrywania uzdolnień oraz narzędzi identyfikacji, przy czym należy pamiętać, iż metody te mogą dać obiektywny obraz ucznia tylko w przypadku, gdy zostaną wszystkie wzięte pod uwagę.

Do najbardziej powszechnych sposobów wykrywania zdolności należy:

    • wyniki różnych testów dydaktycznych
    • wygrane w konkursach
    • przyznawana przez nauczyciela, rodziców lub specjalistów danej dziedziny nominacja
    • iloraz inteligencji

W polskim szkolnictwie utarło się przekonanie, iż uczeń wybitnie uzdolniony jest jednocześnie uczniem trudnym, a cała uwaga nauczycieli skoncentrowana jest przede wszystkim na uczniach przeciętnych i nie wychylających się. Trudności związane ze zdolnymi dziećmi polegają na tym, iż nie zmarnowanie ich potencjału wymaga stworzenia im indywidualnych warunków pracy, spełniających ich swoiste potrzeby, co zakłada indywidualne podejście nauczyciela, które w polskiej klasie jest rzeczą niemal niewykonalną. Często do czynienia mamy z sytuacją, iż uczeń wybitnie zdolny stara się ukryć swoje możliwości w celu wzbudzenia sympatii i akceptacji wśród rówieśników, co dodatkowo utrudnia pracę nauczycielowi.

Jednym z problemów w wykrywaniu uczniów ponadprzeciętnych przez nauczycieli jest to, iż wielu z nich jako podstawowe kryterium w tej kwestii stawia uzyskiwane przez nich oceny, które (jak powszechnie wiadomo) często mogą być niższe nawet od przeciętnych; przyczyną takiego stanu rzeczy może być:

  • zła organizacja szkoły
  • niewłaściwe programy nauczania
  • nieodpowiedni stosunek nauczycieli do uczniów
  • sytuacja domowa tych uczniów
  • stosunki panujące w klasie
  • łatwe zniechęcanie się uczniów trudnościami
  • niechęć do pokonywania przeszkód
  • nadpobudliwość psychoruchowa oraz emocjonalna
  • traktowanie intelektualnej aktywności ucznia przez nauczycieli oraz pozostałych uczniów jako uciążliwej i kłopotliwej, czego wynikiem jest spychanie najbardziej wartościowych jednostek na margines, przez co mogą one utracić swój potencjał

Jak już zostało wspomniane, wszystkie programy szkolne dostosowywane są do uczniów przeciętnych, przez co stawiane tym zdolnym wymagania są poniżej ich możliwości, która to sytuacja prowadzi do zahamowania ich rozwoju. Zdolni uczniowie często nudzą się w trakcie zajęć, co również może stanowić podstawę dla powstania konfliktów ze szkołą lub w ogóle zaprzestania uczenia się oraz w efekcie uzyskiwania ocen dużo poniżej swoich możliwości. Częste są również sytuacje, że nauczyciele dokonując oceny osiągnięć ucznia w rzeczywistości oceniają jego umiejętności społeczne, gdzie biorą pod uwagę to, czy jest on kontaktowy, sympatyczny, chętny do niesienia pomocy itp. Należy sobie uświadomić jednak, iż jednostki wybitne wykazuję więcej emocjonalnych oraz społecznych trudności niż te przeciętne; innymi słowy - bywają one "trudne", co wymaga podwójnej pomocy nauczyciela.

Podstawowy cel pracy z uczniem zdolnym stanowi stworzenie wszechstronnych warunków dla indywidualnego i twórczego myślenia oraz dla rozwoju jego zainteresowań i uzdolnień. W ostatnich latach zauważa się wprowadzanie nowoczesnych metod sprzyjających rozwój ucznia:

  • możliwość przyjmowania do szkoły dzieci w wieku niższym niż wymagany dla rozpoczęcia edukacji, lecz wykazujących jednocześnie odpowiedni poziom dojrzałości
  • możliwość szybszego opanowanie programów szkolnych poprzez uczestnictwo w tzw. klasach semestralnych lub półrocznych przez uczniów przyswajających wiedzę dużo szybciej
  • możliwość uczenia się różnych treści programowych w różnym tempie (np. uczeń uzdolniony w zakresie fizyki czy matematyki szybciej uczy się i zalicza treści właśnie z tych przedmiotów przy normalnej lub wolniejszej realizacji programu z pozostałych przedmiotów)
  • możliwość uczenia się w swoim tempie w ramach indywidualnego toku nauczania
  • możliwość wcześniejszego zrealizowania programu nauczania w danej klasie
  • podwójna promocja (mało zalecana) gdzie uczeń samodzielnie opanowuje program wyższej klasy i np. będąc w klasie III automatycznie przechodzi do V
  • zajęcia pozalekcyjne oraz pozaszkolne (najczęściej stosowane) - stanowią zajęcia głównie prowadzone popołudniu, których celem jest rozwijanie zainteresowań uczniów

W przypadku uzyskania przez ucznia zezwolenia na indywidualny tok nauki, dużym minusem jest to, iż topnieją jego już ograniczone kontakty z rówieśnikami. Jednak mimo wielu słabszych stron, powyższe metody stwarzają uczniom zdolnym odpowiednie warunki dla rozwoju ich zdolności, czego warunkiem jest głęboka reforma systemu klasowo - lekcyjnego, odpowiednie przygotowanie merytoryczne nauczycieli oraz współpraca szkół na różnych szczeblach w zakresie przygotowywania specjalnych programów nauczania, bez czego dostosowywanie procesu nauczania do indywidualnych cech uczniów byłoby nierealne.

Podstawową zasadą organizacji pracy ucznia zdolnego jest utrzymywanie stale wysokiego poziomu stawianych przede nim zadań przy zapewnieniu sensu jego pracy, nauczanie obszerniejszego materiału lub stawianie innych celów, do których może on dążyć. Kształcenie uczniów zdolnych nieco przypomina proces badawczy, stanowiąc wyzwanie zarówno dla wychowanka jak i nauczyciela, który w trakcie swojej zwykłej praktyki zawodowej napotyka na wiele trudności, nie mówiąc już o przebiegu współpracy z dzieckiem uzdolnionym. Pierwszym i zasadniczym problemem jest tutaj rozpoznanie i identyfikacja wybitnych jednostek, czego podstawę stanowić powinna rzetelna wiedza oraz obserwacja. Zdarza się, iż nauczyciel w nawale obowiązków gubi chęć oraz pomysłowość i oryginalność w zakresie organizacji pracy uczniom zdolnym, który posiada przecież specyficzne potrzeby wymagające im sprostania. Najtrudniejszym jednak problemem jest chyba sam uczeń wraz z potrzebą przynależności do klasy stanowiącej dla niego pewien punkt odniesienia. Należy pamiętać, iż wybitne dzieci również potrzebują akceptacji środowiska, co może być bardzo trudne ze względu na panującą wśród młodzieży modę na arogancki stosunek do nauki. Zatem w przypadku uczniów zdolnych istnieje o wiele większe ryzyko, iż zostaną oni odrzuceni przez swoją klasę. Problem stanowi również ich osobowość, gdyż często są oni zarozumiali i nietolerancyjni dla uczniów słabszych, z uporem starają się dowodzić swoich racji bez względu na innych oraz absorbują swoją osobą nauczyciela, zabierając czas lekcji.

Trudno jest wskazać na konkretne oraz niezawodne wskazówki dotyczące pracy z uczniami zdolnymi, lecz jedną z niezawodnych jest taka, by absolutnie nie zmuszać dziecka do osiąganie coraz to lepszych i szybszych postępów w nauce, lecz należy je dopingować także w innych dziedzinach życia, nie tylko szkolnych. Poza tym, uczeń zdolny nie powinien zostać sam ze sobą, lecz należy mu stworzyć atmosferę aktywnego działania, przygody intelektualnej oraz twórczych poszukiwań. Nie można również wymagać ciągłego potwierdzania swoich intelektualnych zdolności, gdyż nadmierne wymagania mogą zniechęcić zamiast stymulować rozwój. Niekorzystnym jest również, gdy dziecko jest traktowane przez swoją rodzinę jako instrument służący realizacji własnych celów, ambicji i niespełnionych marzeń.

Bardzo istotną kwestią jest również problem środowiska rodzinnego uczniów zdolnych, gdyż wszelkie czynności podejmowane przez szkołę mogą być skuteczne tylko wówczas, gdy będą zintegrowane z pracą rodziców, stąd tak duży nacisk kładziony na wzajemną współpracę szkoły i domu rodzinnego. Jasnym jest, iż rodzice mogą zarówno wspierać rozwój swojego dziecka jak i powodować jego zahamowanie; np. w rodzinach pełnych o średnim statusie przykłada się duża wagę do wykształcenia, które stanowi jedyną drogę do sukcesu, jednak i w takim środowisku może się kryć wiele niebezpieczeństw dla dziecka. Ambicje rodziców mogą wpływać ujemnie na jego rozwój, zarówno intelektualny jak i emocjonalny czy społeczny, natomiast rodzice zamiast zachęcać dziecko do utrzymywania kontaktów z kolegami, często izolują je, co może skutkować wieloma zaburzeniami w jego późniejszym funkcjonowaniu w społeczeństwie.

W związku z prowadzonymi badaniami na temat dzieci uzdolnionych przeprowadzony został wywiad z nauczycielem nauczania początkowego o 24-letnim doświadczeniu pedagogicznym, w trakcie które uzyskane zostały następujące informacje:

    • na pytanie dotyczące spotkanych w trakcie długiej praktyki nauczycielskiej wybitnie uzdolnionych uczniów, odpowiedź była zaskakująca, gdyż nauczyciel stwierdził, iż owszem, miał do czynienia z takimi dziećmi, jednak były to przypadki bardzo sporadyczne (przyczyną tego stanu rzeczy mogło być to, iż szkoła w jakiej pracuje owy nauczyciel, nie cieszy się dobrą opinią)
    • według mojego rozmówcy, uczeń zdolny wykazuje większe niż pozostali umiejętności logicznego rozumowania, mówienia i kojarzenia
    • nauczyciel był w stanie wymienić kilka metod wyłaniania uczniów zdolnych, co do których można mieć jednak wątpliwości, czy są rzeczywiście stosowane, gdyż w dalszej rozmowie nauczyciel stwierdził, iż długoletnie doświadczenie podpowiada, czy dany uczeń nosi w sobie pewien potencjał czy tez nie - to się po prostu wie, ponadto, wbrew obiegowej opinii, uczniów takich jest bardzo niewiele (nie zostało wspomniane tutaj nic o stosowanych metodach i testach w tym celu)
    • według nauczyciela, najbardziej istotna w pracy z uczniem jest nieustanne stymulacja jego możliwości intelektualnych w drodze stawiania go przed coraz trudniejszymi zadaniami, dawanie dodatkowych ćwiczeń według zasady stopniowania trudności
    • nauczyciel stara się zachęcać i motywować swoich uczniów do nowych wyzwań
    • w kwestii utrudnień w zakresie pracy z wybitnymi uczniami nauczyciel wymienił całą listę ograniczeń, zaczynającą się od tych o charakterze materialnym, poprzez małą ilość pomocy dydaktycznych, a kończącą się na zbyt dużej licznie klas, co nie sprzyja takiej pracy
    • na pytanie dotyczące relacji panujących pomiędzy wybijającymi się uczniami i resztą klasy nauczyciel odpowiedział, iż powinno być tak, że dziecko takie powinno być postrzegane jako pewnego rodzaju autorytet dla klasy, jednak taka sytuacja ma miejsce niezwykle rzadko, a najczęściej ma miejsce sytuacja, kiedy zdolni uczniowie są izolowani, gdyż traktowani są jako konkurencja "nie do przeskoczenia", lub sami odsuwają się od kolegów czując się innymi; owszem, zdarzają się również takie dzieci, które są ogólnie lubiane i akceptowane
    • poruszając kwestię stosunku nauczycieli do dzieci zdolnych uzyskałam odpowiedź, iż w dużej mierze zależy to od osobowości takiego ucznia, który nie będzie lubiany nie tylko przez kolegów jak i przez nauczycieli, jeśli jest zarozumiały i czuje się lepszy od wszystkich, co stanowi smutną rzeczywistość w konfrontacji z faktem, iż każdy nauczyciel powinien stanowić dla takich uczniów podporę oraz osobę, której można zaufać
    • jak twierdził nauczyciel, jedynie 30% kieruje się w wyborze tego zawodu chęcią nauczania oraz powołaniem, natomiast pozostała część najczęściej długim czasem przysługującego im urlopu, co stanowi wielkie utrudnienie dla rozwoju nie tylko uczniów wybitnie zdolnych, lecz wszystkich

Wielu nauczycieli podchodzi do nauczania jak do pewnego przymusu, a swoich uczniów traktuje tak samo, nie próbując się nawet dopatrywać wśród ich grupy jednostek wymagających specjalnych starań. Zdarza się również, iż nauczycielom brakuje sił lub po prostu chęci dostosowywania metod nauczania do uczniów uzdolnionych.

Trudność stanowić może również fakt, iż wielu uczniów przejawia niechęć do zwiększenia przed nimi wymagań, jednak nauczyciel o wystarczającym doświadczeniu zawodowym będzie potrafił odpowiednio rozwiązać ten problem argumentując odpowiednio swoje poczynania wobec dziecka.

Jak zostało to przedstawione w niniejszej pracy, obecne prawo oświatowe daje możliwość stwarzania wielu warunków nauczania oraz promowania ponadprzeciętnych uczniów, z drugiej jednak strony, wprowadzone w ostatnich latach zmiany nie stworzyły warunków dla spójnego a zarazem efektywnego kształcenia tych uczniów, które przede wszystkim wymagają odpowiedniego metodycznego przygotowania nauczycieli do takiej pracy oraz wsparcia finansowego dla szkoły jak i dla samego ucznia.

Należy mieć świadomość, iż zaniedbywane i lekceważone dzieci o wybitnych uzdolnieniach bardzo często kończąc szkołę wchodzą w różne konflikty z prawem, nadużywają alkoholu czy narkotyków, a w najbardziej skrajnych sytuacjach - popełniają samobójstwa. Dlatego też tak ważne jest, by nie dopuszczać do marnowania ich potencjału oraz możliwości, które domagają się ujścia. Niezwykle ważnym jest, by zapewnić im warunki dla harmonijnego rozwoju we wszystkich sferach: poznawczej, emocjonalnej oraz społecznej. Kolejnym argumentem za takim podejściem jest fakt, iż każde społeczeństwo potrzebuje jednostek wybitnych, które stanowią podstawę i dźwignię dla jego postępu, dlatego też to właśnie jemu powinno najbardziej zależeć na odpowiednim kształceniu owych osób, w związku z czym można zaobserwować dwie tendencje: z jednej strony tworzenie specjalnych szkół przeznaczonych dla uczniów zdolnych, natomiast z drugiej - stosowanie w szkołach normalnych indywidualnych wymagań przyspieszających rozwój zarówno uczniów zdolnych jak i przeciętnych. Obie opcje stanowią dziś rozwiązanie, znajdujące się już w zasięgu naszych możliwości, dlaczego więc w dalszym ciągu tak wiele potencjału marnuje się w naszych szkołach? Jak długo u podstaw systemu szkolnictwa leżeć będą niewłaściwe intencje oraz pedagodzy bez powołania czy nawet chęci odpowiedniego wykonywania własnego zawodu, kwestia ta (jak i wiele innych) nie zostanie rozwiązana.

Bibliografia:

  • Borzym I., Uczniowie zdolni, Warszawa 1979
  • Nakonieczna D., Kształcenie wielostronne stymulujące rozwój uzdolnień, Warszawa 1980
  • Levis G., Jak wychowywać utalentowane dziecko, Poznań 1998
  • Rimm S., Dlaczego zdolne dzieci nie radzą sobie w szkole, Poznań 2000
  • Sękowski A., Osiągnięcia uczniów zdolnych, Lublin 2000
  • Lewowicki T., Kształcenie uczniów zdolnych, Warszawa 1980