Pedagogika do własnych badań wykorzystuje wskaźniki. Ich definicja brzmi: wskaźniki to własności, które mają ze sobą wspólna cechę charakteryzującą się bezwyjątkową lub statystyczną regularnością, przy czym jedną z nich nie jest się w stanie bezpośrednio zaobserwować, ale na podstawie, której można zauważyć obecność tej drugiej.

Wskaźnik to swego rodzaju cecha, dzięki której możemy stwierdzić, iż zaszła sytuacja, którą rozpatrujemy.

Wypowiadając słowo "wskaźnik" mamy na myśli coś (może to być: właściwość, fakt, zdarzenie, stan, proces, itp.), co możemy zauważyć i dzięki któremu stwierdzamy, że miało lub ma miejsce coś (np. drżące ręce, jąkanie się, swoiste zachowanie, sposób ubierania się, wygląd, itp.) czym się interesujemy (chcemy zbadać).

Wskaźnik musi się dać zaobserwować, zauważyć, aby stał się cechą wskazywaną (wskaźnikiem). Należy również zauważyć, iż sytuacja, którą on powoduje może, lecz nie musi dąć się zauważyć.

Wskaźnik musi spełniać pewien warunek, a mianowicie wydarzenie lub sytuacja, która jest wskaźnikiem musi być ściśle związana z wydarzeniem lub sytuacją, która jest wskazywana przez ten wskaźnik. Związek ten, który zaistnieje między wyżej wymienionymi zjawiskami może być różnorodny. Będzie on wykazywał cechy umowne lub rzeczowe.

Jeżeli mówimy o związku umownym mamy tu na myśli zależność, która zachodzi między wskaźnikiem, a cechą, która opiera się na znaczeniu terminu, a więc chodzi tu o takie dobieranie obiektu wskazującego, które zawierałoby w sobie definicję właściwości, która z kolei została wskazana. W tej sytuacji znaczenie obiektu wskazującego (wskaźnika) jest tożsame ze znaczeniem definicji właściwości (mamy tu na myśli rozpatrywane zjawisko).

Z kolei, jeśli wziąć pod uwagę związek rzeczowy, chodzi tu o zależności zachodzące pomiędzy obiektem wskazywanym, a właściwością wskazywaną, które można skontrolować w sposób doświadczalny. Chodzi tu o to, że właściwość i obiekt podlegają obserwacji lub można je sprawdzić pośrednio przy wykorzystaniu różnorodnych objawów, stanów, zachowań, itd.

Wyróżniamy następujący podział wskaźników:

  • DEFINICYJNE- zwracają one uwagę na sposób, w jaki łączą się ze sobą wskaźnik i wartość wskazywana. Przy ich wykorzystaniu próbuje się przedstawić definicję właściwości, która jest celem przeprowadzonego badania. Aby dobrać wskaźnik do badanej sytuacji trzeba najpierw dokonać definicji tej sytuacji, której wyrażeniem ma być wskazywany obiekt.

Przykład: Ilość wyborów ucznia.

  • EMPIRYCZNE- charakteryzują się tym, że cecha i obiekt wskazywane są możliwe do zaobserwowania. Związek pomiędzy obiektem wskazywanym, a cechą obija się o doświadczenie, które przeżywamy w bezpośredni sposób, w momencie obserwowania. Korzystną cechą tego rodzaju wskaźników jest to, że da się bez problemu zauważyć, że mają one miejsce.

Przykład: Dziecko ma w posiadaniu gitarę, co może oznaczać, iż interesuje się ono grą na niej, czyli muzykowaniem.

  • INTERFERENCYJNE- pojawia się w bardziej skomplikowanej sytuacji tj., gdy cesze wykazywanej nie da się przyporządkować definicji, jakiejś sytuacji, która by ja opisywała i nie jest możliwe dokonanie jej obserwacji. O tym, że jakaś sytuacja miała miejsce możemy stwierdzić pośrednio (nie przez obserwacje bezpośrednią), a więc okazuje się, iż coś się wydarzyło, a my to zauważamy mimo, że się ono nie ujawnia.

Przykład: Jeżeli uczeń ma na twarzy wypieki podczas pisania sprawdzianu, może to oznaczać, że się on denerwuje.

Wyżej opisane wskaźniki są jednorodne. Niestety rzadko tak bywa w pedagogice, że gdy prowadzone są badania wykorzystuje się tylko jeden rodzaj wskaźnika. Często pojawia się kilka cech wskazywanych w jednym czasie i wówczas są one inaczej nazywane i pojmowane. Przyjęcie kilku różnych wskaźników będzie zależało od problemu, który badamy, od kogoś lub czegoś (przedmiot badania), co jest przez nas badane, od tego, jak bardzo złożone jest badane zjawisko, od zdolności i kompetencji badacza, co do wybierania odpowiednich wskaźników. W takiej sytuacji zazwyczaj korzysta się z wszystkich wyżej wymienionych wskaźników tj. definicyjnych, empirycznych i interferencyjnych. Można je dowolnie ze sobą zestawiać, aby spełniały odpowiednie warunki.

Wyróżniamy, zatem następujące wskaźniki złożone:

  • DEFINICYJNO-EMPIRYCZNE-

Przykład: Ktoś posiada wysoki status materialny, ponieważ ma bogato wyposażony i piękny dom. Posiadanie domu w tym wypadku nie oddaje całości rozumienia pojęcia "wysoki status materialny". Należy tu dodatkowo wspomnieć jeszcze o innych wyznacznikach tej sytuacji tj.: noszenie markowej odzieży, posiadanie wysokiej klasy samochodu, czy częste "imprezowanie" (zapraszanie gości), itd. Zatem jeśli wszystkie wymienione sytuacje składają się na jedną całość, dotyczą jednej osoby, to mówimy wówczas, że jest to grupa wyznaczników "wysokiego statusy materialnego". Okazuje się wtedy, że bogato urządzony dom to tylko część składowa tj. wskaźnik definicyjny "wysokiego statusu materialnego". Gdyby wziąć pod uwagę resztę wyznaczników, to posiadanie bogato urządzonego domu, co jest możliwe do zaobserwowania, jest tylko, pewną częścią składową budującą wskaźnik empiryczny. Piękny dom może, więc być wyznacznikiem albo wskaźnika definicyjnego, albo empirycznego w zależności, co się bierze pod uwagę.

  • DEFINICYJNO-INTERFERENCYJNE-

Przykład: Uczeń się denerwuje podczas pisania sprawdzianu, czego nie możemy bezpośrednio zaobserwować, dlatego też drżą mu ręce i ma wypieki na twarzy. Zatem "drżące ręce" to część definicji stwierdzenia "denerwuje się ". Mamy, zatem do czynienia ze wskaźnikiem definicyjnym. Ale gdyby przeanalizować związek cechy wskazywanej z zjawiskiem wskazywanym, to okaże się, że "drżące ręce" to jednocześnie wskaźnik definicyjny i interferencyjny.

  • EMPIRYCZNO-INTERFERENCYJNE-

Przykład: Przeprowadzamy test pod myślą przewodnią: "Mój stosunek do religii, której jestem wyznawcą". Okazuje się, że gdy dana osoba uzyska wysoka liczbę punktów, możemy wnioskować, że jest to osoba głęboko wierząca. Wynik testu to wskaźnik empiryczny, obok niego możemy do wyznaczników wiary zaliczyć dodatkowo np. udział w mszach, obchodzenie świąt, postępowanie według zasad religii, na co dzień, itp. Analizując wynik testu możemy również mniemać, iż w tej osobie podczas mszy wzrastają dane, a nie inne uczucia. Jeśli przeciwstawimy te uczucia wobec wyniku testu, to będzie wówczas on wskaźnikiem interferencyjnym.

  • DEFINICYJNO-EMPIRYCZNO-INTERFERENCYJNE- zaliczamy tu wszystkie składniki, na których podstawie możemy dokonać częściowego zdefiniowania wyznaczników, przejawiających się w różnoraki sposób, które da się zaobserwować bezpośrednio lub nie istnieje taka możliwość.

Przykład: Rozmawiamy z daną osobą. Zadajemy pytania, osoba odpowiada. Jeżeli twierdzimy, iż mamy do czynienia z osoba "inteligentną", wówczas wynik odpowiedzi można uznać za wyznacznik, cechę pojęcia "inteligencja" i jest to wskaźnik definicyjny. Okazuje się również, że odpowiedzi są tylko pewną cząstką zaliczaną do objawów, wyznaczników "inteligencji", a obok istnieje jeszcze wiele innych np. szybkość w reagowaniu na zadane pytanie. W tej sytuacji relacja między odpowiedzią, reakcją można nazwać wskaźnikiem empirycznym. Ponad to okazuje się, iż odpowiedzi wiążą się bezpośrednio z cechami psychicznymi odpowiadającego, (np. gdy osoba ta czuje się zadowolona ze sposobu, w jaki podpowiada na zadane pytania, czuje satysfakcję). Wskaźnikiem interferencyjnym jest tu wysoki poziom udzielanych odpowiedzi, który wywołuje dobre samopoczucie odpowiadającego. Z kolei poziomem, na jakim znajdują się te odpowiedzi w stosunku do różnorodnych przejawów mądrości u obserwowanego może być postrzegany jako wskaźnik definicyjny, interferencyjny, czy empiryczny jednocześnie.

Badający mając także olbrzymie możliwości w doborze cech wskazujących musi wykazać się doskonałą umiejętnością odnajdywania zależności i definiowania ich rodzaju. Tylko taka diagnoza pozwoli poprawnie odszukać odpowiedni wskaźnik w stosunku do odpowiedniego zjawiska. Tego typu działania wymagają olbrzymiej intuicji, wyczucia, a zarazem ostrożności szczególnie, gdy mamy do czynienia ze zjawiskami bardzo skomplikowanymi, trudnymi, ale i posiadającymi wysoki status ważności dla badacza.