UNIWERSYTET EKONOMICZNY WE KRAKOWIE

WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA

Imię i nazw

„UBEZPIECZENIA KREDYTÓW JAKO FORMA

WSPÓŁPRACY ‘’

Praca magisterska

Promotor:

Kraków 2009

OŚWIADCZENIE

Oświadczam, że pracę niniejszą przygotowałem samodzielnie. Wszystkie dane, istotne myśli i sformułowania pochodzące z literatury (przytoczone dosłownie lub niedosłownie) są opatrzone odpowiednimi odsyłaczami. Praca ta nie była w całości ani w części, która zawierałaby znaczne fragmenty przedstawione w pracy jako oryginalne (wyniki badań empirycznych, obliczenia, spostrzeżenia, oceny, wnioski, propozycje itp.), przez nikogo przedłożona do żadnej oceny i nie była publikowana.

  Kraków, dnia 06.04.2009 r.

(miejscowość)  (podpis)

OŚWIADCZENIE

Wyrażam zgodę  / nie wyrażam zgody* na  udostępnienie  osobom  zainteresowanym  mojej  pracy magisterskiej / dyplomowej.

* niepotrzebne skreślić

  Kraków, dnia 06.04.2009 r.

(miejscowość)  (podpis)

Spis treści

Wykaz skrótów 5 

Wstęp  6 

1. Charakterystyka ubezpieczeń kredytów jako kategorii ubezpieczeń finansowych  8 

1.1.  Geneza ubezpieczeń finansowych w Polsce i świecie  8 

1.1.1. Foenus Nauticum 8 

1.1.2. Awaria wspólna  9 

1.1.3. Historia ubezpieczeń kredytów na świecie  10 

1.1.4. Historia ubezpieczeń kredytów w Polsce  11 

1.2.  Definicja ubezpieczeń finansowych  12 

1.3.  Definicja ubezpieczeń kredytów 13 

1.4.  Klasyfikacja ubezpieczeń finansowych  14 

1.5.  Regulacje prawne ubezpieczeń finansowych  17 

1.6.  Ubezpieczenia kredytu  17 

1.6.1. Istota ubezpieczeń kredytów 21 

1.6.2. Najpopularniejsze rodzaje ubezpieczeń kredytów 22 

1.6.2.1. Ubezpieczenie kredytu hipotecznego  22 

1.6.2.2. Ubezpieczenie kredytu kupieckiego  29 

1.6.2.3. Ubezpieczenie kredytu eksportowego  31 

2. Współpraca banków i zakładów ubezpieczeń  43 

2.1.  Konglomeraty finansowe  43 

2.2.  Ogólna charakterystyka bancassurance  44 

2.3.  Istota bancassurance  46 

2.4.  Przykłady bancassurance  52 

2.5.  Ubezpieczenie kredytu a bancassurance  54 

3. Ryzyko towarzyszące kredytowi jako przedmiotowi ubezpieczenia  58 

3.1.  Pojęcie ryzyka kredytowego  58 

3.2.  Rodzaje ryzyk kredytowych  60 

3.3.  Sposoby zabezpieczania się przed ryzykiem kredytowym 65 

3.3.1. Zabezpieczenia osobowe  67 

3.3.1.1. Poręczenie wg prawa cywilnego  67 

3.3.1.2. Weksel 68 

3.3.1.3. Awal (poręczenie wekslowe) 70 

3.3.1.4. Przelew wierzytelności na zabezpieczenie (cesja) 71 

3.3.2. Zabezpieczenia rzeczowe  72 

3.3.2.1. Hipoteka  72 

3.3.2.2. Kaucja  74 

3.3.2.3. Zastaw zwykły (na rzeczach ruchomych) 75 

3.3.2.4. Zastaw rejestrowy  76 

4. Aktualne oferty ubezpieczeń kredytów 78 

4.1.  Oferty towarzystw ubezpieczeniowych  78 

4.1.1. PZU S.A. 78 

4.1.2. TU Europa S.A. 79 

4.1.3. TU Euler Hermes S.A i TUiR Allianz S.A. 81 

4.2.  Oferty w ramach bancassurance  83 

4.1.1. Allianz Bank Polska S.A. 83 

4.1.2. MultiBank  85 

4.1.3. BZ WBK-Aviva Towarzystwo Ubezpieczeń  90 

4.3.  KUKE  95 

Zakończenie  99 

Bibliografia  101 

Spis tabel 109 

Spis rysunków 111 

Wykaz skrótów

KUKE

Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A.

MŚP

Małe i Średnie Przedsiębiorstwa

OWU

Ogólne Warunki Ubezpieczenia

SU

Suma Ubezpieczenia

TU

 Towarzystwo Ubezpieczeń

k.c.

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny

(Dz.U. 1964 nr 16 poz. 94 ze zm.)

k.p.c.

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.)

pr. bank.

Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

(Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939 ze zm.)

u.d.u.

Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej

(Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.)

u.k.w.h.

Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(Dz.U. 1982 Nr 19 poz. 147 ze zm.)

Wstęp

Od kilku lat na polskim rynku można zaobserwować coraz ściślejszą integrację banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Rozwój tego zjawiska - zwanego „bancassurance”, dostrzegalny jest na płaszczyźnie podmiotowej (powstawanie konglomeratów bankowo-ubezpieczeniowych) oraz przedmiotowej (tworzenie oferty bankowo-ubezpieczeniowej). Kredytowy charakter działalności bankowej sprawia, że jednymi z najpopularniejszych i ogólnie-dostępnych produktów bancassurance są ubezpieczenia kredytów.

Niniejsza praca ma za cel przedstawienie szeroko rozumianych ubezpieczeń kredytów od strony zarówno funkcjonalno-praktycznej, jak i przykładu współpracy produktowo-finansowej banków i towarzystw ubezpieczeniowych. Ponadto warto pokazać, że przyszłość bancassurance należy przede wszystkim do ubezpieczeń kredytów chroniących przed ryzykiem płynącym z zawieranych umów kredytowych.

Wybór takiego tematu pracy został dokonany ze względu na rosnącą popularność bancassurance oraz znaczenie ubezpieczeń kredytów dla sytuacji kredytobiorców i kredytodawców. Prezentując zagadnienia związane z bancassurance należy podkreślić, jak duży wpływ na istnienie polskich firm handlowych mają ubezpieczenia należności z tytułu sprzedanych towarów i usług na rynku krajowym (ubezpieczenia kredytu kupieckiego) i zagranicznym (ubezpieczenia eksportowe).

Opracowanie ma charakter teoretyczno-przeglądowy, stanowi usystematyzowanie najważniejszych zagadnień dotyczących ubezpieczeń kredytów oraz bancassurance. W pracy zamieszczono również rozdział empiryczny, w którym zaprezentowano aktualne oferty ubezpieczeń sprzedawanych w kanale bancassurance.

Pierwszy rozdział został poświęcony wyłącznie charakterystyce ubezpieczeń kredytów. Przybliżanie tematyki zaczęto od genezy historycznej, zdefiniowania pojęć ubezpieczeń finansowych i kredytów oraz umiejscowienia ich, jako kategorii ubezpieczeń finansowych. W kolejnych podrozdziałach przedstawiono umocowanie prawne oraz najpopularniejsze rodzaje ubezpieczeń kredytów oferowanych przez banki oraz Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych (KUKE).

Drugim rozdział został przeznaczony na problematykę bancassurance. Poruszono kwestię dotyczącą m.in. idei tworzenia konglomeratów finansowych oraz ich wpływu na powstanie bancassurance, ponadto zamieszczono klasyfikację modeli współpracy banków i towarzystw oraz ich aktualne przykłady na polskim rynku finansowym. W ostatnim podpunkcie dokonano analizy szans, zagrożeń, mocnych oraz słabych stron bancassurance z punktu widzenia banku i towarzystwa.

W kolejnym rozdziale zaprezentowano charakterystykę dotyczącą ryzyka kredytowego stanowiącego jeden z kluczowych stymulantów sytuacji finansowej banku. Z tej części pracy można dowiedzieć się, jak literatura przedmiotu definiuje ryzyko kredytowe, dzieli je na różne kategorie oraz w jaki sposób banki mogą zabezpieczyć się przed szkodami ponoszonymi wskutek niespłacenia przez kredytobiorcę zaciągniętego kredytu.

Ostatni rozdział pracy ma kształt czysto empiryczny. Przedstawiono w nim aktualne produkty ubezpieczeń kredytów oferowane przez towarzystwa, banki i KUKE. Zamieszczone zestawienia tabelaryczne winny w sposób jasny i przejrzysty podsumować bieżącą ofertę rynkową szeroko rozumianych ubezpieczeń kredytów.

Do pisania pracy wykorzystano szeroką bibliografię składającą się z wydawnictw zwartych - również obcojęzycznych, ustaw, artykułów, publikacji naukowych, danych statystycznych, ogólnych warunków ubezpieczeń oraz stron internetowych. Tak zgromadzona literatura dostarcza duży zasób aktualnych informacji wykorzystanych do niniejszego opracowania.

1.  Charakterystyka ubezpieczeń kredytów jako kategorii ubezpieczeń finansowych

1.1. Geneza ubezpieczeń finansowych w Polsce i świecie

Pierwsze wzmianki dotyczące ubezpieczeń pochodzą z trzeciego tysiąclecia p.n.e. Z historycznego punktu widzenia rozwój ubezpieczeń postępował równolegle do zmian zachodzących w gospodarce i obejmował następujące cztery okresy:

  • Okres I - ubezpieczenia wzajemne przedkapitalistyczne (starożytność - koniec XV w).
  • Okres II - ubezpieczenia typu kapitalistycznego (nowożytność: XVI - połowa XIX w).
  • Okres III - ubezpieczenia w rozwiniętym ustroju kapitalistycznym (połowa XIX w - początek XX w).
  • Okres IV - przejściowy rozwój ubezpieczeń w gospodarce socjalistycznej (w niektórych państwach europejskich), później w gospodarce rynkowej[1].
1.1.1. Foenus Nauticum

Pierwszym ważnym instrumentem finansowo-ubezpieczeniowym była pożyczka morska (nazwana w Kodeksie Justyniana foenus nauticum). Stosowana była w starożytnej Grecji (pierwsza wzmianka pochodzi z IV w. p.n.e.) oraz Rzymie. Zabezpieczała ona właściciela statku przed ryzykiem związanym z utratą statku i ładunku[2].

Osoba posiadająca odpowiedni kapitał (wierzyciel, kredytodawca) udzielała pożyczki właścicielowi statku na sfinansowanie przygotowań i samej podróży. Jeżeli statek dopłyną bezpiecznie do celu podróży, pożyczka wraz z odsetkami podlegała zwrotowi. W razie wystąpienia całkowitej lub częściowej szkody w statku lub towarze, wierzyciel tracił udzielony kapitał[3]. Odsetki należne wierzycielowi miały charakter składki ubezpieczeniowej tj. zapłaty za poniesione ryzyko. Osobę poręczającą swoim majątkiem uznaje się za prekursora dzisiejszej instytucji ubezpieczyciela kredytu. Pożyczka foenus nauticum stanowiła połączenie kredytu z ubezpieczeniem. Organizator wyprawy (kredytobiorca) zyskiwał środki na sfinansowanie projektu, a kredytodawca ponosił w razie szkody ryzyko utraty pożyczonego kapitału[4].

1.1.2. Awaria wspólna

Kolejna istotna wzmianka pochodzi z prawa rodyjskiego (Lex Rhodia de iactu) z IV księgi Kodeksu Justyniana (Codex Iustinianus - VI w. n.e.). Prawo rodyjskie, w razie wystąpienia szkód w towarze lub statku, zapobiegać miało konfliktom między stronami przewozu oraz dokonywać podziału strat wg ustalonych zasad. Współcześnie słowniki definiują awarię wspólną, jako „świadomą i celowo podjętą przez kapitana statku decyzję o poświęceniu części ładunku lub statku albo poniesieniu nadzwyczajnych wydatków w celu uratowania przed grożącym niebezpieczeństwem mienia, zaangażowanego w wyprawie morskiej”[5]. Zobowiązania właściciela ładunku ponoszone były proporcjonalnie do wartości uratowanego mienia (ubezpieczenie wzajemne). Regulacje prawne zawarte były w kodeksie morskim[6], do rozliczenia służyły Reguły Yorku-Antwerpii. Awaria wspólna nigdy nie zyskała miana ubezpieczenia, jednak w ramach prawa morskiego istnieje do dziś.

Tabela 1. Pierwsze formy ubezpieczeń okresu I (do XVI w.)

Okres

Ubezpieczyciel

Ubezpieczony

Zdarzenie ubezpieczeniowe

ok. 2.000 lat p.n.e.

Uczestnicy karawan, hodowcy osłów

Utrata zwierzęcia

Starożytny Rzym

Zrzeszenia pracownicze, religijne

Członek zrzeszenia i jego rodzina

Określone zdarzenie (nieszczęście)

Rzymskie kolegia wojskowe

Członek kolegium

Pogrzeb, choroba, podróż, zwolnienie ze służby wojskowej, awans

Średniowiecze

(Anglia, kraje germańskie)

Gildie kupieckie i rzemieślnicze

 Członek gildii

Zdarzenie losowe

Średniowiecze

Kasy i bractwa czeladnicze

Członek kasy/bractwa

Choroba, niezdolność do pracy i śmierć

Związki chłopskie

(XV/XVI kasy ogniowe)

Członek związku

Pożar, padnięcie zwierząt

Miasto lub klasztor

Osoba chętna opłacające składkę lub przekazująca swój majątek

Renta dożywotnia (corocznie wypłacana kwota lub świadczenia w naturze)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 24-26.

W XV w. na bazie gildii, cechów i innych zrzeszeń zaczęły powstawać kasy ogniowe i powodziowe. Podmioty świadczące dotychczas formę wzajemnej pomocy przekształciły się w zakłady ubezpieczeń wzajemnych lub zostały wyparte przez nowopowstające zakłady ubezpieczeniowe (komercyjne spółki akcyjne lub publiczne zakłady ubezpieczeń) lub reasekuracyjne. Intensywny rozwój ubezpieczeń ogniowych miał miejsce w Niemczech, Anglii, Francji i krajach skandynawskich. Powstały nowe rodzaje ubezpieczeń m.in.: upraw od gradobicia, bydła od padnięcia oraz życiowe (1762 r. - towarzystwo Equitable). Do wzrostu znaczenia ubezpieczeń przyczyniły się również wielkie pożary (Londyn, 1666 r.)[7].

W okresie III miało miejsce tzw. zjawisko koncentracji działalności ubezpieczeniowej. Małe towarzystwa łączyły się w duże spółki akcyjne, niekiedy w zakłady ubezpieczeń wzajemnych lub spółdzielczych. Okres IV utożsamiany jest z erą ZSRR. Działalność ubezpieczeniowa krajów bloku wschodniego została upaństwowiona, prywatne firmy ubezpieczeniowe zostały zlikwidowane. Wraz z końcem epoki Związku Radzieckiego nastał okres ponownego rozwoju ubezpieczeń wolnorynkowej gospodarki oraz konkurencji pomiędzy prywatnymi firmami ubezpieczeniowymi[8].

1.1.3. Historia ubezpieczeń kredytów na świecie

Początki ubezpieczeń kredytów datowane są na XIX w. Rozwój gospodarki kapitalistycznej oraz wzrost liczby transakcji handlowych opartych na kredytowaniu doprowadziły do powstania firm ubezpieczających ryzyko kredytowe. Elementy ubezpieczenia kredytu zawierała już w/w pożyczka morska, później tzw. operacja komisowa (del credere). Pierwsze firmy zajmujące się ubezpieczeniami kredytów pojawiły się na początku XIX w.

Tabela 2. Pierwsze towarzystwa ubezpieczeń kredytów

Kraj

Nazwa

Rok powstania

Wielka Brytania

British Commercial Insurance Company

1820

Włochy

Banco Adriático Assicurazioni

1831

USA

Fidelity and Deposit Company of Maryland

1890

USA

Credit Indemnity Company in Baltimore

1893

Niemcy

„Hermes” Kreditversicherung Aktiengesellschaft

1917

Źródło: Opracowanie własne.

Stosowanie złych zasad przy konstrukcji i zawieraniu ubezpieczeń kredytów m.in.: dopuszczanie do antyselekcji ryzyka, brak udziałów własnych, łączenie roli banku i ubezpieczyciela było przyczyną bankructw wielu firm ubezpieczeniowych powstałych w XIX w. Po II wojnie światowej rynek ubezpieczeń kredytów znowu zaczął prężnie się rozwijać, głównie w: Wielkiej Brytanii, Francji, Niemcach i USA. Obecnie towarzystwa ubezpieczeń kredytów zrzeszone są w trzech organizacjach[9]:

  • ICIA (International Credit Insurance Association, tłum. Między­narodowe Stowarzyszenie Ubezpieczenia Kredytu) skupiające prywatne firmy ubezpieczeniowe,
  • International Union of Credit and Investment Insurers (tłum. Międzynarodowa Unia Ubezpieczycieli Kredytu i In­westycji) skupiająca ubezpieczycieli państwowych,
  • PASA (Pan American Surety Association, tłum. Panamerykańskie Stowarzyszenie Ubezpieczeń) zrzesza ubezpieczyciel kredytu z Ameryki Łacińskiej.
1.1.4. Historia ubezpieczeń kredytów w Polsce

Początki działalności asekuracji kredytów w Polsce sięgają lat 20. XX w. Pierwszym polskim ubezpieczycielem kredytu eksportowego od 1957 r. było Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji „Warta”. Do końca lat 80. działalność ta, traktowana zawsze jako dodatkowa, prowadzona była pod kontrolą państwa. Niebawem do rynku dołączyło PZU oraz „Westa”. W 1991 r. Minister Finansów wraz z Ministrem Współpracy Gospodarczej z Zagranicą powołał Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A. (KUKE). Jest to jedyna w Polsce instytucja, która zajmuje się ubezpieczeniami transakcji handlowych polskich firm z gwarancją Skarbu Państwa. Od 1992 r. na rynku zaczęły pojawiać się nowe produkty, tj. ubezpieczenie: należności ratalnych, leasingowych oraz factoringu[10].

7 lipca 1994 r. została wprowadzona w życie ustawa o gwarantowanych przez Skarb Pań­stwa ubezpieczeniach kredytów eksportowych[11]. Wejście w życie Ustawy o działalności ubezpieczeniowej spowodowało, że towarzystwa zaczęły stopniowo wprowadzać produkty obejmujące ubezpieczenia krajowego kredytu kupieckiego, kredytu eksportowego oraz gwarancje ubez­pieczeniowe. Obecnie na rynku ubezpieczeń kredytów swoje oferty posiada kilka towarzystw - te największe to: TUiR Warta S.A., PZU S.A., STU ERGO Hestia S.A., TU Allianz, TU Europa.

1.2. Definicja ubezpieczeń finansowych

Ubezpieczenia finansowe możemy rozpatrywać z prawnego i ekonomicznego punktu widzenia. Z perspektywy prawa jest to stosunek prawny pomiędzy ubezpieczycielem, ubezpieczonym i ubezpieczającym. Jego treścią jest zobowiązanie ubezpieczyciela do zapłaty określonego w umowie świadczenia pieniężnego (odszkodowania) na rzecz ubezpieczonego, a ubezpieczający jest zobowiązany do zapłaty określonej kwoty (składki ubezpieczeniowej). W aspekcie prawnym definicje ubezpieczenia i ubezpieczenia finansowego są identyczne[12].

Bardziej uwypuklająca finansowy charakter tego typu ubezpieczenia jest definicja ekonomiczna. W takim ujęciu ubezpieczenie finansowe to „zapewnienie (zagwarantowanie) przez zakład ubezpieczeń pokrycia strat majątkowych poniesionych przez kredytodawców, spowodowanych nieotrzymaniem przez kredytobiorców, w sytuacjach określonych w umowie ubezpieczenia, należności z tytułu udzielonego kredytu”[13]. Ochroną ubezpieczeniową objęty jest wierzyciel (ubezpieczony). Zasadniczą różnicą dzielącą ubezpieczenia finansowe od ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej kontraktowej[14] jest możliwość regresu TU w stosunku do dłużnika.

Z punktu widzenia MŚP za ubezpieczenia finansowe uważa się instrumenty służące wspieraniu przedsiębiorców przed niewypłacalnością drugiej strony umowy (kontraktu) i możliwością wystąpienia szkody u ubezpieczonego. Ubezpieczenia finansowe chronią przed ryzykiem niewypłacalności kontrahentów ponoszonym przez współpracujące przedsiębiorstwa[15].

1.3. Definicja ubezpieczeń kredytów

Ubezpieczenie kredytu (wierzytelności) jest zobowiązaniem zakładu ubezpieczeń do wypłaty odszkodowania na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez dłużnika[16]. Według ustawy o prawie bankowym kredyt bankowy jest umową, na mocy której bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu[17]. Nieco inną definicję przedstawia w swojej książce Jacek Kukiełka[18]. Ubezpieczenie kredytu definiuje, jako „ubezpieczenie, w którym ubezpieczyciel (towarzystwo ubezpieczeniowe) bierze na siebie część ryzyka związanego z nieotrzymaniem - od określonych dłużników oraz w wyniku zaistnienia sprecyzowanych zdarzeń - ekwiwalentu za udzielony przez kredytodawcę kredyt”. Powyższa definicja w sposób bardzo ogólny określa ubezpieczenia kredytów nie podając przyczyn braku uregulowania zobowiązania ani rodzaju kredytu. Przedmiotem ubezpieczenia jest spłata kredytu przez kredytobiorcę w określonym terminie i na zasadach określonych w umowie kredytowej[19].

Rysunek 1. Schemat umowy ubezpieczenia kredytu (wierzytelności)

00031862.gif 

Źródło: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 259.

1.4. Klasyfikacja ubezpieczeń finansowych

W literaturze przedmiotu możemy spotkać się z wieloma klasyfikacjami ubezpieczeń finansowych - różnice wynikają z przyjętego kryterium podziału. Prawny podział tej kategorii ubezpieczeń określa załącznik do ustawy o działalności ubezpieczeniowej. Warto zauważyć, że w u.d.u. nie pada ani razu nazwa „ubezpieczenia finansowe”. Pomimo tego klasyfikację ustawową uznaje się za tzw. „szerokie rozumienie” ubezpieczeń finansowych, ponieważ ochroną ubezpieczeniową objęte są zarówno wierzytelności pieniężne, jak i konsekwencje finansowe wystąpienia szkody.

Tabela 3. Podział ubezpieczeń finansowych.

Grupa 14

Ubezpieczenia kredytów

Grupa 16

Ubezpieczenia różnych ryzyk finansowych

- Ogólnej niewypłacalności

- Kredytu eksportowego

- Spłaty rat 

- Kredytu hipotecznego

- Kredytu rolniczego

- Ryzyka utraty zatrudnienia

- Niewystarczającego dochodu

- Złych warunków atmosferycznych

- Utraty zysków

- Stałych wydatków ogólnych

- Nieprzewidzianych wydatków handlowych

- Utraty wartości rynkowej

- Utraty stałego źródła dochodu

- Pośrednich strat handlowych poza w/w 

- Innych strat finansowych

Grupa 15

Gwarancje ubezpieczeniowe

- Bezpośrednia

- Pośrednia

Źródło: Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. Załącznik do ustawy o działalności ubezpieczeniowej.

Drugi sposób podejścia do klasyfikacji ubezpieczeń finansowych to tzw. „ujęcie wąskie”. W jego rozumieniu ubezpieczenia finansowe zawarte są w grupie 14 (ubezpieczenie kredytu) oraz grupie 15 (gwarancje ubezpieczeniowe[20]). W rozumieniu wąskim ubezpieczenia finansowe chronią osoby lub podmioty gospodarcze przed stratami wynikającymi z niewywiązania się kredytobiorców lub kontrahentów z zaciągniętych zobowiązań. Ubezpieczyciel obejmuje ochroną ubezpieczeniową wierzytelność w związku z czym ponosi ryzyko pokrycia strat finansowych w przypadku braku spłaty długu[21]. Zaliczenie gwarancji ubezpieczeniowej w poczet ubezpieczeń finansowych wynika z faktu, iż jest udzielana przez TU oraz również chroni wierzytelność.

Tabela 4. Ubezpieczenia finansowe w ujęciu wąskim i szerokim.

Linia produktowa

Przedmiot ochrony

Czynność ubezpieczeniowa

Ścisłe rozumienie

Ubezpieczenie kredytu

- Wierzytelność pieniężna (należność)

Ubezpieczenie (z regresem)

Gwarancja ubezpieczeniowa

Szerokie rozumienie

j.w. + Ubezpieczenie różnych ryzyk finansowych

- Wynik finansowy (lub jego składniki)

- Przepływy finansowe

Ubezpieczenie (bez regresu)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ubezpieczenia finansowe i gwarancje ubezpieczeniowe, Red. R. Holly, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2003, str. 24.

Ubezpieczenia należące do grupy 16 często określane są, jako komplementarne względem ubezpieczeń finansowych. Zatem pojawia się wątpliwość, czy można je zaliczyć do tej samej kategorii. Przykładowo ubezpieczenie straty finansowej może być uzupełnieniem autocasco samochodowego. Ochroni ono kredytobiorcę przed poniesieniem straty finansowej, jeżeli wypłata odszkodowania z AC w związku z kradzieżą pojazdu lub wystąpieniem szkody całkowitej nie pokryje niespłaconego kredytu. Podobna sytuacja dotyczy ubezpieczenia utraty zysku, które w praktyce stanowi uzupełnienie do ubezpieczenia mienia od ognia i innych zdarzeń losowych. Pomimo tego, że nie dotyczy ono ściśle operacji finansowych, literatura przedmiotu często zalicza je do kategorii ubezpieczeń finansowych.

Klasyfikacja ubezpieczeń kredytu nie ogranicza się do podziału ustawowego wg grup - dokonuje jej się również w oparciu o rodzaje ryzyk kredytowych. Biorąc pod uwagę wymienione w tabeli 5. kryteria podziału jesteśmy w stanie wyróżnić 21 rodzajów ubezpieczeń kredytów.

Tabela 5. Podział ubezpieczeń kredytów.

Kryterium podziału

Rodzaj ubezpieczenia kredytu

Geograficzne pochodzenie kredytobiorcy

  •   Ubezpieczenie kredytu krajowego
  •   Ubezpieczenie kredytu eksportowego

Rodzaj ubezpieczanego kredytu

  •   Ubezpieczenie kredytu finansowego
  •   Ubezpieczenie kredytu towarowego
  •   Ubezpieczenie kredytu kaucyjnego
  •   Ubezpieczenie kredytu zaliczkowego
  •   Ubezpieczenie kredytu zaufania

Rodzaj ryzyka

  •   Ubezpieczenie kredytu od ryzyka handlowego
  •   Ubezpieczenie ryzyka od ryzyka niehandlowego

Moment wysłania towarów w kredycie

  •   Ubezpieczenie ryzyka produkcji
  •   Ubezpieczenie ryzyka kredytu

Podmiot udzielający kredytu

  •   Ubezpieczenie kredytu kupieckiego
  •   Ubezpieczenie kredytu bankowego
  •   Ubezpieczenie należności leasingowych
  •   Ubezpieczenie faktoringu
  •   Ubezpieczenie kredytu ratalnego

Podział ustawowy

  •   Ogólnej niewypłacalności
  •   Kredytu eksportowego
  •   Spłaty rat
  •   Kredytu hipotecznego
  •   Kredytu rolniczego

Źródło: A. Bera, Ubezpieczenia finansowe jako instrument wspierający politykę kredytową przedsiębiorstw wobec odbiorców, Uniwersytet Szczeciński. Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług, Fundacja „Warta”, Warszawa 2005, s. 77-78.

1.5. Regulacje prawne ubezpieczeń finansowych

Działalność ubezpieczeniowa jest regulowana przez szereg norm prawnych, których stanowienie należy do kompetencji organów państwowych i międzynarodowych. Wiele zapisów regulacyjnych znajduje się w ustawach poświęconych różnym sektorom gospodarki. Koncentrując uwagę na ubezpieczeniach finansowych, warto wskazać trzy podstawowe akty prawne regulujące ten obszar ubezpieczeń:

  • Ustawa o działalności ubezpieczeniowej[22],
  • Pierwsza Dyrektywa Rady z dnia 24 lipca 1973 r. w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do podejmowania i prowadzenia działalności w dziedzinie ubezpieczeń bezpośrednich innych niż ubezpieczenia na życie,
  • Ustawa o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach kon­traktów eksportowych[23].

Podział ubezpieczeń finansowych zamieszczony w załączniku do ustawy o działalności ubezpieczeniowej został opracowany na podstawie Pierwszej Dyrektywy Rady Wspólnoty Gospodarczej. Określa zakres ryzyk, w obszarze których mogą działać firmy ubezpieczeniowe. Pojawiają się jednak wątpliwości dotyczące zastosowanych kryteriów podziału. Zwróćmy uwagę, że np.: kredyt eksportowy został wydzielony ze względu na miejsce działania kredytobiorcy, ubezpieczenie pożyczek hipotecznych - kryterium przedmiotowego przeznaczenia, zaś wyodrębnienie ubezpieczenia ogólnej niewypłacalności nie ma większego sensu, ponieważ zagraża ona każdej formie kredytu i nie może funkcjonować bez niego.

1.6. Ubezpieczenia kredytu

Proces zawarcia umowy ubezpieczenia kredytu i jej funkcjonowania złożony jest z  konkretnych etapów. Cała procedura rozpoczyna się od złożenia wniosku o ubezpieczenie, na podstawie którego dokonywana jest ocena ryzyka kredytowego. Przed zawarciem umowy należy ustalić warunki ubezpieczenia, które również będą wpływać na wysokości składki ubezpieczeniowej. Wykonanie umowy ubezpieczenia nakłada obowiązki dla obydwu stron: ubezpieczyciela i ubezpieczającego; towarzystwu zgodnie z prawem przysługuje możliwość regresu za wypłacone odszkodowanie.

Analiza ryzyka kredytowego zostaje przeprowadzona na podstawie informacji zawartych we wniosku o ubezpieczenie, dołączonych dokumentów (m.in. dokumentów finansowych) oraz pozostałych informacji zawartych przez ubezpieczającego we wniosku. Ryzyko kredytowe zostaje rozpoznane głównie na podstawie oceny: kredytodawcy, kredytobiorców, branży, a w przypadku ubezpieczeń kontraktów eksportowych kraju odbiorcy, pod względem zabezpieczeń oraz sytuacji finansowej kredytobiorcy i kontrahentów. Ocena ryzyka kredytowego powinna dostarczyć ubezpieczycielowi odpowiedzi na pytania[24]:

  • Czy ryzyko jest akceptowalne lub jaki ustalić limit, aby było do zaakceptowania?
  • Na jaki okres ustalić li­mity kredytowe?
  • Jakie jest prawdopodobieństwo odzyskania wypłaconego odszkodowania (regres)?

Kolejny etap (ustalenie warunków ubezpieczenia) sprowadza się głównie do wyboru typu polisy (obrotowa, pojedyncza, itp.) wyznaczenie limitu kredytowego (przy kredycie kupieckim) oraz określenia spośród dwóch metod podziału ryzyka pomiędzy towarzystwo ubezpieczeń a ubezpieczającego[25].

  • Pierwsza metoda ma zastosowanie tylko w przypadku ubezpieczeń zbiorowych. Jej istotą jest rozróżnienie kredytobiorców na ubezpieczonych i nieubezpieczonych. Ryzyko transakcji z kredytobiorcami nieubezpieczonymi przeniesione jest na kredytodawcę.
  • Druga metoda sprowadza się do częściowego pokrywania strat przez ubezpieczonego poprzez zastosowanie franszyzy redukcyjnej i/lub integralnej. W umowie ubezpieczenie zastosowana może być zarówno jedna z nich, jak i obie jednocześnie. Franszyza integralna jest kwotą do wysokości jakiej nie jest wypłacane odszkodowanie; franszyza redukcyjna to kwota o jaką każdorazowo jest pomniejszane odszkodowanie (wyrażana procentowo nazywana jest udziałem własnym).

Ustalenie wartości składki za ubezpieczenie kredytu jest procesem bardziej złożonym, niż w przypadku ubezpieczeń majątkowych. Wysokość składki obliczana jest, jako iloczyn stawki procentowej i podstawy naliczania składki. W zależności od rodzaju ubezpieczanego kredytu podstawą naliczenie składki jest wartość sprzedaży w kredycie kupieckim, stan należności w stosunku do kredyto­biorców, suma limitów kredytowych. Na wymiar stawki ubezpieczeniowej wpływ mają następujące czynniki[26]:

  • wysokość strat ze sprzedaży kredytowej kredytodawcy w poprze­dnim okresie, w ostatnich trzech latach lub z okresu działalności lub jeżeli kredytodawca roz­poczyna działalność - średni poziom strat w branży,
  • przedmiot i rodzaj kredytu,
  • zakres ubezpieczenia,
  • rodzaj branży kredytobiorcy oraz jego pozycja na tle pozostałych podmiotów branży,
  • wysokość sumy ubezpieczenia lub obrotu kredytowego,
  • typ polisy,
  • podstawa naliczania składki ubezpieczeniowej,
  • wysokość franszyzy redukcyjnej, integralnej, udziału własnego.

Wykonanie umowy ubezpieczenia to nie tylko płatność składki. Przez czas trwania ubezpieczenia ubezpieczający i ubezpieczyciel są zobowiązani do wypełniania warunków i postanowień wynikających z zawartej umowy.

Tabela 6. Obowiązki ubezpieczającego i ubezpieczyciela w ubezpieczeniu kredytu

Ubezpieczający

Ubezpieczyciel

  •   Płatność składki i dodatkowych opłat (np.: za windykację należności, podwyższenie limi­tu kredytowego)
  •   Współpraca z ubezpieczycielem w zakresie kontroli ryzyka kredytowego
  •   Zgłaszanie do ubezpieczenia nowych dłużników
  •   Przekazywanie informacji mogących wpłynąć na wzrost ryzyka kredytowego
  •   Zgłaszanie szkody
  Kontrola ryzyka kredytowego   Zmiana nadanych limitów (na wniosek ubezpieczającego)   Ustalanie dla nowoprzyjętych dłużników limitów (na wniosek ubezpieczającego)   W razie opóźnień lub braku płatności - podjęcie działań określonych w umowie (np.: wezwanie do zapłaty)   Wypłata odszkodowania

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Bera, Ubezpieczenia finansowe jako instrument wspierający politykę kredytową przedsiębiorstw wobec odbiorców, Uniwersytet Szczeciński. Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług, Fundacja „Warta”, Warszawa 2005, s. 88.

W przypadku wypłaty odszkodowania towarzystwu ubezpieczeń zaczyna przysługiwać prawnie uregulowana (art. 828 § 1 k.c.) ścieżka dochodzenia zwrotu środków finansowych poniesionych na ten cel od dłużnika (regres), który nie wywiązał się ze zobowiązań kredytowych względem kredytodawcy. Regres (roszczenie zwrotne) jest „uprawnieniem do żądania zwrotu całości lub części dokonanej zapłaty[27], ma charakter wyłącznie pieniężny. Podstawą prawną roszczenia regresowego stawowi art. 828 § 1 k.c. mówiący, że o ile strony nie umówiły się inaczej „z dniem zapłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na ubezpieczyciela do wysokości zapłaconego odszkodowania. Jeżeli zakład pokrył tylko część szkody, ubezpieczającemu przysługuje co do pozostałej części pierwszeństwo zaspokojenia przed roszczeniem ubezpieczyciela”.

Instytucja regresu została oparta na tzw. subrogacji, polegającej na nabyciu praw wierzyciela przez osobę, która zapłaciła cudzy dług[28]. Podmiot subrogowany (towarzystwo ubezpieczeń) po wykonaniu zobowiązania wstępuje w prawo zaspokojonego wierzyciela wobec dłużnika, do wysokości wypłaconego odszkodowania[29]. Zgodnie z zasadą „nemo subrogat contra se” wyrażoną w art. 518 § 3 k.c. jeżeli wierzytelność nie została spłacona w całości (np.: w umowie ubezpieczenia określone były udziały własne), to wierzycielowi (bankowi) przysługuje pierwszeństwo zaspokojenia pozostałej części roszczenia u dłużnika przed towarzystwem ubezpieczeń. Zgodnie z art. 513 § 1 k.c. „dłużnikowi przysługuje przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie”. Przepis ten oznacza, dłużnik mógłby skutecznie zgłaszać przeciwko TU zarzut przedawnienia roszczenia surogacyjnego, o ile byłoby zasadne jego zgłoszenie wobec pierwotnego wierzyciela (banku). Ubezpieczyciel powołując się na art. 123 § 1 pkt 2 k.c. będzie mógł ubiegać się o przerwanie biegu przedawnienia roszczenia zaspokojonego wierzyciela „przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje”, czyli czynności dokonanej przez dłużnika przed wystąpieniem subrogacji[30].

Regres ubezpieczeniowy jest standardem stosowanym przez wszystkie firmy ubezpieczeniowe. Wzrost znaczenia instytucji regresu dla działalności zakładów ubezpieczeń został dostrzeżony i prawnie uregulowany przez ustawodawcę. Art. 3 ust. 4 pkt 5 ustawy o działalności ubezpieczeniowej z dnia 22 maja 2003 r. do czynności ubezpieczeniowych zalicza m.in. prowadzenie postępowań regresowych oraz postępowań windykacyjnych. Należy zwrócić uwagę, że dochodzenie regresowe jest kluczowym czynnikiem wpływającym na wynik finansowy TU[31].

1.6.1. Istota ubezpieczeń kredytów

Ideą ubezpieczeń kredytów jest pokrycie przez TU ewentualnych strat majątkowych powstałych w związku nieotrzymaniem należności z tytułu udzielonych umów kredytowych. Ubezpieczenia kredytów są stosowane w przypadku kredytów bankowych, jak i kredytów mających źródło w odroczonym terminie płatności za towary/usługi (tzw. kredyt kupiecki). Ochrona ubezpieczeniowa może zabezpieczać interes osoby fizycznej (indywidualnej; jednej lub kilku), przedsiębiorstwa, banku lub instytucji finansowej udzielającej kredyty.

W zależności od osoby ubezpieczającego, przedmiotu ubezpieczenia oraz rodzaju chronionego ryzyka, stosunek ubezpieczeniowy może wyglądać następująco:

  • osoba fizyczna zawiera ubezpieczenie gwarantujące spłatę całości lub części kredytu pod warunkiem, że zdarzenie będzie objęte ochroną ubezpieczeniową (np. śmierć),
  • osoba fizyczna lub inny podmiot ubezpiecza kredytowaną nieruchomość w celu zabezpieczenia się przed sytuacją, kiedy wskutek ognia (pożaru) lub innego zdarzenia losowego traci się majątek (w tym nieruchomość) i pozostaje w ciężkiej sytuacji materialnej zazwyczaj uniemożliwiającej spłatę kredytu. Wypłata odszkodowania cedowana jest na bank (dzięki ustanowionej wcześniej cesji) lub przelewana na konto banku z tytułu zawarcia ubezpieczenia kredytu do czasu ustanowienia hipoteki,
  • krajowe firmy zajmujące się handlem towarami i usługami na rynku polskim i zagranicznym ubezpieczają wierzytelności pieniężne należne od kontrahenta z tytułu odroczonego terminu płatności (kredyt kupiecki),
  • banki lub pozostałe instytucje kredytowe ubezpieczenia ryzyko spłaty kredytów udzielonym osobom fizycznym (ew. MŚP),

Rola ubezpieczeń kredytów nie ogranicza się tylko do ubezpieczenia ryzyka kredytowego. Sens istnienia ubezpieczeń kredytów można przybliżyć poprzez opis ich podstawowych funkcji[32]:

  • Funkcja prewencyjna - realizowana przez firmy ubezpieczeń kredytów; ograniczająca ryzyko kredytowe poprzez jego ubezpieczenie.
  • Funkcja stymulacyjna - możliwość wpływu na zmiany w gospodarce (np.: promocja eksportu, budownictwa) poprzez wzrost wiarygodności kontrahentów (ubezpieczenie wierzytelności na rzecz kredytodawców), konkurencyjności oraz dostępności kredytów (ubezpieczenie powoduje spadek stóp procentowych).
  • Funkcja kompensacyjna - (najważniejsza funkcja) zapewnia pokrycie strat ubezpieczonego kredytodawcy (tym samym zachowanie jego płynności finansowej) na wypadek braku spłaty długu przez kredytobiorcę; pozwala uniknąć „efektu domina” (niewypłacalność dłużnika nie powoduje zachwiania płynności kolejnych podmiotów uczestniczących w obiegu kredytowym).
  • Funkcja usługowa - polega na pomocy udzielanej kredytodawcom przez ubezpieczyciela w zakresie windykacji oraz egzekucji należności od kredytobiorców.
1.6.2. Najpopularniejsze rodzaje ubezpieczeń kredytów

1.6.2.1.  Ubezpieczenie kredytu hipotecznego

Definicję kredytu hipotecznego można rozpatrzyć w aspekcie prawnym i ekonomicznym. W rozumieniu prawnym kredytem hipotecznym jest każdy kredyt zabezpieczony hipoteką. W ujęciu ekonomicznym jest to kredyt o średnio - lub długoterminowym okresie spłaty, którego zabezpieczeniem hipotecznym jest nieruchomość. Hipotekę ustanawia się poprzez wpis nieruchomości do księgi wieczystej, prowadzonej przez sądy rejonowe, na wniosek właściciela nieruchomości lub kredytodawcy (przedmiot kredytu jest jednocześnie przedmiotem zabezpieczenia). Ponadto kredyt hipoteczny charakteryzuje się stosunkowo niskim oprocentowaniem ze względu na niski stopień ryzyka kredytowego oraz możliwością sprzedaży nieruchomości obciążonej hipoteką na rynku kapitałowym lub za pomocą długoterminowych papierów wartościowych - listów zastawnych[33].

I. Rodzaje kredytów hipotecznych

Podział kredytów hipotecznych skonstruowany jest w sposób jednoznaczny i ogólno-przyjęty. Poszczególne rodzaje kredytów wyodrębniane są w oparciu o następujące kryteria: walutę kredytu, cel kredytu, rodzaj oprocentowania i rodzaj rat kredytowych. Z perspektywy ubezpieczeniowej najbardziej interesujący jest podział dotyczący celu, na jaki kredyt jest przeznaczony (tabela 7). 

Tabela 7. Rodzaje kredytów hipotecznych - podział ze względu na cel kredytowania.

Rodzaj kredytu hipotecznego

Cel kredytowania

Przedmiot zabezpieczenia

Kredy hipoteczny na zakup gotowej nieruchomości (oddanej do użytkowania)

  •   zakup nowego mieszkania lub domu na rynku pierwotnym lub wtórnym
  •   rozbudowa mieszkania lub domu (np. budowa garażu)
  kredytowany przedmiot   inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Kredyt budowlano-hipoteczny (na finansowanie nowych inwestycji)

  •   budowę domu, mieszkania lub domu letniskowego
  •   działkę budowlana (za część środków), na której realizowana będzie inwestycja
  •   nadbudowa, rozbudowa lub dokończenie budowy nieruchomości mieszkalnej/domu letniskowego
  •   remont, modernizacja, przebudowę lub adaptacja nieruchomości mieszkalnej
  •   refinansowanie kosztów poniesionych na wyżej wymienione cele
  kredytowany przedmiot   inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Kredyt hipoteczny na zakup działki budowlanej

  •   działka budowlana
  nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Kredyt refinansowy[34]

  •   przeniesienie zadłużenia do nowego banku
  •   obniżenie miesięcznych płatności (wydłużenie okresu kredytowania oraz zmiana waluty w nowym banku)
  •   wybór najtańszej oferty (jak najniższe oprocentowanie i opłaty)
  kredytowany przedmiot   inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Kredyt konsolidacyjny

  •   zmniejszenie miesięcznych rat kredytowych (zamiana kilku spłacanych jednocześnie kredytów konsumpcyjnych w jeden hipoteczny poprzez zmniejszenie oprocentowania, przewalutowanie lub wydłużenie okresu spłaty)
  nieruchomość (może być obciążona hipoteką - kredyt refinansowy)

Pożyczka hipoteczna

  •   dowolny cel (np.: kupno samochodu)
  nieruchomość (mieszkanie lub domu) pożyczkobiorcy

Linie hipoteczne w rachunku

  •   obsługa rachunku bieżącego do wysokości limitu kredytowego - na dowolny cel (limit odnawialny w ROR)
  kredytowany przedmiot   inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Kredyt z rachunkiem bilansującym

  •   - zakup/budowa nieruchomości, refinansowanie kredytu
  kredytowany przedmiot   inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Rodzaje kredytów hipotecznych, www.comperia.pl/rodzaje-kredytow-hipotecznych.html, [dostęp 03.02.2008]

II.  Umowa ubezpieczenia

Dla wszystkich banków podstawowym zabezpieczeniem kredytu hipotecznego jest przedmiot kredytowania lub inna nieruchomość należąca do kredytobiorcy. W przypadku, gdy kredytobiorca nie posiada innych nieruchomości zabezpieczeniem kredytu staje się ustanowienie hipoteki poprzez wpis banku do księgi wieczystej. W Polskich realiach na wpis czeka się od kilku miesięcy do ponad roku - do tego czasu bank nie ma zapewnionego zabezpieczenia. Skutkuje to wymogiem zawarcia przez kredytobiorcę umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego[35] będącym zabezpieczeniem kredytu w tzw. okresie przejściowym, czyli do czasu wpisu banku do księgi wieczystej (ustanowienie hipoteki na bank). Ubezpieczenie to ma więc charakter pomostowy (przejściowy), ponieważ zaczyna funkcjonować od chwili uruchomienia kredytu do momentu wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Ochroną ubezpieczeniową objęte są wierzytelności przysługujące bankowi z tytułu udzielonego kredytu. Niekiedy banki zamiast żądać ubezpieczenia zwiększają oprocentowanie kredytu[36]. Ubezpieczenie kredytu (również hipotecznego) nie jest jednak umową obowiązkową. Zabezpieczenie to jest wyłącznie wymogiem banku, żadna z ustaw nie nakłada obowiązku zawarcia takiej umowy. Jeżeli odmówimy zawarcia takiego ubezpieczenia, bank podniesie wysokość oprocentowania (de facto raty) do czasu ustanowienia zabezpieczenia hipotecznego.

Ubezpieczenie kredytu może przybrać formę umowy indywidualnej, gdzie ubezpieczającym może być również bank oraz grupowej. Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia należy zwrócić uwagę przede wszystkim na zakres ubezpieczenia (katalog zdarzeń, których wystąpienie skutkuje wypłatą odszkodowania) oraz wyłączenia odpowiedzialności (lista zdarzeń, za które nie odpowiada ubezpieczyciel). Standardowo OWU regulują m.in.: przedmiot, zakres, wyłączenia, sposób ustalenia sumy ubezpieczenia oraz wysokości odszkodowania, obowiązki stron umowy ubezpieczenia, sposób zgłaszania szkody, termin wypłaty odszkodowania. Z perspektywy konstrukcji umowa ubezpieczenia kredytu hipotecznego nie różni się od pozostałych ubezpieczeń (tabela 8)[37].

Tabela 8. Charakterystyka umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego.

Składowe umowy ubezpieczenia

Charakterystyka

Strony umowy ubezpieczenia

  •   ubezpieczyciel - towarzystwo ubezpieczeń posiadające zezwolenie na zawieranie ubezpieczeń grupy 14,
  •   ubezpieczający - kredytodawca (bank) lub kredytobiorca,
  •   ubezpieczony - uprawniony do odbioru odszkodowania (kredytodawca - bank).

Przedmiot ubezpieczenia

Kwota zobowiązania kredytowego kredytobiorcy w stosunku do banku (kredytodawcy), wynikająca z kredytu hipotecznego objętego ochroną ubezpieczeniową.

Suma ubezpieczenia

Kwota niespłaconego i wymagalnego kredytu oraz odsetki umowne, których wysokość wynika z umowy kredytowej.

Zakres ubezpieczenia

  •   niewykonanie zobowiązania kredytowego (spłaty długu) przez kredytobiorcę wobec banku (utrata wierzytelności przez bank),
  •   nienależyte wykonanie zobowiązania kredytowego przez kredytobiorcę wobec banku (opóźnienia w spłacie kredytu).

Okres ubezpieczenia

Czas od dnia zawarcia umowy kredytowej kredytobiorcy z bankiem do dnia ustanowienia hipoteki (zazwyczaj nie dłużej niż 24 miesiące).

Wypadek ubezpieczeniowy

Brak lub opóźnienie spłaty przez kredytobiorcę określonej w umowie kredytowej liczby rat.

Składka ubezpieczeniowa

Tzw. procentowa - opłacana przez bank lub kredytobiorcę. Wysokość obliczana jest, jako iloczyn ustalonego procentu (zazwyczaj z przedziału 0,08 - 0,15%) i sumy ubezpieczenia za każdy rozpoczęty miesiąc ochrony ubezpieczeniowej.

Świadczenie ubezpieczeniowe

Odszkodowanie należne ubezpieczonemu (bank), odpowiadające kwocie szkody poniesionej w skutek wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 267.

W przypadku wcześniejszej spłaty kredytu można domagać się zwrotu zapłaconej składki ubezpieczeniowej. Zgodnie z art. 812. § 1. k.c. „składkę oblicza się za czas trwania odpowiedzialności ubezpieczyciela. W przypadku wygaśnięcia stosunku ubezpieczenia przed upływem okresu na jaki została zawarta umowa, ubezpieczającemu przysługuje zwrot składki za okres niewykorzystanej ochrony ubezpieczeniowej”. Sposób funkcjonowania ubezpieczenia kredytu hipotecznego przedstawiają rysunki 2 i 3. 

Rysunek 2. Schemat umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego: ubezpieczającym i ubezpieczonym jest bank.

00031863.gif 

Źródło: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 268.

Rysunek 3. Schemat umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego: ubezpieczającym jest kredytobiorca, a ubezpieczonym jest bank.

00031864.gif 

Źródło: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 269.

Pierwszy z powyższych schematów dotyczy przypadku, gdy bank jest ubezpieczającym i ubezpieczonym. Jest to rozwiązane rzadko stosowane, gdyż bank zazwyczaj kosztami ubezpieczenia obarcza kredytobiorcę. To osoba zaciągająca kredyt musi liczyć się z faktem, że przyjdzie jej zapłacić za ubezpieczenia lub podjąć ciężar wyższego oprocentowania kredytu. Druga sytuacja jest typową, gdyż ubezpieczającym jest kredytobiorca i to on musi opłacić składkę za zawartą polisę.

.

III. Podsumowanie

Od 2005 r. wartość udzielonych kredytów hipotecznych wzrosła 3,5-krotnie i w 2008 r. wyniosła niecałe 150 mln PLN - największy udział stanowiły kredyty mieszkaniowe (128,7 mln PLN). Dane te potwierdzają występowanie silnego, długofalowego i rosnącego trendu popytu na kredyty hipoteczne. Najważniejszymi czynnikami wpływającymi na niego są[38]:

  • duży i ciągle niezaspokojony popyt na nieruchomości skutkujący wzrostem cen - wg GUS w 2009 r. oddano do użytku ok. 1 mln mieszkań (7% więcej niż w 2008 r. i o 34% więcej niż w 2007 r.), a od 1991 r. oddano do użytkowania ponad 12 mln Ponadto w 2009 r. Główny Urząd Nadzoru Budowlanego (GUNB) wydał 99,6 tys. decyzji o pozwoleniu na budowę budynków mieszkalnych[39] [40].

Tabela 9. Mieszkania oddane do użytku w latach 2005 -2009.

Rok

Mieszkania oddane do użytku (szt.)

Zmiana %

(2009 = 100)

2005

688 155 

55 % 

2006

693 031 

50 % 

2007

769 117 

49 % 

2008

963 214 

34 % 

2009

1 031 922

7 % 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Budownictwo mieszkaniowe 1991-2009 (tablice przeglądowe), www.stat.gov.pl, [dostęp 11.02.2010]

  • poprawa sytuacji finansowej polskich gospodarstw domowych przekładająca się na wzrost zdolności kredytowej,
  • łagodzenie kryteriów przyznawania kredytów stosowanych przez banki,
  • spekulacje odnośnie wzrostu cen nieruchomości po wejściu Polski do UE i strefy Euro,
  • wzrost atrakcyjności kredytów w walucie obcej (EUR, USD, CHF).

Tabela 10. Wysokość kredytów na sfinansowanie nieruchomości w latach 2005 - 2008.

00031865.jpg 

Źródło: Monitoring Banków 2005 - 2008, Red. G. Ancyparowicz, GUS, Warszawa 2000, str. 116.

Dodatnia korelacja ilości oddawanych do użytkowania mieszkań i udzielanych kredytów hipotecznych została ujęta w raporcie NBP dotyczącym sytuacji na rynku kredytowym w I kwartale 2010 r.[41]. Z raportu NBP wynika, że ok. 63% banków odczuło w IV kw. 2009 r. wzrost popytu na kredyty mieszkaniowe a ponad 50% spodziewa się dalszego utrzymania tendencji wzrostowej w I kw. 2010 roku.

Ubezpieczenie kredytu hipotecznego niesie za sobą wymierne korzyści dla obydwu stron. Kredytobiorca skraca czas oczekiwania na udzielenie kredytu, który może otrzymać przed wpisem nieruchomości do księgi wieczystej, co przekłada się na możliwość szybszego zakupu nieruchomości. Ponadto do czasu wpisu hipoteki nie musi ustanawiać innych form zabezpieczeń kredytu, które zazwyczaj są droższym wyjściem niż zawarcie umowy ubezpieczenia. Kredytodawca pozbywa się kosztów windykacji należności w przypadku niewywiązywania się dłużnika ze zobowiązania kredytowego. W razie wystąpienia takiej sytuacji bank zwraca się do towarzystwa ubezpieczeń, z którym kredytobiorca podpisał polisę, o odszkodowanie (spłatę kredytu). Ubezpieczenie kredytu hipotecznego przenosi ryzyko niespłacenia kredytu na ubezpieczyciela, przez co uwalnia bank od ciężaru tworzenia dodatkowych rezerw na ten cel[42].

Dynamiczny rozwój rynku nieruchomości w Polsce w dalszym stopniu będzie napędzać popyt na kredyty hipoteczne oraz ich ubezpieczenia. Wymierne korzyści dla obu stron umowy gwarantują, że zainteresowanie ubezpieczeniami kredytów będzie rosnąć.

1.6.2.2.  Ubezpieczenie kredytu kupieckiego

Kredyt towarowy (kupiecki, handlowy) powstaje z chwilą sprzedaży towarów lub usług z zastrzeżeniem, że sprzedawca odracza moment pobrania zapłaty od nabywcy[43]. Wierzytelność przysługująca sprzedawcy (eksporterowi) od nabywcy towarów lub usług powinna jasno wynikać z umowy zawartej pomiędzy dwoma podmiotami. Dokumentem stwierdzającym istnienie takiego stosunku może być umowa: kupna-sprzedaży, o świadczenie usług, dostawy, o dzieło lub zlecenie[44]. Transakcja kupna-sprzedaży nabywa znamiona kredytu, ale bez udziału banku - sprzedający staje się kredytodawcą (wierzycielem), a kupujący kredytobiorcą (dłużnikiem). Kredyt towarowy jest niezastąpionym narzędziem na rynku handlowym w razie, gdy nabywca w chwili zakupu towarów/usług nie posiada wystarczających środków finansowych. W dość dużym uproszczeniu ideę kredytu kupieckiego można porównać do zakupów na raty[45].

I. Umowa ubezpieczenia

Ubezpieczenie kredytu kupieckiego zabezpiecza dostawcę przed stratami wynikającymi z braku otrzymania płatności (całej lub częściowej) za sprzedany towar/usługi z odroczonym terminem płatności. Wierzytelność dotyczy zapłaty umówionej ceny brutto ewentualnie powiększonej o odsetki z tytułu odroczenia terminu płatnościwierzytelności lub za zwłokę uregulowania zobowiązania, koszty łączące kredytodawcę z kredytobiorcą, a obciążające kredytobiorcę, np. koszty ubezpieczenia, dochodzenia roszczeń przez wierzyciela. Warto zwrócić uwagę, iż sytuacje niezależne od woli dłużnika (tzw. siły wyższe), zwalniają go z odpowiedzialności za brak uregulowania płatności[46].

Ubezpieczenie kredytu kupieckiego stanowi odrębną umowę w odniesieniu do umowy wynikającej z transakcji kupna - sprzedaży, w której sprzedawca wstępuje w rolę kredytodawcy, a nabywca - kredytobiorcy[47]. Odpowiedzialność TU za szkodę, którą poniósł kredytodawca może być tożsama, szersza lub węższa od odpowiedzialności podmiotu, który ją wyrządził (dłużnika)[48]. Sytuację tę najlepiej przedstawić na przykładzie: kredytobiorca (dłużnik) dokonał należytej staranności, aby uregulować zobowiązanie, czyli zapłacił za nabyty towar np. na poczcie (wypełnił polecenie przelewu). Niestety Pani przyjmujące pieniądze pomyliła się przy wpisywaniu numeru konta do systemu komputerowego, czego wynikiem pieniądze nie dotarły na rachunek kontrahenta. Wina nie leży po stronie dłużnika, także ewentualna wypłata odszkodowania zależeć będzie od treści umowy ubezpieczenia.

Tabela 11. Umowa ubezpieczenia kredytu kupieckiego.

Składowe umowy ubezpieczenia

Charakterystyka

Strony umowy ubezpieczenia

  •   ubezpieczyciel - towarzystwo ubezpieczeń posiadające zezwolenie na zawieranie ubezpieczeń grupy 14,
  •   ubezpieczający/ubezpieczony - sprzedawca towarów/usług.

Przedmiot ubezpieczenia

Wierzytelność (ew. powiększona o np. odsetki) sprzedawcy towarów/usług od nabywcy z tytułu odroczonego terminu płatności

Suma ubezpieczenia

Limit kredytowy ustalony dla każdego kredytobiorcy.

Zakres ubezpieczenia

  •   ryzyka handlowe,
  •   ryzyka niehandlowe: polityczne, katastrofalne, kursowe

Zakres terytorialny

Należności pochodzące od kontrahenta krajowego lub zagranicznego.

Okres ubezpieczenia

Wyróżnia się dwa sposoby definiowania okresu ubezpieczenia:

  •   okres, w którym dokonywana jest sprzedaż (ochroną będzie objęta także należności z tytułu sprzedaży w ostatnim dniu okresu ubezpieczenia),
  •   okres, w którym wystąpiła szkoda (bez względu na datę powstania należności).

Wypadek ubezpieczeniowy

Nabywca nie wywiązał się ze zobowiązania zapłaty za zakupione towary i/lub usługi (brak lub opóźnienie spłaty).

Składka ubezpieczeniowa

Iloczyn stawki procentowej (pochodna ryzyka oraz kosztów TU) oraz wartości sprzedaży w kredycie kupieckim lub wierzytelności sprzedawcy.

Świadczenie

Spłata kwoty kredytu z ograniczeniem do limitu kredytowego.

Źródło: J. Kukiełka, D. Poniewierka, Ubezpieczenia Finansowe. Gwarancje Ubezpieczeniowe, Ubezpieczenia Transakcji Kredytowych, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz-Warszawa 2003, str. 279-296.

II.  Podsumowanie

Kredyt kupiecki jest jednym z najważniejszych kredytów zaciąganych obecnie przez przedsiębiorstwa kupujące towary lub usługi. Odroczenie terminu płatności pozwala efektywnie ulokować środki na czas przyznanego kredytu oraz obniżyć stan salda wolnych środków na koncie. Niestety zalety dystansowane są przez stopień ponoszonego ryzyko niespłacenia długu. Pomimo tego, firmy coraz częściej korzystają z tej formy kredytowania, gdyż odroczony termin płatności często jest czynnikiem decydującym o zawarciu kontraktu handlowego.

W połowie 2009 r. średnie opóźnienie w spłacie kredytów kupieckich w Polsce wynosiło 16 dni[49]. Ponadto w ostatnich lata wzrasta ilość upadłości - w 2009 r. sądy ogłosiły 673 upadłości, co wobec 420 w 2008 r. stanowi wzrost o 58%[50]. Odnosząc się do tych danych należy się zastanowić, czy nie warto - za stosunkowo niską cenę, zagwarantować sobie poczucia spokoju i realnego zabezpieczenia przed coraz większym ryzykiem wypłacalności kontrahenta.

1.6.2.3.  Ubezpieczenie kredytu eksportowego

Przedsiębiorcy zabiegający o środki na finansowanie transakcji eksportowych mają do wyboru wiele instrumentów oferowanych głównie przez banki, rząd i Unię Europejską m.in.: factoring, forfaiting, leasing, kredyty eksportowe, projekty finansowe (np.: subsydia eksportowe, dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych (DOKE), „Paszport do eksportu”)[51]. Jedną z najpopularniejszych i mocno rozwijających się metod finansowania polskiego eksportu stanowią wspomniane kredyty eksportowe. W prawnym ujęciu kredyt eksportowy przeznaczony jest dla „zagranicznego nabywcy lub jego banku (przyp. kredyt nabywcy), udzielany przez bank w celu finansowania umowy eksportowej, a także kredyt dla krajowego dostawcy (przyp. kredyt dostawcy), refinansujący udzielony przez niego w tej samej walucie, według takiej samej stopy procentowej i takiego samego rozkładu spłat kredyt na rzecz zagranicznego nabywcy”[52].

I. Rodzaje kredytów eksportowych

Kredyty eksportowe dzielą się na dwie kategorie: kredyty dla dostawcy i dla nabywcy. Kredyt dla nabywcy udzielany jest przez bank reprezentujący eksportera na rzecz importera zagranicznego lub jego banku w celu sfinansowania w ich imieniu importu polskich towarów lub usług. Rola eksportera sprowadza się jedynie do negocjacji handlowych. Na podstawie umowy kredytowej eksporter otrzymuje z banku kredytującego całą operację pokrycie pieniężne należności z tytułu zrealizowanych kontraktów. Ryzyko spłaty kredytu leży po stronie banku lub ewentualnie instytucji finansującej eksport, zaś obowiązek uregulowania zobowiązania spoczywa na importerze lub na jego banku[53].

Zawieranie umowy kredytu nabywcy przebiega według określonych etapów[54]:

  • zawarcie kontraktu pomiędzy polskim dostawcą a zagranicznym importerem,
  • podpisanie umowy kredytowej pomiędzy bankiem reprezentującym eksportera a importerem lub jego bankiem (kredyt nabywcy),
  • zakup towaru lub usług przez importera zagranicznego,
  • uruchomienie przez bank kredytu dla nabywcy (importera) oraz bezpośrednia spłata należności eksportera z tytułu sprzedaży zagranicznej towarów,
  • spłata kredytu przez importera lub jego bank na rzecz banku eksportera (kredytodawcy).

Idea kredytu dostawcy nawiązuje do kredytu kupieckiego i opiera się o odroczony termin płatności za zakupione towary lub usługi. Na początku eksporter uzgadnia z importerem szczegóły kontraktu m.in.: określają terminy płatności w kredycie towarowym, następnie negocjuje z bankiem warunki finansowania eksportu na bazie kredytu dostawcy. Bank udziela dostawcy (eksporterowi) kredytu; eksporter odraczając termin płatności sam staje się kredytodawcą dla nabywcy towarów (kredyt towarowy). Realizacja kredytu dla nabywcy wygląda następująco[55]:

  • zawarcie kontraktu z uwzględnieniem kredytu towarowego dla importera,
  • zawarcie umowy kredytu pomiędzy eksporterem a bankiem finansującym eksport (kredy dostawcy),
  • nabycie towaru lub usług przez importera zagranicznego (odroczony termin płatności),
  • uruchomienie przez bank kredytu dla dostawcy (eksportera) oraz spłata należności przysługujących eksporterowi od nabywcy, z tytułu sprzedaży towarów lub usług,
  • zapłata importera na rzecz eksportera w oznaczonym terminie za nabyte towary/usługi,
  • spłata kredytu przez eksportera.

Należy zauważyć, że obowiązek i ryzyko spłaty kredytu dostawcy leży po stronie eksportera, ponieważ to on zaciąga zobowiązanie z bankiem. W rzeczywistości ubezpieczenia kredytów eksportowych (nabywcy i dostawcy) obejmują ochroną ubezpieczeniową należności eksportera z tytułu sprzedanych towarów i usług na rynku zagranicznym - w literaturze przedmiotu naprzemiennie stosuje się nazewnictwo tego typu kredytu.

II.  KUKE S.A.

W Polsce właściwym organem odpowiedzialnym za rozwój eksportu przy wykorzystaniu kredytów eksportowych jest Ministerstwo Finansów, a konkretnie Departament Gwarancji i Poręczeń. Wsparcie państwa wyraża się poprzez: przyznawanie gwarancji w zakresie ubezpieczeń kredytów eksportowych przy współpracy z KUKE S.A, udzielanie kredytów rządowych, eksportowych (przez Bank Gospodarstwa Krajowego) oraz dopłaty do oprocentowania kredytów eksportowych (DOKE) udzielanych prze BGK[56].

Do celów realizacji postanowień w sferze ubezpieczeń kredytów eksportowych utworzono w 1991 r. państwową spółkę nazwaną Korporacją Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A. Działalność KUKE skupia się przede wszystkim na ubezpieczeniach należności z tytułu sprzedaży towarów i usług z odroczonym terminem płatności oraz udzielaniu gwarancji ubezpieczeniowych. Ponadto gwarancja ze strony Skarbu Państwa pozwoliła stworzyć ofertę dla przedsiębiorców prowadzących handel w krajach odległych oraz podwyższonego ryzyka. Misją KUKE jest wspieranie oraz promocja polskiego eksportu poprzez zabezpieczanie kredytów eksportowych zaciąganych przez przedsiębiorców, a także wzmocnienie pozycji samych eksporterów oraz ich towarów i usług na rynku zagranicznym[57].

Krajowi eksporterzy coraz częściej korzystają z oferowanych form wsparcia eksportu. Z raportu sporządzonego przez KUKE na 2008 r. wynika, że wartość ubezpieczonego obrotu eksportowego wyniosła 3.432,88 mln USD (wzrost o 6,87% w stosunku do roku poprzedniego). W zakresie ubezpieczeń eksportowych objętych gwarancją Skarbu Państwa nastąpił wzrost ubezpieczonego obrotu o 21%, pozostałe (komercyjne) odnotowały spadek o 5,15%. Najwięcej ubezpieczonego obrotu w ramach KUKE eksportowano do Rosji (15,5%), Niemiec (9,3%) i Ukrainy (8,9%) (ZSRR - 37,4%, kraj dawnej WNP - 31,5%). W 2008 r. KUKE ubezpieczyła obrót eksportowy realizowany na warunkach kredytowych o przybliżonej wartości 3,42 mld USD (2,02% eksportu Polski ogółem), w 2007 r. - 3,21 mld USD (2,31%) oraz kontrakty eksportowe w wysokości 2,15% całkowitego eksportu krajowego (2007 r. - 2,44%) [58].

Rysunek 4. Wielkość ubezpieczonego obrotu eksportowego (produkty łącznie)

00031866.jpg 

Źródło: Raport roczny za 2008 rok, KUKE S.A. Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A., Warszawa 2008, str. 11.

III. Rodzaje ubezpieczeń kredytów eksportowych

Podział oraz zakres ubezpieczeń eksportowych zawarty jest w ustawie o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych. Zgodnie z art.1 ust. 2 ustawy o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych do ubezpieczeń eksportowych zalicza się ubezpieczenia: kredytów eksportowych, kontraktów eksportowych, inwestycji bezpośrednich za granicą oraz kosztów poszukiwania zagranicznych rynków zbytu. Celem wymienionych ubezpieczeń w przypadku:

  • kredytów eksportowych jest ochrona podmiotów finansujących eksport na wypadek strat powstałych w wyniku działania ryzyka handlowego i niehandlowego (szczegółowa definicja przedstawiona jest w kolejnym rozdziale),
  • kontraktów eksportowych - ochrona krajowych przedsiębiorstw w wyniku strat poniesionych w związku z realizacją kontraktu eksportowego. Przyczyną szkód może być niemożności wykonania, niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie kontraktu, przez kontrahenta zagranicznego w następstwie działania ryzyka handlowego lub niehandlowego (politycznego, katastroficznego i walutowego). Eksporterowi przysługuje ochrona w razie poniesienia strat przed wysyłką towarów bądź realizacją usług (ryzyko produkcji) oraz po wysyłce (ryzyko kredytu). Ryzyko produkcji dotyczy ryzyka braku zwrotu kosztów poniesionych w związku z przygotowaniem i zawarciem kontraktu, o ile proces realizacji kontraktu został wstrzymany na co najmniej 6 miesięcy. Ryzyko kredytu dotyczy ewentualnego braku zapłaty za zrealizowaną część lub całość kontraktu[59].

Do pozostałych form wsparcia eksportu niebędących ubezpieczeniami kredytów eksportowych sensu stricte zalicza się gwarancje ubezpieczeniowe w tym: gwarancje przetargowe, celne, zwrotu zaliczki, dobrego wy­konania kontraktu, itp.

Tabela 12. Podział ubezpieczeń kredytu w obrocie międzynarodowym.

Kryterium podziału

Podział

Okres kredytowania

  •   krótkoterminowe należności eksportowe
  •   średnioterminowe należności eksportowe
  •   długoterminowe należności eksportowe

Osoba dłużnika

Należności przypa­dające od: 

  •   dłużnika publicznego
  •   dłużnika prywatnego

Podmiot, którego należność obejmowana jest ochroną ubezpieczeniową

  •   ubezpieczenie kredytu dostawcy
  •   ubezpieczenie kredytu na­bywcy

Ryzyka objęte ochroną ubezpieczeniową

  •   handlowe
  •   niehandlowe (polityczne, katastroficzna, kursowe (walutowe))

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ubezpieczenia finansowe i gwarancje ubezpieczeniowe, Red. R. Holly, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2003, str. 161-162.

Nawiązując do powyższej klasyfikacji istnieje możliwość ubezpieczenia należności przypadających od dłużnika publicznego lub dłużnika prywatnego. Dłużnikiem publicznym określamy podmiot, który w jakiejkolwiek formie reprezentuje władzę publiczną i który nie może w drodze sądowej, ani administracyjnej zostać ogłoszony jako niewypłacalny. Może to być dłużnik suwerenny tzn. podmiot, który reprezentuje pełne zaufanie i wiarygodność państwa (np.: Bank Centralny, ministerstwa) lub jakikolwiek podmiot publiczny (np.: organ władzy regionalnej, lokalnej, instytucje użyteczności publicznej, spółki państwowe lub kontrolowane przez państwo). Dłużnikiem prywatnym jest każda inna instytucja, która nie jest dłużnikiem publicznym[60].

Nie sposób opisać ubezpieczenia kredytów eksportowych z perspektywy podziału dokonanego w oparciu o pojedyncze kryterium. Produkty ubezpieczeniowe konstruowane są dla konkretnych grup odbiorców, nie mają charakteru ogólnego, takiego samego dla wszystkich. Wymienione powyżej rodzaje ubezpieczeń zestawione w różnych konfiguracjach tworzą liczny zasób produktów ubezpieczeniowych przeznaczonych dla krajowych eksporterów. Poniżej przestawiono przykładowe produkty oferowane krajowym eksporterom przez Korporację Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych[61].

  • W ramach produktów komercyjnych:

a.  ubezpieczenie krótkoterminowych należności Europolisa,

b.  ubezpieczenie krótkoterminowych należności eksportowych i krajowych - Pakiet,

c.  gwarancje ubezpieczeniowe.

  • W ramach produktów gwarantowanych przez Skarb Państwa:

a.  ubezpieczenie krótkoterminowych należności eksportowych od ryzyka nierynkowego - Polisa na Wschód,

b.  ubezpieczenie kontraktów eksportowych z terminem odroczenia płatności dwa i więcej lat - ubezpieczenie kredytu dostawcy,

c.  ubezpieczenie kosztów poszukiwania zagranicznych rynków zbytu - Nowe Rynki,

d.  ubezpieczenie inwestycji bezpośrednich za granicą,

e.  ubezpieczenie strat finansowych z tytułu ryzyka kursowego.

Ponadto KUKE oferuje szereg ubezpieczeń skierowanych dla Banków i pozostałych instytucji finansowych. Niektóre z ofert ubezpieczeń kredytów eksportowych zostaną zaprezentowane w ostatnim rozdziale pracy.

IV. Umowa ubezpieczenia

Ubezpieczenia kredytów eksportowych (ang. export credit insurance) pokrywają straty eksporterów lub kredytodawców finansujących eksport towarów i usług w związku z występowaniem ryzyka politycznego i handlowego[62]. Ubezpieczenie kredytu stanowi swoisty system, w którym towarzystwo ubezpieczeń udziela ubezpieczającemu zapewnienia o pokryciu należności w razie, gdyby nabywca (importer) nie wywiązał się ze zobowiązania zapłaty za zakupione towary lub usługi. Ubezpieczenie kredytu eksportowego może przyjąć formę ubezpieczenia pojedynczego lub zbiorowego.

Ubezpieczenie o charakterze pojedynczym dotyczy wierzytelności przysługujących tylko od jednego odbiorcy, który każdorazowo musi być zgłoszony do umowy ubezpieczenia. W praktyce jest to ryzyko niechciane przez towarzystwa, ponieważ ubezpieczane zazwyczaj są tylko te transakcje, z których eksporter nie spodziewa się otrzymania zapłaty. Z punktu widzenia ubezpieczyciela mniejsze ryzyko towarzyszy ubezpieczeniom zbiorowym. W tym przypadku ochroną ubezpieczeniową objęci są wszyscy kredytobiorcy, a ubezpieczający nie ma możliwości stosowania antyselekcji ryzyka. Atutem ubezpieczenia zbiorowego jest możliwość niezgłaszania do umowy wszystkich nabywców[63].

Ubezpieczenia kredytów eksportowych obejmują ochroną ubezpieczeniową pewien określony katalog ryzyk. Ryzyka usystematyzowane są w Załączniku do Dyrektywy Rady 98/29/WE określającym wspólne zasady ubezpieczenia kredytu eksportowego. Załącznik dzieli ryzyko na: handlowe i polityczne (kryterium to moment powstania straty) oraz produkcji i kredytu (kryterium - przyczyna powstania straty)[64]. W literaturze przedmiotu często ryzyku handlowemu przeciwstawiane jest ryzyko niehandlowe, a dokładniej: polityczne, katastroficzne i walutowe. Ryzyka produkcji i kredytu zostały omówione przy okazji definiowania kontraktu eksportowego; przejdźmy w takim razie do grupy ryzyk bezpośrednio związanych z ubezpieczeniami kredytów eksportowych, czyli handlowego i niehandlowego. Do ryzyk handlowych zalicza się[65]:

  • prawnie lub faktycznie stwierdzone bankructwo lub niewypłacalność nabywców (kredytobiorców),
  • zwłoka/brak regulacji zobowiązania przez nabywcę,
  • niezrealizowanie/odmowa przyjęcia towarów lub usług przez nabywcę,
  • jednostronne zerwanie kontraktu handlowego przez dłużnika.

Przez prawnie stwierdzone bankructwo lub niewypłacalność dłużnika rozumie się[66]:

  • ogłoszenie upadłości dłużnika przez właściwy temu sąd w jego kraju,
  • oddalenie wniosku o ogłoszenia upadłości dłużnika z powodu braku majątku,
  • zatwierdzenie prawomocnym orzeczeniem sądu układu zbiorowego za­wartego pomiędzy dłużnikiem i wierzycielami,
  • niepowodzenie postępowania egzekucyjnego wszczętego na wniosek ubezpieczającego na skutek braku majątku dłużnika.

Jeżeli eksporter wskaże i udowodni okoliczności wpływające na nie­wypłacalność nabywcy, to zachodzi tzw. faktycznie stwierdzona niewypłacalność dłużnika. W praktyce granicą wystąpienia faktycznej niewypłacalności dłużnika jest przekroczenie 180 dniowego okresu płatności liczonego od daty wystawienia faktury. Zwłoka w płatności występuje w przypadku, gdy dłużnik nie reguluje zobowiązania w terminie, który najczęściej określony jest w umowie ubezpieczenia lub w OWU, a gdy takiego zapisu nie ma - niezwłocznie po powzięciu informacji od wierzyciela[67].

Druga grupa ryzyk towarzyszący eksportowi, to tzw. ryzyka niehandlowe. W ich szereg kwalifikują się ryzyka katastroficzne, kursowe i polityczne[68]:

  • ryzyka katastroficzne, czyli zdarzenia losowe spowodowane działaniem sił przyrody m.in: trzęsienie ziemi, wybuch wulka­nu, powódź, huragan, grad, lawina, osunięcie się ziemi, uderzenie pioruna, upadek drzewa, katastrofalne pożary, wybuch, zapadanie się ziemi, awaria nuklearna i jej skutki itp.,
  • ryzyka kursowe (walutowe) obejmują straty powstałe w następstwie niekorzystnych dla eksportera zmian kursu walut (zmniejszenie należności lub wzrost zobowiązań po przeliczeniu na PLN).
  • ryzyka polityczne to przede wszystkim:

a.  decyzja władz kraju dłużnika lub kraju uczestniczącego w realizacji kontraktu, uniemożliwiająca wykonanie kontraktu lub odebranie przysługujących należności (wywłaszczenie, nacjonalizacja, konfiskata),

b.  ogłoszenie moratorium - zawieszenia spłaty należności przez rządy państw,

c.  wydanie przepisów w kraju dłużnika uznających płatności dokona­ne w walucie lokalnej za wystarczające do wypełnienie zobowiąza­nia kontraktowego,

d.  wprowadzenie przez władze kraju kontrahenta ograniczeń na importowane towary oraz wydawane zezwolenia i licencje,

e.  wybuch: wojny, rewolucji, zamieszek, masowych strajków, lokautów, aktów terrorystycznych.

Umowa ubezpieczenia kredytu eksportowego dla dostawcy chroni eksportera przed ryzykiem utracenia należności z tytułu sprzedaży towarów i usług z odroczonym terminem płatności (kredyt kupiecki). Osobą występującą z wnioskiem o ubezpieczenie (ubezpieczający) i samym ubezpieczonym jest eksporter. W przypadku, gdy importer nie zapłaci za nabyte towary/usługi w ogóle lub w terminie (nie spłaci kredytu kupieckiego), to ubezpieczyciel pokryje koszty spłaty kredytu kupieckiego. W dużym uproszczeniu można stwierdzić, że ubezpieczyciel w imieniu importera zapłaci eksporterowi za sprzedane towary/usługi, zachowując przy tym prawo regresu do importera[69].

Rysunek 5. Schemat umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego - dla dostawcy.

00031867.gif 

Źródło: Zarządzanie ryzykiem w ubezpieczeniach, Red. W. Ronka-Chmielowiec, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław, 2000, str. 62.

Przedmiotem ubezpieczenia kredytu eksportowego dla nabywcy jest wartość kredytu (powiększona o odsetki) udzielonego przez bank (tzw. bank eksportera) zagranicznemu importerowi w celu sfinansowania zakupu polskich towarów i usług. Polisa chroni bank przed ryzykiem niespłaceniem kwoty kredytu powiększonego o należne odsetki przez importera.

Rysunek 6. Schemat umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego - dla nabywcy.

00031868.gif 

Źródło: Zarządzanie ryzykiem w ubezpieczeniach, Red. W. Ronka-Chmielowiec, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław, 2000, str. 62.

Tabela 13. Charakterystyka umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego.

Składowe umowy ubezpieczenia

Charakterystyka

Strony umowy ubezpieczenia

  •   ubezpieczyciel - towarzystwo ubezpieczeń posiadające zezwolenie na zawieranie ubezpieczeń grupy 14 (najczęściej KUKE),
  •   ubezpieczający/ubezpieczony - eksporter lub bank eksportera.

Przedmiot ubezpieczenia

  •   krótkoterminowe należności z tytułu sprzedaży eksportowej towarów i usług na bazie kontraktów eksportowych:

a.  z terminem płatności do 180 dni 

b. w związku z ryzykiem handlowym

c.  przysługujące od kontrahentów prywatnych

  •   należności z tytułu sprzedaży eksportowej towarów i usług na bazie kontraktów eksportowych zawartych na warunkach kredytu do/i powyżej jednego roku

Suma ubezpieczenia

Kwota kredytu dostawcy lub nabywcy ew. powiększona o odsetki, prowizje i opłaty bankowe

Zakres ubezpieczenia

  •   ryzyka handlowe,
  •   ryzyka niehandlowe: polityczne, katastrofalne, kursowe

Zakres terytorialny ubezpieczenia

Należności pochodzące od kontrahentów z większości krajów świata (również kraje: tzw. Wschodnie, o podwyższonym ryzyku politycznym).

Okres ubezpieczenia

Okres, na jaki został udzielony kredyt.

Wypadek ubezpieczeniowy

Nabywca (importer) nie wywiązał się ze zobowiązania zapłaty za zakupione towary i/lub usługi.

Składka ubezpieczeniowa

Ustalana poprzez analizę ryzyk i informacji podanych we wniosku.

Świadczenie

Spłata kwoty kredytu.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 267. oraz www.kuke.com.pl, [dostęp: 13.03.2008]

V.  Podsumowani

Eksport jest jednym z kluczowych czynników wpływających na rozwój gospodarczy każdego kraju na świecie. Eksport niesie za sobą szereg korzyści mikroekonomicznych tj. dla konsumentów (poprawa jakości produktów i usług) i przedsiębiorstw (rozszerzenie rynku zbytu na zagranicę, wpływ na przychody i zyski) oraz makroekonomicznych (dla państwa) m.in. wzrost produkcji, zatrudnienia, dochodów budżetowych z tytułu podatków i opłat oraz poprawa bilansu płatniczego. Wstępny raport GUS na IV kwartał 2009 r. stwierdza, że „głównym czynnikiem wzrostu PKB (przyp. w IV kwartale 2009 r. w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego) był popyt zagraniczny (eksport netto), którego wpływ na tempo wzrostu gospodarczego wyniósł 2,2 pkt. proc.[70]”

Do 2008 r. utrzymywane było wysokie tempo wzrostu eksportu. Według danych GUS eksport w 2008 r. wyniósł ok. 171,86 mld USD, import 210,48 mld USD a saldo kształtowało się na poziomie 38,62 mld USD. W 2009 r. nastąpił spadek eksportu o 37%, importu o 44%, co spowodowało zmniejszenie salda obrotów towarowych do wysokości 10,46 mld USD[71].

Tabela 14. Obroty handlu zagranicznego w latach 2005 - 2009.

Rok

Eksport

(mln USD)

Import

(mln USD)

Saldo

(mln USD)

2005

89 378,1

101 538,8

-12 160,7

2006

109 584,1

125 645,3

-16 061,2

2007

138 785 

164 172,5

-25 387,5

2008

171 859,9

210 478,5

-38 618,6

2009

107 967 

118 426,5

-10 459,5

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2009,

2.  Współpraca banków i zakładów ubezpieczeń

Sektor finansowy jest jednym z najważniejszych elementów wpływających na funkcjonowanie każdej gospodarki narodowej - dostarcza bowiem środków pieniężnych na obsługę transakcji na rynku krajowym i zagranicznym. Rynek finansowy jest szczególnie podatny na czynniki ekonomiczne, co w perspektywie instytucji finansowych wywarło decydujący wpływ na nawiązanie wzajemnej współpracy. Z formalnego punktu widzenia podmioty finansowe m.in.: Bank Centralny, banki komercyjne i państwowe, Giełda Papierów Wartościowych, biura maklerskie, fundusze inwestycyjne, towarzystwa ubezpieczeniowe, są wciąż odrębnymi instytucjami; w rzeczywistości ich działalność jest silnie powiązana. Duże znaczenie miał również akces Polski do Unii Europejskiej, ponieważ to właśnie rynek wewnątrzwspólnotowy jest miejscem postępującej współpracy na płaszczyznach[72]:

  • tworzenia konglomeratów finansowych,
  • oferowania mieszanych usług finansowych,
  • wchodzenia instytucji finansowych na rynki międzynarodowe na zasadzie działalności transgranicznej lub w formie oddziału.
2.1. Konglomeraty finansowe

Integracja rynku finansowego doprowadziła do powstania jednej z form koncentracji gospodarczej tzw. konglomeratu finansowego (pozostałe to m.in. koncern, konsorcjum, holding). Za konglomerat finansowy uznaje uznaje się „grupę skupiającą, niepowiązane ściśle ze sobą ani kapitałowo, ani organizacyjne lecz mającą wspólny akcjonariat, banki, firmy inwestycyjne oraz zakłady ubezpieczeń, w której podmioty te zachowują swoje cechy i uprawnienia, tworząc jednak pewną całość, świadczącą wspólnie usługi związane z róż­nymi sektorami rynku finansowego”[73]. Definicję konglomeratu określa również dyrektywa 2002/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. [74]. Zgodnie z dyrektywą konglomerat finansowy stanowi grupa, w której przede wszystkim „co najmniej jeden z podmiotów w grupie funkcjonuje w sektorze ubezpieczeń i co najmniej jeden funkcjonuje w sektorze bankowym lub sektorze usług inwestycyjnych”. W nazewnictwie angielskim konglomerat funkcjonuje pod nazwą „financial services”, „financial conglomerates”, w niemieckim - „allfinanz” (od terminu „wszystko z jednej ręki” - Alles aus einer Hand), we francuski - „bancassurance”[75].

Powstawanie konglomeratów finansowych możliwe jest dzięki dwóm zjawiskom. Pierwsze z nich to znoszenie ograniczeń dotyczących prowadzenia działalności na rynku. W Polsce dopuszczalny zakres działalność banku regulowany jest bankowym (art. 5-6 prawa bankowego) i obejmuje niespełna 30 czynności bankowych oraz dozwolonych usług. Sformułowanie „inne usługi finansowe” użyte w art. 6 ust. 7, stwarza możliwość świadczenia usług finansowych niewymienionych w pozostałych artykułach, o ile nie są zastrzeżone dla innych podmiotów na mocy odrębnych przepisów. Bank może również prowadzić działalność w różnych obszarach poprzez zakup udziałów w innym samodzielnym podmiocie lub stanowiącym część grupy kapitałowej[76]. Liberalizacja prawa bankowego umożliwia prowadzenie zdywersyfikowanej działalności na rynku bankowym.

Drugim i najważniejszym czynnikiem decydującym na powstawanie grup kapitałowych są bodźce ekonomiczne: konkurencja, rosnące wymagania klientów oraz dążenie do powiększania kapitału.

2.2. Ogólna charakterystyka bancassurance

W literaturze przedmiotu spotykamy wiele definicji „bancassurance” - przykładowo K. Purvis w swojej książce definiuje je, jako „sprzedaż polis ubezpieczeniowych przez banki. Umowa między bankiem a towarzystwem jest obustronnie korzystna: dla ubezpieczycieli stanowi kolejny kanał dystrybucji swoich produktów, dla banków powiększa paletę produktów oraz wzrost przychodu z tytułu prowizji za sprzedane ubezpieczenia”[77]. W książce autorstwa Jyotsna’a Sethi i Nishwan’a Bhatia terminem bancassurance określono „dystrybucję produktów finansowych szczególnie ubezpieczeń życiowych i majątkowych przez banki za pośrednictwem własnych przedstawicieli”[78]. Niemieckim odpowiednikiem bancassurance jest termin „Allfinanz”. W jednej z pozycji niemieckojęzycznych pojęcie „Allfinanz” rozumiane jest, jako integracja usług finansowych związanych z ryzykiem oferowanych przez banki i firmy ubezpieczeniowe[79].

Pomimo wielu lat występowania oraz powszechności zjawiska bancassurance, brak jest jednoznacznej definicji ujętej chociażby w przepisach prawa. Popularnie poprzez bancassurance (bankowość ubezpieczeniowa) rozumie się współpracę banków i towarzystw ubezpieczeniowych w zakresie dystrybucji produktów ubezpieczeniowych w oddziałach bankowych[80]. Intencją jest możliwość zaoferowania potencjalnemu nabywcy szeregu produktów finansowych w jednym miejscu. Warto zauważyć, iż idea bancassurance opiera się o poszerzenie oferty bankowej o produkty ubezpieczeniowe. Sytuacja, kiedy towarzystwo ubezpieczeń świadczy klientom usługi finansowe, inne niż ubezpieczeniowe, określana jest mianem „assurfinance”, a wchodzenie firm ubezpieczeniowych w działalność bankową jako „assurbanking”[81].

Ustalenie daty powstania bancassurance na świecie nie jest rzeczą oczywistą. Niektóre źródła za kraj prekursora uważają Francę, a inne Wielką Brytanię. Większa zgodność panuje w kwestii, że powstanie bancassurance datowane jest na 1908 r., kiedy powstał angielski Savings Bank Life Insurance. Niektóre źródła za początek współpracy bankowo-ubezpieczeniowej uznają lata 60-te - wtedy we Francji powstał Credit Agricole, w Wielkiej Brytanii - Trustee Savings Bank, Barclays Bank oraz LLoyds Bank. Największy rozwój działalności bancassurance w Europie Zachodniej przypadł na przełom lat 80. i 90. XX w.[82]

Historia bancassurance w Polsce jest dużo krótsza - sięga lat 90. XX wieku. Nie jest to jednak przeszkodą w osiąganiu coraz lepszych wyników. W porównaniu do krajów zachodnio-europejskich, polski rynek bancassurance należy do jednego z najdynamiczniej rozwijających się w Europie[83].

2.3. Istota bancassurance

Przyjęcie definicji poszczególnych pojęć z poprzedniego rozdziału pozwala usystematyzować powiązania podmiotów rynku finansowego i wskazać w nim odpowiednie miejsce dla bancassurance.

Rysunek nr 7. Struktura „Allfinanz”.

00031869.gif 

Źródło: M. Swacha-Lech, Bancassurance. Sprzedaż produktów bankowo-ubezpieczeniowych. Wydanie I, CeDeWu, Warszawa 2008, str. 12.

Interpretacja bancassurance - rozumiana jako współpraca banku i towarzystwa ubezpieczeń w sferze dystrybucji polis w placówkach bankowych, pozwala na wyróżnienie dwóch rodzajów powiązań pomiędzy obojga podmiotami: bezkapitałowych oraz kapitałowych.

Podejście bezkapitałowe oparte jest na współpracy banku i towarzystwa ubezpieczeń w sferze promocji i/lub dystrybucji produktów, ale bez zaangażowania kapitałowego jakiejkolwiek ze stron. Tak rozumiana współpraca ma charakter przedmiotowy i sprowadza się do udostępnienia kanału dystrybucji usług partnerowi. Kooperacja na polu marketingowym może przybrać jedną z następujących postaci[84]:

  • umowę promocyjną,
  • porozumienie dystrybucyjne,
  • cross - selling.

Umowa promocyjna to porozumienie zawarte pomiędzy bankiem a firmą ubezpieczeniową określające zakres reklamy oraz wysokość ekwiwalentu pieniężnego za taką formę promocji. Działania promocyjne klasyfikowane są, jako bierne i aktywne. Pierwsze z nich to informowanie klientów banku o ofercie ubezpieczeniowej, drugie a zarazem szersze, sprowadza się do podjęcia prostych działań np.: gromadzenia niezbędnej dokumentacji, weryfikowania poprawności danych oraz zachęcania do współpracy z towarzystwem ubezpieczeń[85]. W dłuższej perspektywie czasu taka forma kooperacji może okazać się nieefektywna, gdyż każda ze stron dążyć będzie do przejęcia inicjatywy poprzez ograniczenie wpływu partnera na podejmowane działania[86].

Prawdziwą istotę bancassurance stanowi tzw. porozumienie dystrybucyjne. Na mocy tej umowy bank jest upoważniony do dystrybucji produktów ubezpieczeniowych we własnych placówkach. Do najważniejszych zalet współpracy opartej o umowę dystrybucyjną należą: dla towarzystwa ubezpieczeń - rozszerzenie rynku dystrybucji produktów o kanał bankowy oraz szansa na wzrost przypisu składki, dla banku - kompleksowa obsługa zwiększa prestiż w oczach klientów a prowizyjny system zapłaty za sprzedane produkty wpływa na wzrost przychodów[87].

Ostatnią rodzajem współpracy w ramach bancassurance jest cross-selling. Pod pojęciem tym rozumiemy sprzedaż wiązaną (krzyżową) polegająca na łączeniu i oferowaniu produktów obu stron w ten sposób, że tworzą spójny produkt bankowo - ubezpieczeniowy[88]. Idea tej formy współpracy opiera się również o komplementarny charakter obu produktów tzn. nabycie jednego wzbudza u klienta popyt na drugi. W odniesieniu do bancassurance cross-selling oznacza pakiet usług składający się z produktu bankowego i ubezpieczenia[89].

Drugim podejściem do współpracy bancassurance jest podejście kapitałowe. Tego typu współdziałanie nawiązywane jest w momencie nabycia przez bank udziałów w kapitale towarzystwa ubezpieczeń. Oznacza to, że współpraca pomiędzy instytucjami ma charakter podmiotowy. Podejście kapitałowe prowadzi do powstania związku bankowo-ubezpieczeniowego działającego w jednej z następujących form[90]:

  • mniejszościowy udział w towarzystwie ubezpieczeń,
  • pakiet strategiczny
  • joint venture
  • fuzji lub przejęcia
  • strategii de novo (tworzenie własnej instytucji finansowej)
  • holding finansowy
  • bankowa spółka holdingowa
  • ubezpieczeniowa spółka holdingowa

Rysunek nr 8. Współpraca podmiotowa banków i towarzystw ubezpieczeń.

00031870.gif 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: M. Swacha-Lech, Bancassurance. Sprzedaż produktów bankowo-ubezpieczeniowych. Wydanie I, CeDeWu, Warszawa 2008, str. 31.

Współpraca banku i ubezpieczyciela na płaszczyźnie udziałowej określana jest terminem aliansu strategicznego. Mniejszościowy udział akcyjny banku w firmie ubezpieczeniowej jest jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań na rynku finansowym. Bank, dokonujący zakupu akcji towarzystwa ubezpieczeń staje się członkiem Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy, dzięki czemu może wpływać m.in. na zarządzanie, strategię oraz pozostałe sprawy spółki. Ponadto akcjonariusz nabywa prawa: własności do wysokości liczby posiadanych akcji (pułap ten ogranicza również jego odpowiedzialność) oraz do dywidendy. Najczęściej celem zakupu akcji jest osiągnięcie oczekiwanej stopy zwrotu z inwestycji, potencjalny wzrost wartości cen akcji danego towarzystwa oraz podniesienie poziomu konkurencyjności[91]. W teorii oraz praktyce brak jest jasnego określenia granicy pakietu mniejszościowego - zazwyczaj przyjmuje się przedział od 5 do 15% udziałów. Do kwestii tej odniósł się również Parlament Europejski i Rada. W Dyrektywie 2000/12/WE[92] zawarto definicję „znacznego pakietu akcji”, za który to uważa się „posiadany bezpośrednio lub pośrednio pakiet akcji lub udział w przedsiębiorstwie stanowiący 10 % lub więcej kapitału bądź dający prawo do 10 % lub więcej głosów, bądź też taki, który umożliwia wywieranie znacznego wpływu na zarządzanie tym przedsiębiorstwem”.

Druga forma współpracy podmiotowej oparta o posiadany pakiet strategiczny lub większościowy akcji uprawnia do podejmowania samemu decyzji związanych z funkcjonowaniem i rozwojem spółki. Prawo jednego głosu odpowiada jednej akcji. Akcjonariusz większościowy posiada co najmniej 50% akcji +1. W praktyce często wystarcza 25-30% pod warunkiem, że pozostali liczni akcjonariusze mają w swoim posiadaniu niewielkie portfele akcji a w dodatku nie mogą zająć wspólnego stanowiska w danej sprawie lub nie uczestniczą w walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Wyjątek stanowią akcje uprzywilejowane, które mogą zapewnić większą liczbę głosów niż akcja zwykła (najczęściej należą do założycieli spółki)[93].

Jedną z najpopularniejszych form współpracy bancassurance jest joint venture. Joint venture to przedsięwzięcie dwóch lub więcej przedsiębiorców, którzy powołują do życia odrębny podmiot gospodarczy. Joint venture tworzone jest w celu realizacji przedsięwzięć o podwyższonym poziomie ryzyka, pionierskich lub w początkowej fazie rozwoju, dobrze rokujących na przyszłość, gdzie osiągnięcie założonych wyników nie byłoby możliwe bez współpracy banku i towarzystwa ubezpieczeń[94].

Współpraca banków i towarzystw ubezpieczeniowych może odbywać się również w formie holdingu finansowego, bankowej lub ubezpieczeniowej spółki holdingowej. Definicja holdingu finansowego zawarta jest w prawie bankowym i oznacza grupę podmiotów, w której pierwotnym podmiotem dominującym jest instytucja finansowa, niebędąca dominującym podmiotem objętym regulacją (podmiot inny niż instytucja kredytowa, zakład ubezpieczeń, zakład reasekuracji, firma inwestycyjna)[95]; w skład grupy wchodzą wyłącznie lub w większości banki, instytucje kredytowe lub instytucje finansowe, przy czym przynajmniej jednym podmiotem zależnym jest bank krajowy, bank zagraniczny lub instytucja kredytowa[96]. Prawo bankowe przewiduje 5 rodzajów holdingu: finansowy, mieszany, bankowy zagraniczny i krajowy oraz hybrydowy.

Struktura holdingowa z jednym dominującym podmiotem jest wypierana przez model oparty o skomplikowaną sieć wzajemnych udziałów kapitałowych. Cechą tak powstałej konstrukcji jest czynnik „solidarnościowy” pomiędzy spółkami, wynikający z posiadania akcji pozostałych podmiotów wchodzących w skład holdingu. Atutem takie formy organizacji jest rozłożenie ryzyka pomiędzy poszczególne instytucje holdingu oraz efektywniejsze zarządzanie kadrami, dzięki czemu holding jest bardziej elastyczny na zmiany zachodzące w gospodarce[97].

Bancassurance może powstać także w drodze fuzji bądź przejęcia. Istotą fuzji jest połączenie dwóch lub więcej przedsiębiorstw skutkujące utraceniem dotychczasowej struktury, majątku oraz osobowości prawnej. Na bazie aktywów powstaje nowe przedsiębiorstwo przejmujące m.in. personel, klientów oraz know-how. W praktyce często występuje sytuacja, iż uprzedni właściciele - odrębnych jeszcze podmiotów, otrzymują znaczny udział własności w nowopowstałej instytucji[98]. Przejęcie to wchłonięcie jednego przedsiębiorstwa przez drugie. Pojęcie to używane jest zazwyczaj w sytuacji, w której większe przedsiębiorstwo przejmuje kontrolę nad mniejszym lub w słabszej kondycji finansowej[99]. W odróżnieniu od fuzji przejęcia mogą mieć charakter przyjazny - za zgodą zarządu i udziałowców, lub wrogi - jeżeli zarząd i/lub udziałowcy nie zgadzają się na połączenie. W takim przypadku przejęcie jest możliwe, jeśli przedsiębiorstwu przejmującemu uda się nabyć pakiet strategiczny (kontrolny) akcji spółki przejmowanej[100].

Łączenie działalności bankowej z ubezpieczeniową poprzez fuzję lub przejęcie niesie za sobą ryzyko m.in. wystąpienia konfliktów na szczeblu zarządczym oraz różnic w kulturze organizacyjnej, a także przeniesienia problemów finansowych na spółkę przejmującą. Ponadto na wymiar ryzyka wpływa geograficzny charakter przejęcia (przejęcie krajowe lub międzynarodowe). Wyeliminowanie tego rodzaju ryzyka możliwe jest w przypadku zastosowania strategii de novo[101]. Podejście to polega na utworzeniu przez bank nowego towarzystwa ubezpieczeniowego działającego w obrębie jego struktur organizacyjnych i kapitałowych. De novo stwarza szanse na wyeliminowanie konfliktów zarządczych, organizacyjnych i finansowych oraz lepsze dopasowanie produktów ubezpieczeniowych do usług banku (komplementarność usług bankowych i ubezpieczeniowych). Do minusów należy zaliczyć krótkoterminowy wzrost kosztów poniesionych na wdrożenie i rozwój tego typu bancassurance, pozyskanie wiedzy „know-how”, zatrudnienie odpowiedniego personelu, a także działania marketingowe[102].

 Z prawnego punktu widzenia istotne jest określenie roli banku w zawieranych ubezpieczeniach na rzecz TU. Wyróżnia się trzy modele współpracy bankowo-ubezpieczeniowej[103].

  • pierwszy model polega wyłącznie na promowaniu produktów danego ubezpieczyciela,
  • drugi model zakłada, że bank występuje jako pośrednik ubezpieczeniowy (pracownik musi posiadać uprawnienia do wykonywania czynności agencyjnych). W tym przypadku bank ma prawo zajmować się sprzedażą ubezpieczeń.
  • trzeci model zakłada, że bank występuje w umowie ubezpieczenia jako ubezpieczający a klient banku - ubezpieczony. Możliwość sprzedaży ubezpieczeń przez bank uwarunkowane jest koniecznością podpisania tzw. umowy generalnej z TU. Składkę za ubezpieczenie płaci bank, jednakże potrąca jej wysokość z rachunku klienta.
2.4. Przykłady bancassurance

Rozwój polskiego bancassurance jest uwarunkowany sukcesem tego kanału dystrybucji ubezpieczeń w krajach zachodnioerupejskich. W Polsce jest to dopiero forma rozwijające się, co potwierdzają statystyki. W 2007 r. w Polsce 23,4 % składki z ubezpieczeń na życie pochodziło z bancassurance, co pozwoliło na zajęcie 10 lokaty spośród 18 krajów zrzeszonych w CEA. Jeszcze gorzej nasz kraj prezentuje się pod względem ubezpieczeń majątkowych (nie na życie) - w 2007 r. udział bancassurance w tego typach ubezpieczeń stanowił 1,4 % zebranej składki, co dało 12. pozycję na tle pozostałych krajów CEA.

Tabela 15. Struktura % sprzedaży ubezpieczeń w krajach Europejskiego Stowarzyszenia Ubezpieczycieli (CEA) w 2007 r. 

00031871.jpg 

Źródło: CEA Statistics N°37 European Insurance in Figures, October 2009. Annex I, str. 42.

Większość polskich grup bankowo-ubezpieczeniowych powstało w wyniku przejęcia instytucji przez zagraniczne podmioty. W chwili obecnej większość znaczących banków współpracuje z TU. Polskim prekursorem bancassurance jest bank Pekao, który w latach 90-tych próbował zawiązać silną grupę bankowo-ubezpieczeniową. Aktualnie jednym z najlepszych przykładów bancassurance jest powstała w 2001 r. tzw. Grupa Kredyt Banku, w skład której wchodzi Kredyt Banka S.A. i TUiR Warta S.A. (podmioty zaczęły współpracę po tym, jak zostały kupione przez belgijski konglomerat finansowy KBC). Kolejną krajową siłą bancassurance stanowi grupa ING, będąca powiązaniem TUnŻ Nationale-Nederlanden i Banku Śląskiego[104].

Tabela 16. Aktualne przykłady bancassurance w Polsce.

Bank

Towarzystwo Ubezpieczeń

TUiR Warta SA 

Kredyt Bank SA 

Generali Życie T.U. S.A.

  •   Deutsche Bank PBC S.A.
  •   Alior Bank
  •   MultiBank

Generali TU S.A.

  •   Bank Millennium S.A.
  •   PKO BP S.A.

Grupa Generali

  •   BOŚ Bank Ochrony Środowiska S.A.
  •   DnB NORD

UNIQA Towarzystwo Ubezpieczeń S.A.

UNIQA Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie S.A.

Raiffeisen Bank Polska S.A.

Grupa Ergo Hestia

  •   Bank BPH PBK
  •   PKO BP

Grupa Aviva

BZWBK

PZU Życie

  •   Bank Millennium SA
  •   DB PBC SA
  •   PKO BP SA
  •   Polbank EFG
  •   Bank Ochrony Środowiska

BRE Ubezpieczenia TU S.A.

mBank

TU Europa SA oraz TU na Życie Europa SA 

ING

Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie EUROPA SA 

Lukas Bank SA 

Grupa Allianz

Dresdner Bank

Liberty Direct

ING Bank Śląski

Link4

Alior Bank

Grupa Concordia

Bank Polskiej Spółdzielczości S.A.

Compensa TUnŻ S.A. Vienna Insurance Group

Santander Consumer Bank

Aviva Towarzystwo Ubezpieczeń Ogólnych S.A.

Compensa T.U. S.A. Vienna Insurance Group

Concordia Polska T.U. Wzajemnych

Towarzystwo Ubezpieczeń EUROPA SA 

Towarzystwo Ubezpieczeń INTER Polska S.A.

SIGNAL IDUNA Polska T.U. S.A.

UNIQA Towarzystwo Ubezpieczeń S.A.

Eurobank

Źródło: Opracowanie własne

2.5. Ubezpieczenie kredytu a bancassurance

Podstawową rolą banku jest udzielanie kredytów celem wsparcia inwestycji osób fizycznych, przedsiębiorstw, instytucji państwowych, stąd funkcja kredytowa uważana jest za jeden ze stymulantów rozwoju gospodarki każdego państwa. Ponadto w myśl przepisów prawa bankowego działalność kredytowa jest zaliczana do jednej z czynności bankowych[105]. Znaczenie oraz wymiar ryzyka towarzyszącego kredytom spowodował, że transakcje kredytowe powinny być jednymi z najczęściej ubezpieczanych transakcji bankowych. Z punktu widzenia banku ubezpieczenie kredytu zabezpieczy go przed stratami wynikającymi z braku spłaty kredytów przez dłużników; ze strony kredytobiorcy - zagwarantuje mu spłatę całości lub części kredytu wskutek wystąpienia zdarzenia objętego ochroną ubezpieczeniową.

Najbardziej popularnym i obrazowym przykładem bancassurance jest ubezpieczenia kredytu hipotecznego w okresie przejściowym. Przystępując do kredytu hipotecznego należy liczyć się z faktem, iż do momentu wpisu banku do księgi wieczystej podwyższa się oprocentowanie kredytu lub wymaga ubezpieczenia kredytu hipotecznego. Badania rynkowe potwierdzają, że ok. 50-60% udzielonych kredytów hipotecznych przyznano w znacznej mierze dzięki zawarciu umowy ubezpieczenia spłaty kredytu w okresie przejściowym[106].

Gdy hipoteka zostanie ustanowiona, bank wymaga od kredytobiorcy ubezpieczenia nieruchomości od ognia i zdarzeń losowych z cesją praw do odszkodowania na własne konto[107]. Ubezpieczenie z cesją zabezpiecza bank w przypadku, gdy lokal ulegnie całkowitemu zniszczeniu i kredytobiorca w związku z wystąpieniem takiego zdarzenia nie będzie w stanie spłacić zobowiązania kredytowego. Odszkodowanie w wysokości wartości rynkowej nieruchomości[108] zostanie przelane na konto banku, tym samym ustanie stosunek kredytowy. To właśnie ubezpieczenia nieruchomości pod cesję stanowią najpopularniejszą ofertę bancassurance w zakresie ubezpieczeń proponowanych indywidualnemu klientowi bezpośrednio w oddziale banku.

Innymi popularnymi produktami bancassurance są ubezpieczenia chroniące kredytobiorcę wskutek wystąpienia zdarzeń uniemożliwiających mu dalszą spłatę kredytu.

Rysunek 9. Składka przypisana brutto za ubezpieczenia kredytów w latach 2004-2008.

00031872.jpg 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie www.stat.gov.pl, [dostęp: 30.05.2010]

Kredyty należą do jednych z najbardziej sprzyjających budowie bancassurance produktów bankowych. Wpływ ubezpieczeń kredytów na rozwój bancassurance wynika z ich komplementarności w stosunku do produktów oferowanych przez banki. Ubezpieczenia najczęściej łączone są w ramach cross-selling z kredytami, na które zgłaszany jest największy popyt (aktualnie są to kredyty hipoteczne).

Rosnący trend składki przypisanej z tego typu ubezpieczeń przemawia za tym, że ubezpieczenia kredytów będą zyskiwać na popularności. Tendencja ta w połączeniu z wygodą dla klienta, jaką oferuje bancassurance, czyli możliwością wykupienia polisy w tym samym oddziale banku, umacnia w przekonaniu, że bancassurance będzie zyskiwać na znaczeniu. Niepodważalnym jest fakt, że ubezpieczenia kredytów chroniące przed jednym z najważniejszych ryzyk bankowych - ryzykiem kredytowym, są jednym z przykładów współpracy banków i towarzystw ubezpieczeniowych, niekoniecznie w ramach jednego konglomeratu finansowego.

Tabela 18. Analiza SWOT bancassurance z punktu widzenia banku.

Zalety

Wady

  •   pozyskanie bazy depozytowej
  •   zwiększenie gamy oferowanych usług, pakiety produktów
  •   nowe źródła dochodu, zwiększenie sprzedaży
  •   możliwość dokonania bardziej szczegółowej analizy danych o klientach (wspólne bazy klientów)
  •   łączenie: doświadczenia kadr, know-how, wartości niematerialnych i prawnych
  •   oszczędność czasu (wykorzystanie informacji uzyskanych podczas procedury kredytowej dla celów ubezpieczeniowych)
  •   przeniesienie ryzyka niewypłacalności klientów na towarzystwo ubezpieczeń,
  •   brak problemów z windykacją składek lub regresów
  krótkoterminowe zwiększanie kosztów działalności (szkolenia pracowników, stworzenia jednolitego systemu informatycznego)   długoterminowy charakter (efekty nie są widoczne natychmiast - czasu wymaga np.: uzyskanie licencji na dystrybucję polis, zmiana nawyków klientów)   odmienne sposoby zarządzania ryzykiem w obu sektorach: ubezpieczeniowym (główny przedmiot działalności) i bankowym (temat poboczny)

Szanse

Zagrożenia

  •   efekt synergii
  •   pozyskanie nowych klientów
  •   zwiększenie jakości obsługi klienta
  •   zwiększenie satysfakcji klienta z kompleksowej obsługi oraz wzrost lojalności
  •   postrzeganie banku jako elementu grupy kapitałowej
  •   zwiększenie przychodów banku
  •   mniejsza rotacja personelu (nowe szkolenia)
  •   wyższy poziom wydajności pracy
  •   poprawa pozycji na rynku
  •   obniżenie kosztów działalności
  powiązanie losów banku z losem towarzystwa (teoria ryzyka systemowego)   ryzyko finansowe   względy prawne (ustawa o ochronie danych osobowych - aspekt wykorzystania informacji uzyskanych podczas procedury kredytowej dla celów ubezpieczeniowych, łączenie działalności bankowej i ubezpieczeniowej)   ograniczenie sprzedaży do nieskomplikowanych produktów   spory z klientami na tle wysokości wypłaconych odszkodowań, co może doprowadzić do zmniejszenia lojalności klienta względem banku   ciągnące się procesy prywatyzacyjne (np.: PKO BP i PZU)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Messyasz-Handschke, Bancassurance - współpraca czy konkurencja?, „Bank i Kredyty” 2002 nr 4 s. 57. za R. Kubasiński, Holding finansowy banku z ubezpieczycielem na życie. Warszawa 1998, s. 78.

Powstanie bancassurance jest także odpowiedzią na popyt zgłaszany przez potencjalnych klientów. Wzrost świadomości ubezpieczeniowej, zamożności oraz komfortu życia powoduje, że klienci zaczęli oczekiwać możliwości zawarcia kredytu oraz ubezpieczenia w jednym miejscu. Z punktu widzenia klienta bancassurance przyczynił się do wzrostu dostępności ubezpieczeń, uproszczenia formy płatności składki (obciążanie rachunku ROR) oraz zawierania ubezpieczenia (klient podaje potrzebne dane we wniosku kredytowym). Niestety niewątpliwym mankamentem bancassurance jest ograniczona ilość rodzajów ubezpieczeń sprowadzających się do ich najprostszych form[109].

3.  Ryzyko towarzyszące kredytowi jako przedmiotowi ubezpieczenia

3.1. Pojęcie ryzyka kredytowego

Ryzyko kredytowe stanowi najstarszy rodzaj ryzyka rynku finansowego. Geneza powstania ryzyka kredytowego sięga czasów starożytnych; jest nierozerwalnie związana z instytucją pożyczki pieniężnej. Zasadniczo sens ryzyka kredytowego nie zmienił się pomimo upływu tysięcy lat i dynamicznego rozwoju instytucji finansowych. Nieprzerwanie oznacza element niepewności co do zwrotu kredytu przez kredytobiorcę[110].

Działalność kredytowa jest jednym z podstawowych źródeł przychodów banków. Każdej operacji kredytowej towarzyszy ryzyko, w związku z czym stanowi ono podstawowy rodzaj ryzyka bankowego. Ryzyko kredytowe rozumiane jest jako prawdopodobieństwo niezwrócenia przez kredytobiorcę kapitału i należnych odsetek zgodnie z warunkami określonymi w umowie kredytowej. Oznacza ono, że płatności mogą zostać opóźnione lub kredytobiorca nie zapłaci w ogóle[111]. Instytucją nadzorującą zarządzanie ryzykiem finansowym - w tym także kredytowym, jest Bazylejski Komitet ds. Nadzoru Bankowego (Basle Committee on Banking Supervision) działający przy Banku Rozrachunków Międzynarodowych w Bazylei (Bank for International Settlements - BIS). W skład instytucji wchodzą przedstawiciele banków centralnych i władz nadzoru bankowego grupy G10. Komitet nie ma kompetencji ustawodawczych; jego zalecenia dotyczą norm, regulacji, nadzoru w bankowości na arenie międzynarodowej. Od państw zrzeszonych w komitecie oczekuje się wprowadzania ustalonych standardów do przepisów krajowych, co powinno skutkować ujednoliceniem przepisów oraz zwiększeniem efektywności międzynarodowego nadzoru bankowego[112].

Jednym z ważniejszych dokumentów wydanych przez Komitet była tzw. Bazylejska Ugoda Kapitałowa (Basle Capital Acoord, zw. Basel I) z 1988 roku[113]. Umowa ta określała wymagania dotyczące systemu pomiaru kapitału bankowego; jako podstawę pomiaru przyjęto współczynnik wypłacalności. Minimalna wartość współczynnika powinna wynosić 8% z czego wynika, że udział funduszy własnych powinien stanowić co najmniej 8% aktywów i zobowiązań pozabilansowych ważonych ryzykiem. Wadą tego systemu było uwzględnienie tylko ryzyka kredytowego uważanego za podstawowy rodzaj ryzyka bankowego. W 1996 r. opublikowano poprawkę (Nowa Umową Kapitałową NUK, zw. Basel II) rozszerzającą zalecenie o pozostałe rodzaje ryzyka[114].

Najbardziej narażone na działanie ryzyka kredytowego są banki oraz pozostałe instytucje finansowe takie jak: pośrednicy inwestycyjni, firmy ubezpieczeniowe, itp. Ryzyko kredytowe nie jest do wyeliminowania, dlatego kluczowego znaczenia nabiera przyjęcie odpowiedniej strategii kredytowej oraz proces zarządzania nim. Działania mające na celu zidentyfikować stopień ryzyka dzielą się na[115]:

  • poprzedzające decyzje o przyznaniu kredytu (identyfikacja źródeł ryzyka i ich ocena),
  • będące następstwem przyznanego kredytu (monity, tworzenie rezerw).

Do najważniejszych metod oceny zdolności kredytowej potencjalnego kredytobiorcy stosowanych przed podpisaniem umowy kredytowej należą[116]:

  • analiza jakościowa - analiza cech kredytobiorcy (np. statusu majątkowego, formy zatrudnienia), historii kredytowej (Biuro Informacji Kredytowej) oraz ryzyka transakcji kredytowej (np. wysokości kredytu),
  • analiza ilościowa - polegająca na ustaleniu wysokości dochodów,
  • analiza punktowa (credit scoring) - analiza wybranych cech jakościowych i ilościowych z zastosowaniem wag w postaci punktów,
  • analiza wskaźnikowa - analiza na podstawie wskaźników takich, jak: płynności, rentowności, zadłużenia, struktury majątku,
  • analiza dyskryminacyjna (wskaźnik Altmana),
  • analiza ekonomiczna - metody IRR, NPV, analiza progu rentowności.

Pomimo ciągłego rozwoju sektora usług finansowych, ryzyko kredytowe jest nadal głównym i nieodłącznym czynnikiem wpływającym na potencjalne zyski, wysokość kapitału własnego, przepływ środków pieniężnych oraz płynność finansową banku. Ocena ryzyka kredytowego odgrywa kluczowe znaczenie w działalności bankowej i stanowi jedno z największych wyzwań dla osób zajmujących się jego zarządzaniem[117].

3.2. Rodzaje ryzyk kredytowych

W literaturze przedmiotu nie odnajdziemy jednolitej i powszechnie przyjętej klasyfikacji ryzyka bankowego. Nie jest to możliwe ze względu na coraz większą złożoność działalności prowadzonej współcześnie przez banki. Często pod różnymi nazwami zdefiniowane są te same lub bardzo podobne rodzaje ryzyk, dlatego ciężko jest wskazać jednoznaczny podział. Nadrzędną pozycję w całej hierarchii przyjmuje ryzyko bankowe rozumiane jako niebezpieczeństwo pogorszenia wyniku finansowego oraz powstania nieprawidłowości, co może doprowadzić nawet do bankructwa banku[118]. Przyjęcie tak rozległej interpretacji powoduje, że podział powinien być dokonany na kilku płaszczyznach. Spośród wielu proponowanych podziałów (tabela 19.) warto wyróżnić dwa najbardziej klasyczne, zawierające kluczowe ryzyka stanowiące największe zagrożenie dla działalności bankowej. Pierwszy z nich to podział zaproponowany przez Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego[119], który grupuje ryzyka bankowe na: kredytowe, operacyjne, rynkowe oraz pozostałe. Drugi podział uznawany za najbardziej typowy i przejrzysty został zaprezentowany przez J. Bessisa[120]. Obejmuje on ryzyko: stopy procentowej, płynności finansowej, walutowe, rynkowe raz kredytowe.

Tabela 19 Rodzaje ryzyk bankowych wg J. Bessis’a

Ryzyko bankowe

  •   Ryzyko operacyjne

Ryzyko straty wynikającej z niewłaściwych lub zawodnych procesów wewnętrznych, ludzi i systemów lub ze zdarzeń zewnętrznych.

  •   Ryzyko finansowe

Ryzyko związane z finansowaniem działalności przez kapitał obcy (zadłużenie) tj. kredytów, pożyczek, emisji papierów wartościowych. Zagrożenie wynika z faktu, iż bank nie będzie w stanie spłacić swoich zobowiązań np.: z powodu braku środków lub niekorzystnych zmian stóp procentowych.

a) kredytowe

Prawdopodobieństwo niespłacenia w całości lub części zobowiązania kredytowego wraz z należnym bankowi odsetkami.

b) płynności finansowej

Prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia zdolności banku do spłaty swoich zobowiązań.

c) stopy procentowej

Możliwość zmniejszenia się przychodów banku w skutek zmiany stóp procentowych.

d) rynkowe

Zagrożenie powstaniem straty na skutek zmiany sytuacji rynkowej (spadek/wzrost cen aktywów lub wskaźników rynkowych)

e) walutowe

Zagrożenie pogorszenia się sytuacji finansowej banku w skutek niekorzystnej zmiany kursów walut obcych.

f) wypłacalności

Niepewność wynikająca ze zdolności banku do uregulowania własnych zobowiązań. Minimalny poziom kapitału bankowego ustalany jest na podstawie współczynnika wypłacalności, którego wartość nie może spaść poniżej poziomu 8%. 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Wójcik-Mazur, Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku komercyjnym, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2008, str. 60-

Powyższa klasyfikacja nie wyczerpuje tematyki dotyczącej podziału ryzyka bankowego. Poza wyżej sklasyfikowanymi warto wymienić jeszcze kilka innych rodzajów ryzyka, o których wspomina literatura przedmiotu:

  • ryzyko polityczne - związane z wydarzeniami, które mogą wywołać pogorszenie sytuacji gospodarczej, zmiany ustawodawstwa,
  • ryzyko prawne[121] - polega na wystąpieniu niekorzystnych zmian w prawie wpływających na zmianę sytuacji banku w danej dziedzinie jego działalności np. zmiana prawa podatkowego. Ryzyko prawne może dotyczyć również zagrożenia wynikającego z nieprecyzyjnych i złych jakościowo procedur stosowanych w banku np. niedokładne procedury kredytowe,
  • ryzyko utraty reputacji[122] - ściśle powiązane z ryzykiem prawnym. Zagrożenie kompromitacją na tle konkurencji, co może skutkować odpływem klientów i kapitału do innego banku, a w konsekwencji utratą płynności finansowej. Najczęstszą przyczyną utraty reputacji są skandale kadry zarządczej, niespójne procedury relacji z klientem, awarie systemów informatycznych oraz błędy w drukach.

Warto zwrócić szczególną uwagę na ryzyko kredytowe, które stanowi pochodną podstawowej a zarazem kluczowej dla banku działalności kredytowej. Działalność ta skupia się w głównej mierze na kredytowaniu inwestycji klientów indywidualnych, małych i średnich przedsiębiorstw, biznesowych oraz publicznych - często przedsięwzięć na skalę regionalną czy krajową. Ryzyko kredytowe, czyli niebezpieczeństwo nieuregulowania przez kredytobiorcę zobowiązań określonych w umowie kredytowej naraża bank na straty finansowe. W znacznym stopniu jego rozmiar zależy od ilości i jakości zebranych informacji na temat potencjalnego kredytobiorcy. Pomimo stosowania złożonej procedury kredytowej, decyzja o przyznaniu kredytu udzielana jest w oparciu o niepełną informację.

W ostatnich latach obserwuje się znaczący wzrost liczby udzielanych kredytów bankowych dla sektora niefinansowego. W 2009 r. udzielono 627.898 kredytów, o ok. 30 tys. więcej niż w roku 2008 i ok. 100 tys. więcej niż w 2007 r.[123]. W związku ze wzrostem liczby udzielanych kredytów rośnie ryzyko kredytowe a także ilość i udział kredytów zagrożonych[124].

Tabela 20. Udzielone kredyty dla sektora niefinansowego w latach 2007 - 2008

00031873.jpg 

Źródło: Na podstawie: Sektor Bankowy. Podstawowe Dane 06/2009, KNF, grudzień 2009, tabela 2, str. 3.

Tabela 21. Wskaźniki kredytów zagrożonych[125].

12-2007

12-2008

3-2009

6-2009

9-2009

Sektor niefinansowy

5,2

4,5

5,3

6,3

7,0

Przedsiębiorstwa, z tego:

6,9

6,2

7,9

10,0

10,8

  •   kredyty złotowe

7,5

7,0

S,9

11,4

12,4

  •   kredyty walutowe

4,4

3,8

5,3

6,3

6,5

Gospodarstwa domowe, z tego:

4,1

3,5

3,8

4,2

4,9

  •   kredyty złotowe

5,3

5,4

6,0

6,4

7,3

  •   kredyty walutowe

1,0

0,7

0,9

1,1

1,2

Źródło: Raport o stabilności systemu finansowego grudzień 2009 r., NBP, Warszawa 2009, str. 31.

W powszechnym rozumieniu zakres ryzyka kredytowego zawężany jest do zagrożenia niewypłacalnością kredytobiorcy w związku z udzielonymi kredytami i pożyczkami. W takim przypadku mówi się o ryzyku sensu stricte. W szerszym ujęciu - sensu largo, ryzyko kredytowe odnosi się do całej działalności kredytowej i obejmuje[126]:

  • Przyznane, ale nie pobrane kredyty
  • Karty kredytowe
  • Gwarancje i akcepty bankowe
  • Udzielone poręczenia
  • Akredytywy
  • Lokaty na rynku międzybankowym
  • Instrumenty rynku kapitałowego (m.in. obligacje, akcje, bony skarbowe, udziały)

Ze względu na złożoną działalność banku ryzyko kredytowe rozpatruje się na dużo więcej rodzajów. W poniższym zestawieniu zostały ujęte podstawowe rodzaje ryzyk kredytowych.

Tabela 22. Zestawienie ryzyk kredytowych.

Źródło powstania

  •   zewnętrzne

(niezależne od banku)

Ryzyko, którego czynniki leżą poza bankiem i wpływają na należności kredytowe lub/i wartość rynkową zabezpieczenia. Najczęściej są to: wielkość podaży pieniądza, poziom stóp procentowych banku centralnego, kursy walut.

  •   wewnętrzne

(zależne od banku)

Ryzyko wynikające bezpośrednio z działalności kredytowej banku. Do najważniejszych determinantów zalicza się: politykę kredytową banku, procedury kredytowe, systemy informatyczne, procedury poboru informacji.

Rodzaj elementów bilansu

  •   ryzyko aktywne

Ryzyko zaprzestania spłaty przez kredytobiorcę płatności kredytowych w ustalonej w umowie kredytowej wysokości i terminie. Ryzyko aktywne jest głównie kształtowane przez bank, poprzez udzielanie kredytów w parciu o niepełną informację.

  •   ryzyko pasywne

Zagrożenie wcześniejszego wycofania przez deponenta złożonych środków lub nieuzyskania kredytów refinansowych od instytucji finansowych. Ryzyko to dotyczy również uzyskania środków na niekorzystnych warunkach. Bank nie ma możliwości bezpośredniego oddziaływania na ten rodzaj ryzyka.

Zakres przedmiotowy

  •   indywidualne - pojedynczego kredytu

Prawdopodobieństwo wystąpienia straty równej wartości kredytu wraz z odsetkami, pomniejszonej o posiadane zabezpieczenia

  •   wartości pieniądza

Ryzyko, że wskutek inflacji spadnie wartość realna zwróconego kredytu.

  •   terminowe

Tożsame z ryzykiem rozliczeniowym.

  •   zabezpieczenia

Ryzyko, że posiadane zabezpieczenia (np. majątkowe) nie pokryją roszczeń kredytowych z powodu spadku ich wartości (np. wskutek uszkodzenia lub zniszczenia).

  •   niewypłacalności

Tożsame z ryzykiem przedrozliczeniowym.

  •   portfela (łączne)

Łączne ryzyko kredytowe (portfela kredytów) agreguje ryzyka pojedynczych kredytów wchodzących w skład portfela. Uzależnione jest od wysokości wartości każdego kredytu, prawdopodobieństwa niespłacenia oraz zależności pomiędzy poszczególnymi kredytami. Im mniejszy jest stopień korelacji pomiędzy pojedynczymi kredytami, tym mniejsze jest ryzyko, że czynniki powodujące niespłacenie jednego kredytu, wpłyną na niespłacenie pozostałych, zwiększając ryzyko portfela. Aby ograniczyć ryzyko portfela, należy podjąć działania mające na celu minimalizację ryzyka pojedynczego kredytu.

Kryterium czasowe (moment wystąpienia zdarzenia kredytowego)

  •   ryzyko przedrozliczeniowe

Ryzyko straty finansowej w związku z niewywiązaniem się kredytobiorcy ze spłaty zobowiązania[127].

  •   ryzyko rozliczeniowe

Ryzyko opóźnienia w spłacie zobowiązań kredytowych.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie J. Tomaszewski, Zarządzanie ryzykiem finansowym w przedsiębiorstwie. Temat VI "Ryzyko kredytowe" - materiały do wykładów, Katedra Rynków Kapitałowych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2009, str. 1-3. oraz A. Wójcik-Mazur, Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku komercyjnym, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2008, str. 84-91.

Ryzyko związane z prowadzoną działalnością kredytową ma znaczący wpływ na sytuację banku. Brak lub opóźnienia w spłacie zobowiązań przez kredytobiorców powodują zmiany w przepływie środków pieniężnych. Zaburzenia finansowe banku wymuszają m.in. restrukturyzację spłat kredytów, powiększanie rezerw celowych, w ostateczności wpisanie kredytów w straty. Ryzyka bankowe objęte są „szczególną troską” kadry zarządczej banku[128].

3.3. Sposoby zabezpieczania się przed ryzykiem kredytowym

Jednym z głównych zagrożeń banku są niespłacone kredyty. Ocena zdolności kredytowej oparta jest o dane historyczne mogące nie mieć pokrycia z danymi obecnymi. Ponadto w procedurze mogą pojawić się błędy będące wynikiem m.in. niesprawności systemów bankowych, podania przez klienta niepełnej informacji lub nierzetelnych dokumentów, a na podstawie których przeprowadzana jest ocena zdolności kredytowej. Każdy „nietrafiony kredyt” wpływa na wzrost kosztów, co z kolei przekłada się na wysokość zysków oraz spadek zaufania wobec banku. Każdy racjonalnie działający bank, dbający o sytuację finansową, podejmuje działania mające na celu zmniejszenie potencjalnego ryzyka niespłacenia kredytu. Do działań tych zalicza się m.in. wspomniane w pierwszym rozdziale ubezpieczenia kredytów oraz zabezpieczenia[129].

Zabezpieczenia bankowe to kolejna forma redukcji ryzyka kredytowego, ponadto pozwalająca na zaspokojenie roszczeń banku w przypadku niewywiązywania się przez dłużnika z ciążących na nim zobowiązań[130]. Wprowadzenie zabezpieczenia do umowy kredytowej najczęściej jest wymogiem banku - w ten sposób zabezpiecza się przed potencjalną stratą w razie windykacji kredytu oraz dostosowuje wysokość oprocentowania kredytu do wymiaru ryzyka kredytowego. Zabezpieczenie kredytu daje bankowi możliwość odzyskania zaangażowanej sumy kredytu wraz z odsetkami i prowizją, zwrotu kosztów udzielenia kredytu oraz kosztów dochodzenia roszczeń, w razie gdyby kredytobiorca nieuregulował zobowiązań w ustalonych umową terminach[131]. Zabezpieczenie kredytu ma także znaczenie dla kredytobiorcy, bowiem często przesądza o udzieleniu kredytu, również w sytuacji nieposiadania pełnej zdolności kredytowej.

Nie bez znaczenia jest aspekt psychologiczny. Kredytobiorca mając świadomość utraty niekiedy wyjątkowo cennego przedmiotu zabezpieczenia (np. dobro przekazywane rodzinnie „z pokolenia na pokolenia”), ma dodatkową motywację, aby spłacić zobowiązanie[132].

Zabezpieczenie kredytu jest integralną częścią każdej umowy kredytowej. Zgodnie z  prawem bankowym umowa kredytowa powinna być zawarta na piśmie i określać m.in. sposób zabezpieczenia spłaty kredytu[133]. Ponadto bank może udzielić kredytu osobie fizycznej, prawnej lub jednostce organizacyjnej niemającej osobowości prawnej ale posiadającej zdolność prawną, pomimo braku zdolności kredytowej m.in. pod warunkiem „ustanowienia szczególnego sposobu zabezpieczenia spłaty kredytu”[134]. Banki mogą żądać zabezpieczenia w formie przewidzianej w kodeksie cywilnym i prawie wekslowym oraz zwyczajami przyjętymi we współpracy z bankami krajowymi i zagranicznymi[135]. Sposób zabezpieczenia kredytu ustalany jest w porozumieniu z kredytobiorcą. Ustanawiając formę zabezpieczenia, bank bierze pod uwagę następujące czynniki[136]:

  • rodzaj, wysokość i przeznaczenie kredytu
  • okres kredytowania
  • status prawny i majątkowy kredytobiorcy (tzw. standing finansowy) oraz ustanawiającego zabezpieczenie
  • szacowany rozmiar ryzyka kredytowego
  • cechy zabezpieczenia (m.in. koszty przyjęcia i monitoringu)
  • skuteczność zabezpieczenia

Często zdarza się, że banki oferują otwarcie konta kredytowego w zamian za niższe oprocentowanie kredytu. Dla banku kredytobiorca posiadający jednocześnie konto, jest bardziej wiarygodny. W ten sposób bank zyskuję wgląd w dochody i wydatki, co stanowi dodatkowe zabezpieczenie kredytu.

Należy zaznaczyć, że w/w kryteria nie są wystarczające do wyboru odpowiedniego rodzaju zabezpieczenia. O wykorzystaniu danej formy zabezpieczenia decydować powinna również kolejność zaspokajania wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z k.p.c. na 5. miejscu kolejności zaspokajania z kwot uzyskanych z egzekucji są należności z zabezpieczeniem hipotecznym, zastawem rejestrowym albo wpisane do rejestru skarbowego, na 8. - należności zabezpieczone prawem zastawu[137].

Warto zwrócić uwagę na brak przepisów prawnych ograniczających liczbę zabezpieczeń żądanych przez banki. Mariusz Korpalski w artykule „Ile zabezpieczeń jednego kredytu” przedstawia niekorzystne skutki stosowania tzw. „nadzabezpieczenia”. Zdarza się w praktyce, że banki nie zwalniają kredytobiorcy z części zabezpieczeń, pomimo stopniowej spłaty kredytu. W ten sposób blokują kredytobiorców w staraniach o kredyt w innym banku i uzależniają od siebie. M. Korpalski[138] sugeruje, że uzyskanie przez bank nieproporcjonalnie dużych zabezpieczeń w stosunku do pozostającego do spłacenia kredytu wskutek wykorzystania swojej przewagi nad kredytobiorcą, jest naruszeniem warunków umowy wzajemnej[139]. Ów naruszenie uważa się za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, co zgodnie z art. 58 § 2 k.c. prowadzi do nieważności czynności prawnej (umowy kredytu)[140].

3.3.1. Zabezpieczenia osobowe

Zabezpieczenia osobiste stanowią jedną z dwóch podstawowych grup zabezpieczeń kredytów. Cechują się one pełną odpowiedzialnością wobec wierzyciela. Ustanawiane są na osobie dającej zabezpieczenie, wskutek czego odpowiada wobec kredytodawcy całym swoim majątkiem do wysokości zadłużenia[141].

3.3.1.1.  Poręczenie wg prawa cywilnego

Poręczenie (wg prawa cywilnego) stanowi najprostszą, najtańszą a zarazem podstawową formę wśród zabezpieczeń osobistych. Jest to jednostronnie wiążąca umowa, w której poręczyciel zobowiązuje się w stosunku do wierzyciela wykonać zobowiązanie (w tym zapłata odsetek i innych kosztów kredytu), na wypadek niewykonania zobowiązania przez dłużnika. Wprowadzając poręczyciela, bank zyskuje dodatkowego dłużnika, który będzie odpowiadać za zobowiązania dłużnika głównego, w razie gdyby ten nie wykonał swoich zobowiązań lub wykonał je nienależycie. Poręczenie unormowane jest art. 876 - 887 k.c. Poręczyciel, którym może być osoba fizyczna i prawna, powinien złożyć oświadczenie pisemnie pod rygorem nieważności[142]. Stronami umowy poręczenia są wierzyciel i poręczyciel, zaś sam dłużnik nie jest stroną umowy, przez co nie wymaga się jego zgody na zawarcie umowy poręczenia. Wprowadzenie do umowy kredytu kilku poręczycieli powoduje, że odpowiadają oni wobec banku i siebie solidarnie.

Poręczenie ma charakter akcesoryjny, tj. trwa do czasu wygaśnięcia zabezpieczonego zobowiązania, zaś nieważność zobowiązania powoduje nieważność poręczenia. Poręczenie może być terminowe lub bezterminowe. W przypadku zabezpieczenia kredytu poręczeniem terminowym, w umowie kredytu wskazuje się datę, do jakiej poręczyciel będzie ponosił odpowiedzialność (data ustania stosunku kredytowego), w przypadku bezterminowym data graniczna nie jest określona[143]. Poręczenie może dotyczyć długu przyszłego, czyli takiego, który ma dopiero powstać (typowe przy zawieraniu umów kredytowych z bankiem) oraz może zabezpieczać całość lub wskazaną część długu. Zmiana umowy kredytowej w trakcie jej trwania, nie może zwiększyć i wydłużyć okresu zobowiązania poręczyciela[144] (chyba, że poręczyciel wyrazi zgodę). Bankowi przysługuje prawo uznaniowego dochodzenia spłaty kredytu od wszystkich poręczycieli, wybranych przez siebie lub gwarantującego najszybsze odzyskanie wierzytelności. Jeśli wierzytelność zostanie spłacona przez jednego poręczyciela, przysługuje mu prawo regresu do pozostałych poręczycieli i dłużnika[145].

3.3.1.2.  Weksel

Weksel jest jednym z najczęściej stosowanych zabezpieczeń bankowych. Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje weksli:

  • trasowany - wystawca weksla (trasant) zobowiązuje się, że osoba trzecia (trasat) dokona zapłaty określonej sumy na rzecz odbiorcy weksla (remitenta)
  • własny - wystawca weksla (trasant) zobowiązuje się, że sam zapłaci określoną sumę pieniężną na rzecz odbiorcy weksla (wystawca jest dłużnikiem odbiorcy weksla).

Instytucja weksla regulowana jest prawem wekslowym[146]. Najczęściej stosowany do zabezpieczeń bankowych jest tzw. „weksel in blanco”. Weksel in blanco jest celowo niewypełniony całkowicie w chwili jego wystawienia (stąd często nazywany jest wekslem niezupełnym). Wystawca weksla in blanco składa dodatkowo deklarację wekslową, która wskazuje, w jaki sposób weksel powinien być uzupełniony w razie konieczności wypełnienia go przez bank[147].

Deklaracja wekslowa musi wskazywać co najmniej:

  • sytuację, w której bank jest uprawniony do wystawienia weksla
  • upoważnienie do wypełnienia weksla
  • wskazanie, czy weksle zabezpieczenia wierzytelność w całości lub części, odsetki, prowizje, opłaty lub kwotę kapitału,
  • termin płatności weksla
  • miejsce płatności weksla

Weksle in blanco mogą być wystawiane jako weksle własne lub trasowane. Weksel własny in blanco powinien zawierać podpis wystawcy oraz datę wystawienia. W chwili wystawienia weksla nie uzupełnia się o sumę wekslową odpowiadającą wysokości udzielonego kredytu. Pole to uzupełnia się dopiero w momencie zaakceptowania weksla przez bank, tj. w momencie dochodzenia roszczeń, o równowartość pozostającego do spłacenia kredytu[148]. Kwota ta może być:

  • niższa od udzielonego kredytu - w razie częściowej spłaty kredytu,
  • wyższa od pierwotnej wartości kredytu w skutek narośnięcia należnych odsetek.

Podobnie postępuje się z terminem płatności weksla; w momencie wystawiania weksla nie jest znana data, od której bank rozpocznie procedurę windykacyjną. Termin płatności winien być określony jako płatny „za okazaniem” lub „w pewien czas po okazaniu” - w takim wypadku weksel jest przedstawiany do zapłaty w ciągu roku od daty wystawienia. Na wekslu określa się również remitenta (odbiorcę weksla), tj. nazwę osoby fizycznej lub prawnej, na rzecz której ma zostać wypłacona suma wekslowa (w przypadku zabezpieczenia kredytu remitentem jest kredytodawca)[149]. Wystawca podpisując się pod wekslem własnym in blanco zaciąga zobowiązanie wekslowe; zaakceptowanie weksla upoważnia bank do jego uzupełnienia  oraz żądania zapłaty sumy wekslowej[150].

Nieco inną konstrukcję przyjmuje weksel trasowany in blanco. Zawiera on polecenie zapłaty w określonym terminie sumy wekslowej skierowanej do osoby wskazanej na wekslu (trasata). Podpisanie weksla przez trasata, rodzi jego odpowiedzialność wekslową poprzez zobowiązanie do zapłaty w pierwszej kolejności. Jeżeli trasat nie dopełni obowiązku, zobowiązanie przechodzi na wystawcę weksla[151].

Obecnie uważa się, że weksle nie powinny odgrywać wiodącej roli, jako formy zabezpieczenia. Warunkuje się to zmieniającą się sytuacją finansową wystawcy weksla, w razie sądowego dochodzenia roszczeń - długotrwałym procesem oraz znacznymi kosztami postępowania sądowego. W razie zdecydowania się na taką formę zabezpieczenia, bank powinien przyjmować weksle od podmiotów o znanej renomie i niezagrożonej sytuacji finansowej.

3.3.1.3.  Awal (poręczenie wekslowe)

Poręczenie wekslowe, tzw. awal, jest jedną z form zabezpieczenia związaną ściśle z wekslem, uregulowaną w art. 30-32 prawa wekslowego. Poręczenia wekslowego udziela się za osobę już zobowiązaną wekslowo. Awal, będący osobą trzecią (fizyczną lub prawną) zaciąga wobec posiadacza weksla (wierzyciela - banku) poręczenie zapłaty zobowiązania wekslowego, w razie gdyby wystawca weksla nie dokonał zapłaty za weksel w terminie[152]. Poręczenie wekslowe zabezpiecza zapłatę weksla a nie wierzytelności, która jest zabezpieczona weksle. Poręczyciel wekslowy odpowiada za zapłatę weksla, a nie kredytu - niespłacenie kredytu nie pociąga go do odpowiedzialności. Awal odpowiada wówczas, gdy weksel in blanco zostanie wypełniony przez bank a nie zostanie opłacony w określonym terminie przez jego wystawcę. Poręczenia wekslowego nie można odwołać oraz nie może być uzależnione od jakiegokolwiek warunku. Odpowiedzialność wystawcy weksla i poręczyciela jest solidarna oraz ustaje wraz z wygaśnięciem zobowiązania wekslowego. Poręczenia wekslowego może dokonać kilka osób.

W przypadku weksla in blanco awal składa, oprócz podpisu na wekslu, deklarację wekslową ze wskazaniem, za kogo udziela poręczenia oraz do jakiej wysokości sumy wekslowej odpowiada. W razie braku takiego zapisu przyjmuje się, że złożone jest za wystawcę do wysokości wierzytelności banku. Awal, który wypełnił zobowiązanie wekslowe, nabywa prawa wynikające z weksla, przeciwko osobie, za którą udzielił poręczenia. Banki często żądają awalu, jeżeli stan majątkowy wystawcy weksla nie gwarantuje spłaty zaciągniętego zobowiązania kredytowego[153].

3.3.1.4.  Przelew wierzytelności na zabezpieczenie (cesja)

Przelew wierzytelności (cesja) na zabezpieczenie jest umową cywilnoprawną - regulowaną art. 509-517 k.c., na podstawie której wierzyciel (cedent, zbywca) przelewa na rzecz nabywcy (banku, cesjonariusza) wierzytelność celem zabezpieczenia spłaty kredytu. Na podstawie umowy cesji zmienia się wierzyciel z osoby, której przysługiwało roszczenie od dłużnika, na bank. Przeniesienie wierzytelności nie wymaga zgody dłużnika - pozwala na to art. 509 § 1 k.c. stanowiący, że „wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelności na osobę trzecią”. W sytuacji odwrotnej (dłużnik chce przenieść swoje zobowiązania na inny podmiot) konieczna jest akceptacja wierzyciela.

Przedmiotem cesji może być każda wierzytelność wymagalna (termin płatności już upłynął) i niewymagalna (termin płatności jeszcze nie nadszedł), o ile nie sprzeciwia się temu żadna ustawa lub ustalone zastrzeżenie. Ponadto na cesjonariusza przechodzą nie tylko wierzytelności, ale także inne roszczenia przyboczne (np. odsetki)[154].

Istnieje możliwość zbycia kilku wierzytelności przysługujących od dłużników za pomocą jednej umowy lub ustanowienia cesji globalnej. W przypadku cesji globalnej dłużnik zgadza się na przelew wierzytelności istniejących i przyszłych, które mogą zostać zawężone do określonych kontrahentów lub należności (np. przelew wierzytelności właściciela przekaźników gsm od operatora telefonii z tytułu opłat za wynajem). Podstawowy podział cesji klasyfikuje je na[155]:

  • ciche - cedent nie informuje dłużnika o przelewie wierzytelności na nowego wierzyciela,
  • jawne - dłużnik jest informowany o zmianie wierzyciela.

Bankowe przelewy wierzytelności mają charakter akcesoryjny oraz rozwiązujący, tzn. w przypadku zwrotu kredytu, nieruchomość wraca do byłego dłużnika. Bank może zawrzeć umowę o przelew wierzytelności z kredytobiorcą lub osobą trzecią. Umowa przewłaszczenia powinna być sporządzona w formie aktu notarialnego pod rygorem nieważności bezwzględnej. Na mocy umowy dokonuje się przeniesienia wierzytelności na bank oraz określa zdarzenia prawne, których zajście spowoduje zwrócenie nabytej nieruchomości poprzedniemu właścicielowi[156].

W praktyce najczęściej spotyka się cesje na rzecz banków z umów ubezpieczenia (np. przy zakupie mieszkania sfinansowanego kredytem hipotecznym). Ubezpieczenie przedmiotu zastawu lub mieszkania obciążonego hipoteką stanowi niejako „zabezpieczenie zabezpieczenia” w razie powstania szkody. Innym przykładem jest cesja wierzytelności z tytułu wykonania usługi.

3.3.2. Zabezpieczenia rzeczowe

Zabezpieczenia rzeczowe, w przeciwieństwie do osobowych, ustanawiane są na konkretnym składniku majątku (lub kilku) dłużnika lub osoby trzeciej, przez co odpowiedzialność ograniczona jest tylko do danego zabezpieczenia (np. nieruchomości, ruchomości, wierzytelności)[157].

3.3.2.1.  Hipoteka

Hipoteka stanowi jedną z najpewniejszych form zabezpieczenia spłaty kredytu. Instytucja hipoteki regulowana jest ustawą o księgach wieczystych i hipotece[158]. W przypadku ustanowienia hipoteki zabezpieczeniem kredytu staje się nieruchomość. Nieruchomość zostaje obciążona prawem, na mocy którego - w razie niespłacenia kredytu, bank będzie mógł dochodzić swoich roszczeń z nieruchomości bez względu na to, do kogo należy i z zachowaniem pierwszeństwa przed innymi osobistymi wierzycielami właściciela[159]. Hipoteką można obciążyć[160]:

  • całą lub część ułamkową nieruchomości budynkowej, gruntowej lub lokalowej,
  • użytkowanie wieczyste,
  • własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego,
  • spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego,
  • prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej,
  • wierzytelność zabezpieczoną hipoteką.

W praktyce hipoteka nie może być ustanowiona na nieruchomości w użytkowaniu (nie dotyczy użytkowania wieczystego). Hipotekę może ustanowić współwłaściciel nieruchomości na części ułamkowej, do której ma prawo współwłasności lub właściciel bez względu na to, czy dług ma charakter osobisty, czy należy do osoby trzeciej. Podstawą hipoteki jest wpis do księgi wieczystej nieruchomości[161] oraz aktualna wycena dokonana przez uprawnionego rzeczoznawcę. Przed przyjęciem hipoteki, jako zabezpieczenia kredytu, bank żąda od osoby ustanawiającej zabezpieczenie aktualnego odpisu z księgi wieczystej nieruchomości, na podstawie czego wydaje wniosek o wpis hipoteczny.

Wniosek o wpis do księgi wieczystej może złożyć sam bank lub właściciel nieruchomości, ewentualnie użytkownik wieczysty lub pełnomocnik w sądzie rejonowym. Integralną częścią hipoteki są rzeczy nierozerwalnie złączone z nieruchomością (np. drzewa, instalacje wod-kan). Wartość nieruchomości powinna przewyższać wysokość zabezpieczanego kredytu, aby realnie można było zaspokoić ewentualne roszczenia banku. Dodatkowo każdy bank wymaga ubezpieczenia nieruchomości od zdarzeń losowych z cesją praw do odszkodowania[162].

Dłużnik lub osoba trzecia może ustanowić jedną hipotekę na kilku nieruchomościach, przy czym zabezpieczona będzie dalej jedna wierzytelność (hipoteka łączna).

Tabela 23. Rodzaje hipotek.

Hipoteka

Charakterystyka

  •   umowna

Hipoteka ustalona na zabezpieczenie w oparciu o umowę kredytodawcy i właściciela nieruchomości.

a) zwykła

Hipoteka zabezpieczająca oznaczone wierzytelności (np. konkretny kredyt w ustalonej wysokości)

b) kaucyjna

Zabezpiecza wierzytelność, o nieznanej wysokości w chwili ustanowienia, do wysokości sumy określonej we wpisie do księgi wieczystej (np. przyszły kredyt, kredyt w rachunku bieżącym, odsetki). Może być zmieniona na hipotekę zwykłą.

c) łączna

Ustanawiana w celu zabezpieczenia jednej wierzytelności na kilku nieruchomościach. Obciążone nieruchomości mogą być własnością różnych osób. Powstaje również wówczas, gdy nastąpuje fizyczny podział obciążonej hipoteką nieruchomości.

  •   przymusowa

Ma pierwszeństwo przed innymi hipotekami. Jest ustanawiana przez kredytodawcę na własny koszt, na nieruchomości należącej wyłącznie do kredytobiorcy w momencie, gdy kredyt nie został przez niego spłacony, a dotychczasowe zabezpieczenia nie są wystarczające. Bank, ustanawiając ten rodzaj hipoteki, musi posiadać tytuł wykonawczy. Hipoteka przymusowa może być ustanowiona wbrew woli dłużnika.

  •   morska

Regulowany przez Kodeks morski. Przedmiotem hipoteki może być statek (także w budowie) wpisany do rejestru okrętowego prowadzonego przez izbę morską właściwą dla portu macierzystego statku.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i Prawo Finansowe. Wydanie VIII zaktualizowane, LexisNexis, Warszawa 2007, str. 420-421 oraz J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia w bankowości - aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008, str. 48-50.

Rozporządzanie (np. zbycie) lub obciążenie nieruchomości, na której wcześniej była ustanowiona hipoteka, nie powoduje wygaśnięcia hipoteki, ani zmiany sytuacji banku. Hipoteka ciągle obciąża nieruchomość, pomimo zmiany jej własności oraz pozostaje we władaniu właściciela[163]. Hipoteka wygasa wraz z momentem[164]:

  • uregulowania lub umorzenia kredytu (charakter akcesoryjny),
  • zrzeczenia się hipoteki przez bank oraz wykreślenia z księgi wieczystej,
  • przejścia nieruchomości obciążonej hipoteką na własność banku,
  • nabycia nieruchomości w toku postępowania egzekucyjnego.

Jeżeli wystąpi sytuacja, że ta sama nieruchomość jest obciążona kilkoma hipotekami, o ich pierwszeństwie rozstrzyga moment złożenia wniosku o wpis hipoteki do księgi wieczystej. Istnieje możliwość, w drodze odpowiedniej umowy, zmiany pierwszeństwa hipotek. Częstym problemem jest kwestia kolejności dochodzenia roszczeń pomiędzy bank, a Skarb Państwa np. z tytułu nieopłaconych podatków. Po spłaceniu zobowiązania kredytowego, bank powinien wydać właścicielowi nieruchomości pozwolenie na wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej[165].

3.3.2.2.  Kaucja

Kaucja jest umową, na mocy której zabezpieczeniem spłaty kredytu stają się środki pieniężne lub bony oszczędnościowe na okaziciela kredytobiorcy lub osoby trzeciej ustanawiającej tę formę zabezpieczenia. Ustanowienie kaucji następuje poprzez podpisanie pisemnej umowy oraz złożenie przedmiotu kaucji. W przypadku, gdy przedmiotem kaucji są bony, osoba ustanawiająca zabezpieczenie powinna złożyć upoważnienie do przedstawienia bonów do wykupu, w razie niewywiązania się ze spłaty zobowiązania. Środki pieniężne przyjęte w poczet kaucji przechowywane są na nieoprocentowanym rachunku bankowym. Jeżeli kredytobiorca nie ureguluje zobowiązań kredytowych w określonym umową terminie, bank zrealizuje bony oszczędnościowe lub dokona potrącenia wierzytelności od kwoty kaucji. W razie spłaty kredytu kaucja podlega zwrotowi na rzecz osoby, która ją ustanowiła[166].

3.3.2.3.  Zastaw zwykły (na rzeczach ruchomych)

Zastaw zwykły (zastaw na rzeczach ruchomych) stanowi umowę, na mocy której wierzyciel ma prawo dochodzenia swoich roszczeń z rzeczy ruchomych, bez względu na to „czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne”[167]. Zastaw dotyczy określonej wierzytelności, stąd w przypadku uregulowania wygasa wraz z wierzytelnością (akcesoryjność). Zastaw wygasa również w przypadku[168]:

  • umorzenia kredytu, zrzeczenia się zastawu przez bank,
  • nabycia przez bank prawa własności do rzeczy obciążonej zastawem,
  • sprzedaży przedmiotu zastawu w toku postępowania egzekucyjnego.

Zbycie rzeczy ruchomej powoduje przeniesienie wierzytelności na nabywcę; z drugiej strony - zgodnie z art. 323. § 1. k.c., „przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem pociąga za sobą przeniesienie zastawu” (o ile nie zostało to zastrzeżone).

Osobę ustanawiającą zastaw nazywa się zastawcą, a kredytodawcę - zastawnikiem. Zastawcą może być sam dłużnik lub osoba trzecia. Właścicielem przedmiotu zastawu pozostaje cały czas zastawca, posiadaczem i zastawnikiem - bank. Zastaw zwykły daje bankowi prawo do zaspokojenia wierzytelności z przedmiotu zastawu, ale nie uprawnia go do korzystania z tej rzeczy.

Przedmiot zastawu obejmuje również jej części składowe (w przypadku, gdy zastaw dotyczy rzeczy wartościowych, np. biżuterii, kredytobiorca powinien dołączyć wycenę sporządzoną przez uprawnioną osobę). Przedmiotem zastawu mogą być:

  • oznaczone co do tożsamości rzeczy ruchome, np. maszyny i urządzenia,
  • oznaczone co do gatunku rzeczy ruchome, np. zapasy surowców[169],
  • wierzytelności np. na lokacie terminowej,
  • prawa z papierów wartościowych.

Niedopuszczalne jest ustanowienie zastawu na rzeczy przyszłej, tj. takiej, którą zastawca nabędzie lub wytworzy, aczkolwiek możliwe jest ustanowienie zastawu na przyszłej wierzytelności. Zastaw ustanawia się poprzez podpisanie umowy pomiędzy obiema stronami oraz wydanie przedmiotu zastawu kredytodawcy lub osobie trzeciej, na którą obie strony się zgodziły[170].

W przypadku, gdy rzecz ruchoma przynosi dochody, zastawnik ma prawo pobierać je i zaliczać na poczet zadłużenia (o ile nie umówiono się inaczej), a po wygaśnięciu zastawu powinien rozliczyć się nich[171].

Jeżeli przedmiot zastawu znajduje się w posiadaniu banku, to tak zabezpieczony kredyt nazywa się kredytem lombardowym. W praktyce przedmiot zastawu może być narażony na uszkodzenie bądź utratę - w takie sytuacji kredytodawca może żądać[172]:

  • złożenia rzeczy do depozytu sądowego,
  • zwrotu rzeczy z żądaniem ustanowienia innego zabezpieczenia kredytu,
  • sprzedaży rzeczy - uzyskana kwota powinna być złożona do depozytu sądowego,
  • ubezpieczenia przedmiotu zastawu z cesją praw do odszkodowania

3.3.2.4.  Zastaw rejestrowy

Zastaw rejestrowy jest umową podobną do zastawu zwykłego, aczkolwiek w porównaniu z nim dostrzega się zasadnicze różnice:

  • inna podstawa prawna (zastaw rejestrowy jest regulowany ustawą o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów),
  • przedmiot zastawu pozostaje w użytkowaniu zastawcy,
  • wymóg wpisu do rejestru zastawów, na podstawie wniosku złożonego najpóźniej w terminie 30 dniu od data podpisania umowy zastawniczej,
  • możliwość ustanowienia: wyłączenia akcesoryjności oraz zakazu zbywania lub obciążania przedmiotu zastawu do czasu jego wygaśnięcia,
  • odpłatność ustanowienia,
  • w czasie trwania zastawu można zastąpić przedmiot zastawu inną rzeczą.

Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome[173] oraz majątkowe prawa zbywalne, także te, które zastawca nabędzie w przyszłości. W razie braku zastrzeżenia w umowie, zastaw rejestrowy obejmuje także należne zastawcy roszczenia o odszkodowanie z tytułu zniszczenia całkowitego lub częściowego, uszkodzenia lub obniżenia wartości przedmiotu zastawu rejestrowego. Jeżeli jeden przedmiot jest obciążony kilkoma zastawami rejestrowymi, o pierwszeństwie decyduje dzień złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Przeniesienie zastawu rejestrowego skutkuje przeniesieniem wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem, zaś jest skuteczne od daty wpisu nabywcy w rejestr zastawów[174].

Tabela 24. Pozostałe rodzaje zabezpieczeń kredytów

Zabezpieczenie osobowe

Przejęcie długu

Regulacja prawna: art. 519 k.c. Zawarcie umowy skutkuje wstąpieniem osoby trzeciej (przejemcy) w miejsce poprzedniego dłużnika, dzięki czemu dłużnik zostaje uwolniony od zobowiązań (zmiana dłużnika poprzez nabycie długu przez nowy podmiot przy zachowaniu tożsamości zobowiązania).

Przystąpienie do długu

Regulacja prawna: art. 366 - 378 k.c. Przystąpienie w charakterze solidarnym osoby trzeciej do dłużnika dotychczasowego, w wyniku czego staje się współdłużnikiem. Po stronie długu następuje zwiększenie ilości dłużników, co jednak nie powoduje uwolnienia się dotychczasowego dłużnika od zobowiązania. Osoba przystępująca do długu spłaca kredyt w odróżnieniu od poręczyciela, który zobowiązuje się uregulować dług w razie braku spłaty przez dłużnika.

Gwarancja bankowa

Regulacja prawna: art. 392 - 393 k.c. i art. 80 - 88 pr. bank. Pisemne zobowiązanie gwaranta (banku) do uregulowania całości lub części kredytu wraz z odsetkami i innymi kosztami w przypadku niespłacenia go przez kredytobiorcę w terminie określonym w umowie kredytowej. Warunkiem spłaty kredytu przez gwaranta jest zgłoszenie roszczenia przez beneficjenta gwarancji (kredytodawcy). Zobowiązanie gwarant ma charakter niezależny od kredytobiorcy, dlatego też są płatne na pierwsze wezwanie beneficjenta (kredytodawcy) do spłaty kredytu nieuregulowanego przez kredytobiorcę.

Zabezpieczenia rzeczowe

Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Przeniesienie na bank prawa własności do rzeczy ruchomych kredytodawcy (np. maszyny) do czasu spłaty kredytu, jednakże z zachowaniem prawa do użytkowania. W przypadku przewłaszczenia właścicielem rzeczy przewłaszczonej jest bank, a użytkownikiem - kredytobiorca. Jeżeli dłużnik nie ureguluje zobowiązania kredytowego, bank ma prawo zwrócić się z żądaniem oddania przedmiotu przewłaszczenia, w przypadku spłacenia kredytu - ruchomości przechodzą z powrotem na własność (byłego) kredytobiorcy.

Blokada środków na rachunku bankowym

Nieodwołalna forma zabezpieczenia kredytu dająca bankowi prawo do ustanowienia blokady środków pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych kredytobiorcy. W umowie ustanowienia blokady właściciel konta udziela bankowi pełnomocnictwa do zaspokojenia roszczeń z tytułu niespłacenego kredytu zgromadzonymi na rachunku środkami pieniężnymi. W przypadku nieuregulowania kredytu, bank ma prawo dokonać potrącenia wierzytelności ze środków zgromadzony na koncie, a właściciel (dłużnik) - korzystać z odsetek lub kwoty wolnej (ponad blokadę).

Źródło: Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji - 4. wydanie, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008, str. 322 - 324 oraz A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i Prawo Finansowe. Wydanie VIII zaktualizowane, LexisNexis, Warszawa 2007, str. 409 i 417-418.

4.  Aktualne oferty ubezpieczeń kredytów

4.1. Oferty towarzystw ubezpieczeniowych

Ubezpieczenia kredytów oferowane są aktualnie przez większość znaczących towarzystw funkcjonujących na rynku. Z pierwszej piątki towarzystw mających największe udziały w rynku ubezpieczeń działu II na III kwartał 2009 r. ubezpieczeń kredytów nie oferuje STU Ergo Hestia oraz HDI Asekuracja. Do zestawienia ofert włączone zostały TU Europa oraz Euler Hermes specjalizujące się w ubezpieczeniach finansowych. Ponadto w rozdziale tym przedstawiono najciekawsze oferty w ramach bancassurance.

Tabela 25. Zakłady ubezpieczeń o największych udziałach w rynku ubezpieczeń działu II w III kwartale 2009 r. 

00031874.jpg 

Źródło: Raport o stanie sektora ubezpieczeń po III kwartale 2009 r., KNF, Warszawa 2010, str. 16.

4.1.1. PZU S.A.

Szeroką ofertą ubezpieczeń kredytów dysponuje aktualnie największe towarzystwo ubezpieczeń w Polsce - PZU S.A. Propozycja PZU na płaszczyźnie ubezpieczeń kredytów opiera się o[175]:

  • ubezpieczenia kredytów hipotecznych:

a.  do momentu ustanowienia hipoteki,

b.  brakującego wkładu własnego,

  • ubezpieczenie wierzytelności pieniężnych:

a.  krajowego i eksportowego kredytu kupieckiego[176].

Na szczególną uwagę zasługuje ostatnie z w/w ubezpieczeń - krajowego i eksportowego kredytu kupieckiego. Dedykowane jest one dla małych i średnich przedsiębiorstw oraz korporacji osiągających roczny przychód na poziomie co najmniej 15.000.000 PLN, sprzedających towary lub usługi na rynku krajowym i zagranicznym z odroczonym terminem płatności do 180 dni. Ubezpieczenie obejmuje ochroną 90% należności z tytułu sprzedaży towarów lub usług (10% udział własny). Zawierając ubezpieczenie dla sektora MŚP istnieje możliwość:

  • rozłożenia składki na raty,
  • wyboru odpowiedniej sumy ubezpieczenia,
  • cesji praw do odszkodowania na bank (zabezpieczenie kredytu)

PZU oferuje również wsparcie w procesie windykacji należności. Zawarcie tego typu ubezpieczenia pozwoli ochronić zyski firmy w sytuacji, gdy nabywca towarów nie wywiąże się z płatności[177].

4.1.2. TU Europa S.A.

Kolejnym towarzystwem posiadającym ciekawą ofertę ubezpieczeń kredytów jest TU Europa S.A. Towarzystwo to specjalizuje się w ubezpieczeniach dedykowanych sektorowi finansowemu, ze szczególnym uwzględnieniem ubezpieczeń kredytów. TU Europa posiada w swojej ofercie następujące rodzaje ubezpieczeń[178]:

  • ubezpieczenia kredytów hipotecznych:

a.  do momentu ustanowienia hipoteki,

b.  brakującego wkładu własnego (lub z niskim wkładem własnym),

  • ubezpieczenie na wypadek utraty pracy przez kredytobiorcę,
  • ubezpieczenie spłaty kredytów gotówkowych udzielanych osobom fizycznym,
  • ubezpieczenie pomostowe spłaty kredytów w rachunku bieżącym zabezpieczonych hipoteką.

Jednym z ciekawszych ubezpieczeń stanowiących zabezpieczenie kredytu jest ubezpieczenie na wypadek utraty pracy przez kredytobiorcę. Ubezpieczenie to jest częstym wymogiem banku wobec kredytobiorcy zapisanym w umowie kredytowej. Zawarcie ubezpieczenia następuje w momencie podpisania umowy pomiędzy bankiem (ubezpieczający) i TU Europa (ubezpieczyciel) na wniosek kredytobiorcy (ubezpieczony). Ochroną ubezpieczeniową objęty jest kredytobiorca na wypadek utraty pracy. Jeżeli taka sytuacja miałaby miejsce, TU Europa zobowiązane będzie spłacać kolejne raty kredytu (suma ubezpieczenia) zgodnie z umową kredytową przez cały czas ustalony w ubezpieczeniu (okres ubezpieczenia). Do atutów w/w ubezpieczenia dla klienta można zaliczyć m.in.:

  • komfort wynikający z zabezpieczenia się przed sytuacją przedterminowego rozwiązania umowy kredytowej na skutek utraty pracy lub spadku zarobków kredytobiorcy uniemożliwiającego spłacanie rat kredytu,
  • wygodę przy podpisywaniu ubezpieczenia - klient wyraża tylko chęć na zawarcie ubezpieczenia (wszystkie dokumenty dostarcza bank),
  • możliwość negocjacji z bankiem warunków ubezpieczenia.

Następnym interesującym produktem TU Europa jest adresowane do banków ubezpieczenie spłaty kredytów gotówkowych. Zawierając ubezpieczenie, bank chroni się przed ryzykiem nieregulowania płatności kredytowych przez kredytobiorcę (osoby fizyczne). Przedmiotem ubezpieczenia są kredyty gotówkowe w polskich złotówkach lub pozostałych walutach; okres ubezpieczenia zgodny jest z okresem kredytowania i kończy się z upływem:

  • okresu kredytowania,
  • okresu, za który została opłacona składka ubezpieczenia,
  • spłaty kredytu,
  • wypłaty odszkodowania
  • rozwiązania umowy kredytu z przyczyn nieleżących po stronie TU Europa.

Ubezpieczenie to stanowi zabezpieczenie kredytu na wypadek zaprzestania spłaty kredytu przez kredytobiorcę. Ryzyko braku spłaty kredytu zostaje przeniesione z banku na TU, zatem w razie zajścia takiej sytuacji bank otrzyma środki finansowe od TU Europa. Zawarcie tego typu ubezpieczenia wpływa na podniesienie jakości portfela kredytowego banku oraz ogranicza koszty windykacji niespłacanych długów. Ubezpieczenie dostosowywane jest każdorazowo do potrzeb banku, dzięki czemu składkę ustala się po analizie procedur kredytowych oraz portfela kredytowego.

TU Europa obejmuje również ochroną ubezpieczeniową kredyty w rachunku bieżącym właścicieli gospodarstw rolnych. Ubezpieczenie, którego adresatem są banki, zabezpiecza spłatę kredytów w rachunku bieżącym udzielonych na zakup środków rolniczych, płatności lub refinansowanie pozostałych kredytów. Ubezpieczenie zaczyna działać w momencie uruchomienia kredytu do czasu wpisu hipoteki do księgi wieczystej, czyli ustanowienia zabezpieczenia kredytu na nieruchomości. Składka ustalana jest tak, jak w przypadku ubezpieczenia na wypadek utraty pracy[179].

4.1.3. TU Euler Hermes S.A i TUiR Allianz S.A.

Od kilkunastu lat na polskim rynku finansowym działa Euler Hermes - towarzystwo specjalizujące się w ubezpieczeniach należności. W sierpniu 1996 r. głównym udziałowcem koncernu Hermes została grupa Allianz. 6 lat później zakończył się sukcesem proces fuzji Euler - jednej z grup Allianza oraz Hermes. Od tamtej pory Euler Hermes stał się jednym ze znaczących graczy na rynku ubezpieczeń należności. Pod jego sygnaturą oferuje się obecnie ubezpieczenia kredytu kupieckiego w Allianz[180]. Aktualnie Euler Hermes posiada w swojej gamie produktowej następujące rodzaje ubezpieczeń należności[181]:

  • „Kredyt +” - dla małych przedsiębiorstw,
  • „All Inclusive” - dla średnich przedsiębiorstw,
  • „Intpol” - dla dużych firm.

Ubezpieczenie kredytu kupieckiego „Kredyt +” skierowane jest dla firm sektora MŚP o rocznym obrocie poniżej 10 mln zł, sprzedających towary i usługi z odroczonym terminem płatności maksymalnie do 120 dni na rynku krajowym lub zagranicznym. Ochroną ubezpieczeniową objęte są należności sprzedawcy od klientów posiadających siedzibę w kraju UE, USA, Kanady oraz Nowej Zelandii. Euler za jedną z zalet uznaje uproszczoną procedurę zawarcia oraz rating oraz monitoring sytuacji finansowej kontrahentów ubezpieczającego (za dodatkową opłatą). Dzięki temu firma otrzymuje również informację o stopniu wiarygodności finansowej kontrahenta i na tej podstawie może podjąć decyzję, czy dalej z nią współpracować i na jaką skalę. Wysokość składki za ubezpieczenie zależne jest od wysokości sumy ubezpieczenia będącej odpowiednikiem potencjalnej łącznej wartości odszkodowań w okresie ubezpieczenia. Wartość SU nie może być niższa niż stan należności na ostatni dzień zakończonego okresu obrachunkowego.

Ubezpieczenie „Kredyt +” daje małym i średnim firmom poczucie bezpieczeństwa poprzez uniezależnienie się od kłopotów finansowych klientów oraz zabezpieczenie się przed ich nierzetelnością. Kwestia ta jest szczególnie ważna właśnie dla sektora MŚP, ponieważ nie dysponuje on takim zapleczem finansowym oraz wsparciem, jak wielkie koncerny.

Ubezpieczenie „All inclusive” - skierowane również dla firm MŚP, stanowi ulepszoną wersję „Kredytu +”. Ubezpieczenie to chroni sprzedawcę towarów lub usług w wypadku nieuregulowania należności z odroczonym terminem płatności do 180 dni, przysługujących od kontrahentów z wszystkich krajów świata. Decydując się na ubezpieczenie, ubezpieczający ma możliwość ustalenia indywidualnego limitu kredytowego dla każdego klienta, tj. maksymalnej wysokości należności dla wskazanego klienta, które mogą zostać objęte ubezpieczeniem. Na wysokość składki ubezpieczeniowej wpływa przede wszystkim ryzyko, ale także: liczba klauzul, forma płatności (raty), limit kredytowy. Aby zachęcić nowych klientów do zawarcia tego typu ubezpieczenia wprowadzono 3 darmowe miesiące ochrony dla należności powstałych przed datą zawarcia umowy ubezpieczenia.

Dla klientów dotychczasowych przewidziano rekompensatę w postaci zniżek za kontynuację. Na życzenie klienta - za dodatkową opłatą, towarzystwo przeprowadzi rating oraz obserwację sytuacji finansowej klientów. Wypadek ubezpieczeniowy skutkujący wypłatą odszkodowania ma miejsce m.in., gdy:

  • sądownie orzeczono upadłość dłużnika,
  • wszyscy wierzyciele zgodzili się poza sądem na ugodę,
  • umorzono postępowanie powołując się na brak majątku dłużnika,
  • zlecono windykację przeterminowanych należności pod warunkiem, że 60 dni od daty złożenia zlecenia nie odzyskano pełnej kwoty należności.

Ubezpieczenie „Intpol” dedykowane jest dużym przedsiębiorstwom (roczny obrót powyżej 10 mln zł) sprzedającym z odroczonym terminem płatności w kraju i za granicą (Europa, Kanada, USA, Nowa Zelandia). Ponadto Euler oferuje pomoc w windykacji należności. Warunkiem przygotowania oferty ubezpieczenia jest wypełniona przez ubezpieczającego Deklaracja Wstępna. Ubezpieczenie „Intpol” obejmuje należności z tytułu kredytu kupieckiego z odroczonym o 180 dni terminem płatności. Limit kredytowy dłużnika może zostać ustalony osobiście przez ubezpieczającego lub przez Euler na podstawie przeprowadzonego ratingu oraz monitoringu sytuacji finansowej. Składka ubezpieczeniowa ma charakter obrotowy, tj. liczona jest od wielkości ubezpieczonych obrotów oraz stawki procentowej uzależnionej od ryzyka związanego z branżą ubezpieczającego. Zaletą ubezpieczenia „Intpol” jest monitoring sytuacji finansowej kontrahentów ubezpieczonego przedsiębiorstwa, które nie jest w stanie samodzielnie tego kontrolować oraz ewentualna interwencja TU w zakresie windykacji należności na rzecz ubezpieczonego[182].

4.2. Oferty w ramach bancassurance

4.1.1. Allianz Bank Polska S.A.

Allianz, jako podmiot rynku bankowego, posiada zdecydowanie szerszą ofertę ubezpieczeń kredytów w kanale bancassurance. W ramach bancassurance oferuje się następujące rodzaje ubezpieczeń chroniących ryzyko spłaty kredytu hipotecznego lub kredytowaną nieruchomość[183]:

  • ubezpieczenie spłaty kredytu:

a.  na życie kredytobiorcy,

b.  na wypadek całkowitej niezdolności do pracy,

c.  na wypadek czasowej niezdolności do pracy,

d.  na wypadek utraty pracy,

e.  na wypadek poważnego zachorowania,

  • ubezpieczenie spłaty kredytu w okresie przejściowym,
  • ubezpieczenie kredytu z niskim wkładem własnym,
  • ubezpieczenie nieruchomości stanowiącej zabezpieczenie kredytu (pod cesję do banku)[184].

Przedmiotem ubezpieczeń spłaty kredytu jest życiem, zdrowie oraz utrata pracy przez ubezpieczonego (kredytobiorcę). Ideą zawarcia tego typu ubezpieczenia jest ustanowienie zabezpieczenia dla banku, że kredyt zostanie spłacony przez ubezpieczyciela w sytuacji, gdy kredytobiorca nie będzie mógł wypełnić tego zobowiązania z przyczyny określone w umowie ubezpieczenia.

Tabela 26. Ubezpieczenia spłaty kredytów hipotecznych w kanale bancassurance Allianz.

Rodzaj ubezpieczenia

Charakterystyka

Ubezpieczenie spłaty kredytu hipotecznego

Ubezpieczeniem objęta jest całkowita lub częściowa spłata długu w przypadku śmierci, poważnego zachorowania, całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy oraz utraty pracy kredytobiorcy. Ochrona ubezpieczeniowa obejmuje cały okres kredytowania.

Ubezpieczenie na życie kredytobiorcy

Ubezpieczenie spłaty pozostałej części kredytu w razie śmierci ubezpieczonego (z dowolnej przyczyny) w okresie ochrony.

Ubezpieczenie na wypadek całkowitej niezdolności do pracy

Ubezpieczenie spłaty pozostałej części kredytu w razie utraty całkowitej zdolności ubezpieczonego do wykonywania pracy zarobkowej w okresie ochrony ubezpieczeniowej.

Ubezpieczenie na wypadek czasowej niezdolności do pracy

Ubezpieczenie spłaty rat kredytu w razie utraty czasowej niezdolność do pracy ubezpieczonego, spowodowanej chorobą lub nieszczęśliwym wypadkiem.

Za każdy miesiąc niezdolności do pracy (w ramach okresu ochrony ubezpieczeniowej) przysługuje świadczenie w postaci spłaty 1 raty kredytu.

Ubezpieczenie na wypadek utraty pracy

Ubezpieczenie analogiczne do w/w, gdzie zdarzeniem ubezpieczeniowym jest utrata pracy przez ubezpieczonego.

Ubezpieczenie na wypadek poważnego zachorowania

Ubezpieczenie ryzyka poważnego zachorowania ubezpieczonego. Zakres chorób objętych ubezpieczeniem zdefiniowany jest w załączniku do ubezpieczenia. W razie wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego (zachorowania), ubezpieczonemu wypłacane jest świadczenie odpowiadające równowartości pozostających do spłacenia rat kredytowych.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: www.allianz.pl [dostęp: 13.03.2010]

Pozostałe ubezpieczenia kredytu w Allianz, tj. spłaty kredytu w okresie przejściowym (do czasu ustanowienia hipoteki na rzecz banku) oraz kredytu z niskim wkładem własnym spełniają tę samą funkcję, co analogiczne produkty w innych TU. Także ubezpieczenie nieruchomości pod cesję do banku nie różni się, co do zasady funkcjonowania, od pozostałych tego typu ubezpieczeń na rynku. Ewentualne różnice mogą występować w ilości pokrywanych ryzyk (zazwyczaj zdarzeń losowych) oraz wysokości składki.

Ubezpieczenie nieruchomości z cesją praw na bank „Pod własnym dachem” przeznaczone jest dla właścicieli: budynku, lokalu mieszkalnego, lokalu gospodarczego, garaży/miejsca garażowego, działki. Wskazana nieruchomość ubezpieczana jest wg wartości odtworzeniowej, tj. pozwalającej odtworzyć (kupić) utracone mienie bez potrącania odszkodowania o kwotę odpowiadającą zużyciu. Do celów ubezpieczeniowych nieruchomość wyceniana jest za darmo. Wysokość odszkodowania ustalana jest na podstawie złożonych przez klienta faktur i kosztorysów. Ubezpieczający może wybrać jeden z trzech zakresów ubezpieczenia: „Minimum”, „Komfort” „Optimum” i „Maksimum”. Najbardziej odpowiednim wariantem ubezpieczenia nieruchomości pod cesję jest wariant „Komfort”. Wynika to z wymogu banku, którym jest ubezpieczenie kredytowanej nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych. W wariancie „Minimum” ochroną ubezpieczeniową nie są objęte szkody powstałe w wyniku powodzi. Jest to ryzyko, na które uwagę powszechnie zaczęto zwracać po „Powodzi Tysiąclecia”, która nawiedziła rejony Polski, Czech i Niemiec w lipcu 1997 r. Kolejny wariant ubezpieczenia tzw. „Komfort” obejmuje ochroną cały katalog ryzyk wymaganych przez banki. Ubezpieczenie to chroni m.in. od pożaru, uderzenia pioruna, eksplozji, uderzenia lub upadku statku powietrznego, trzęsienia lub obsunięcia się ziemi, powodzi, lawiny. Dodatkowo Allianz ponosi koszty za szkody powstałe w związku z przeprowadzoną akcją ratowniczą, uprzątnięciem pozostałości po szkodzie lub usunięciem przyczyn powstania awarii. W ramach ubezpieczenia ochroną objęte są m.in. mury (ściany wewnętrzne i zewnętrzne), stałe elementy (np. powłoki malarskie, tynki, okna, drzwi, instalacje elektryczne, gazowe, wodno-kanalizacyjne), fundamenty, stropy, dach, szyby[185].

  W swojej ofercie bancassurance Allianz posiada również ubezpieczenia spłaty kredytów konsumpcyjnych oraz na zakup samochodu (analogicznie do ubezpieczeń spłaty kredytów hipotecznych).

4.1.2. MultiBank

Analizując oferty ubezpieczeniowe banków warto zwrócić szczególną uwagę na MultiBank. Aktualnie MultiBank współpracuje z kilkunastoma towarzystwami ubezpieczeń, dlatego też jego oferta w ramach bancassurance stanowi jedną z najszerszych na rynku.

Tabela 27. Towarzystwa ubezpieczeń współpracujące z Multibankiem.

  •   TUiR Allianz Polska S.A.
  •   Amplico Life S.A
  •   BENEFIA Towarzystwo Ubezpieczeń S.A.
  •   BENEFIA Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie S.A.
  BRE Ubezpieczenia TUiR S.A.   HDI Asekuracja Towarzystwo Ubezpieczeń S.A.   STU Ergo Hestia S.A   Generali TU S.A.   Generali Życie TU S.A.

Źródło: www.multibank.pl

Oferta bancassurance MultiBanku skierowana jest do klienta indywidualnego. W oddziale MultiBanku kredytobiorca może zawrzeć umowę ubezpieczenia[186]:

  • do kredytów hipotecznych - „Bezpieczny Kredyt”:

a.  na życie,

b.  nieruchomości (pod cesję),

c.  spłaty rat kredytu,

d.  niskiego wkładu własnego,

e.  ruchomości „Mieszkam Bezpiecznie”,

f.na wypadek utraty pracy,

  • kredytów gotówkowych,
  • kredytów samochodowych.

Ubezpieczenie na życie MultiBanku zostało stworzone wspólnie z BRE Ubezpieczenia i BENEFIA TUnŻ. Ochroną ubezpieczeniową może być objęty kredytobiorca lub wszyscy kredytobiorcy MultiBanku w wieku 18-70 lat. Umowę ubezpieczenie można zawrzeć jednocześnie wraz ze złożeniem wniosku kredytowego oraz w trakcie trwania spłaty kredytu. Zakresem ubezpieczenia objęta jest śmierć lub całkowita trwała niezdolność do pracy wynikająca z choroby lub nieszczęśliwego wypadku ubezpieczonego. Suma ubezpieczenia kredytobiorcy (lub łączna kredytobiorców) nie może być większa niż 400.000 PLN. Jeżeli zachodzi konieczność ustanowienia wyższej SU, wówczas kredytobiorca (ew. współkredytobiorca) zobowiązany jest do wypełnienia ankiet medycznych oraz przeprowadzenia badań w placówce wskazanej przez BENEFIA. W razie wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego dla umowy, do której przystąpił więcej niż jeden kredytobiorca, BENEFIA wypłaci świadczenie proporcjonalnie do wysokości rocznych dochodów współkredytobiorców za rok, który poprzedzał rok wystąpienia tego zdarzenia[187]. Aby zachęcić klientów do krzystania z tej formy zabezpieczenia kredytów, BENEFIA oferuje bezpłatne pierwsze 6 miesięcy ochrony. Kolejne składki ubezpieczeniowe są pobierane automatycznie z rachunku razem z ratą kredytową. Miesięczna składka ubezpieczeniowa naliczana jest w wysokości 0,0417% od salda zadłużenia przed odtrąceniem raty kredytu. Kredytobiorca posiadając ubezpieczenie na życie w BENEFIA, nie musi wykupywać innych dodatkowych ubezpieczeń.

MutliBank posiada również w swojej ofercie ubezpieczenie spłaty rat kredytu utworzone w porozumieniu z Allianz. Osobą objętą ubezpieczeniem może być każdy kredytobiorca pomiędzy 18. a 70. rokiem życia, który - najpóźniej do dnia zawarcia umowy kredytu, podpisze wniosek ubezpieczeniowy. Ubezpieczenie to jest także adresowane do osób pracujących poza Polską oraz obcokrajowców. Zakresem ubezpieczenia objęte jest poważne zachorowanie, operacja chirurgiczna, pobyt w szpitalu na skutek choroby lub nieszczęśliwego wypadku ubezpieczonego. Ubezpieczenie zawierane jest na czas nieokreślony (na 24 miesiące, następnie jest przedłużane na każdy miesiąc - o ile nie zostanie wypowiedziane) w jednym z 3 pakietów z odpowiednią składką[188]:

  • STANDARD - obejmuje: poważne zachorowania, operacje, pobyt w szpitalu min. 30 dni. Składka na 24 miesiące przy uruchomieniu kredytu: 1,4% kwoty kredytu; po dwóch latach: 4% miesięcznie od raty kredytu,
  • OPTIMUM - obejmuje: poważne zachorowania, utratę słuchu lub/i mowy, śpiączkę, operacje, pobyt w szpitalu min. 30 dni. Składka na 24 miesiące przy uruchomieniu kredytu: 1,6% kwoty kredytu; po dwóch latach: 4,15% miesięcznie od raty kredytu,
  • KOMFORT - obejmuje: poważne zachorowania, utratę słuchu lub/i mowy, śpiączkę, operacje, pobyt w szpitalu min. 21 dni. Składka na 24 miesiące przy uruchomieniu kredytu: 2% kwoty kredytu; po dwóch latach: 4,35% miesięcznie od raty kredytu.

Tabela 28. Świadczenia z tytułu ubezpieczenia spłaty rat kredytu w MultiBanku.

Zdarzenie ubezpieczeniowe

Świadczenie Allianz

  •   poważne zachorowanie lub operacja chirurgiczna

Spłata 6 kolejnych rat kredytu przypadających od daty zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego.

  •   pobyt w szpitalu w wyniku choroby lub następstwa nieszczęśliwego wypadku

Spłata max. 12 kolejnych rat kredytu przypadających od daty zajścia zdarzenia ubezpieczeniowego:

  •   pakiet Standard i Optimum - za każdy 30-dniowy okres pobytu szpitalnego,
  •   pakiet Komfort - za każdy 21-dniowy okres pobytu szpitalnego.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: www.multibank.pl

Decydując się na ubezpieczenie spłaty rat kredytu w MultiBanku, ubezpieczony może otrzymać zgodę na 0% prowizję przy jednoczesnym zawarciu umowy kredytu. Ubezpieczenie to jest także wystarczającym zabezpieczeniem spłaty kredytu w MultiBanku.

Ubezpieczenie niskiego wkładu własnego zawierane jest na okres 36 miesięcy, po upływie których może zostać przedłużone. Wysokość składki ubezpieczeniowej wynosi 3,5% od różnicy pomiędzy wkładem własnym wymaganym przez bank, a wniesionym przez ubezpieczonego. Przykładowo, jeżeli bank wymaga wkładu własnego w wysokości 30% nieruchomości, a klient posiada środki finansowe na 10% wkładu, to bank może udostępnić brakujące 20% pod warunkiem wykupienia ubezpieczenia z SU równą 20% wartości nieruchomości. Bank wymaga kontynuowania ubezpieczenia na kolejny 36 miesięczny okres w przypadku, gdy w ostatnim dniu 36 miesięcznej ochrony nie nastąpiła spłata kapitału objętego ubezpieczeniem. Wysokość składki za kontynuację ubezpieczenia bank pobiera bezpośrednio z rachunku kredytobiorcy w wysokości 3,5% od kwoty pozostającego do spłacenia brakującego wkładu własnego.

Kolejnym ubezpieczeniem spłaty kredytu oferowanym przez MultiBank jest ubezpieczenie na wypadek utraty pracy przez kredytobiorcę współtworzone z BENEFIA. Ubezpieczenie przeznaczone jest dla klientów MultiBanku w wieku 18 - 65 lat, zameldowanych i zamieszkujących oraz zatrudnionych bądź prowadzących działalność gospodarczą na terytorium RP[189]. Przedmiotem ubezpieczenia jest utrata pracy prowadząca do uzyskania przez ubezpieczonego statusu bezrobotnego oraz prawa do popierania zasiłku dla bezrobotnych, z zastrzeżeniem wyłączeń i ograniczeń TU zawartych w OWU. SU ustalana jest indywidualnie do każdej umowy kredytowej lub łącznie, jeżeli do kredytu przystępuje kilku kredytobiorców. Wysokość miesięcznego świadczenie ubezpieczyciela odpowiada kwocie raty kredytu, jednak nie więcej niż 5.000 PLN. Ubezpieczyciel zastrzega również swoją odpowiedzialność do wysokości 12 kolejnych miesięcznych rat kredytu, łącznie nie więcej niż 60.000 PLN. W przypadku, gdy do umowy kredytowej przystąpiło kilku kredytobiorców, SU dzieli się proporcjonalnie do ich liczby. Składka za ubezpieczenie pobierana jest automatycznie miesięcznie w dniu wymagalności raty kredytowej w wysokości 0,03% aktualnego salda zadłużenia. Termin naliczenia pierwszej składki zależy od momentu, w którym kredytobiorca zdecyduje się przystąpić do ubezpieczenia[190]:

  • przystąpienie do ubezpieczenia w tym samym czasie, co złożenie wniosku o kredyt lub zawarcie umowy kredytowej - pierwsza składka naliczona jest w dniu uruchomienia kredytu lub wypłaty pierwszej transzy kredytu,
  • przystąpienie do ubezpieczenia w terminie późniejszym, niż zawarcie umowy kredytowej - pierwsza składka naliczona jest na dzień wymagalności najbliższej raty kredytowej.

Decydując się na to ubezpieczenie, kredytobiorca nie poniesie kosztu karnych odsetek oraz zagwarantuje sobie spokój psychiczny oraz czas na znalezienie nowej pracy.

Klienci MultiBanku mają również do wyboru ubezpieczenie konsumpcyjnych kredytów gotówkowych w ramach Pakietu MultiBezpieczny przygotowanego wspólnie z Allianz. Zakresem ubezpieczenia objęta jest śmierć[191] lub całkowita i trwała niezdolność do pracy będąca następstwem nieszczęśliwego wypadku oraz poważne zachorowanie Ubezpieczonego. Zgodnie z OWU do ubezpieczenia może przystąpić każdy kredytobiorca w wieku 18 - 70 lat. Suma ubezpieczenia ustalana jest indywidualnie do każdej umowy kredytowej i w zależności od rodzaju zdarzenia ubezpieczeniowego wynosi:

  • w przypadku śmierci lub całkowitej i trwałej niezdolności do pracy w skutek nieszczęśliwego wypadku: SU = saldo zadłużenia pozostającego do spłaty, jednak nie więcej niż 200.000 PLN,
  • w przypadku poważnego zachorowania: SU = równowartość 6 kolejnych miesięcznych rat kredytu pozostających do spłacenia od dnia zachorowania, jednak nie więcej niż 200.000 PLN.

Wysokość świadczeń należnych ubezpieczonemu (w przypadku śmierci: uposażonemu) uzależniona jest od rodzaju zdarzenia ubezpieczeniowego i kształtuje się następująco:

  • śmierć ubezpieczonego w wyniku nieszczęśliwego wypadku: świadczenie Allianz odpowiada wartości SU z dnia zgonu,
  • całkowita i trwała niezdolności do pracy w wyniku nieszczęśliwego wypadku: świadczenie Allianz odpowiada wartości SU z dnia wydania orzeczenia przez uprawnionego lekarza
  • poważne zachorowanie: miesięczne świadczenia Allianz odpowiadają wysokości rat kredytu, wypłacona są przez 6 kolejnych miesięcy od dnia poważnego zachorowania, jednak nie dłużej, niż do końca trwania kredytu.

Jeżeli ubezpieczeniem objętych jest kilku kredytobiorców, Allianz wypłaci świadczenie proporcjonalnie do ich liczby[192]. Aby przystąpić do ubezpieczenia, wystarczy podpisać oświadczenie będące częścią wniosku kredytowego - nie ma wymogu uzupełniania ankiet medycznych.

Pakiet MultiBezpieczny przeznaczony jest również dla osób, które zawarły umowę kredytu na zakup środka transportu i chcą go ubezpieczyć. Porównując oba ubezpieczenia należące do tego samego pakietu, tj. ubezpieczenie kredytu gotówkowego i na zakup środka transportu, należy zwrócić uwagę na inną wysokość sumy ubezpieczenia: 350.000 PLN[193].

4.1.3. BZ WBK-Aviva Towarzystwo Ubezpieczeń

Spółka joint venture BZ WBK - Aviva Towarzystwa Ubezpieczeń została utworzone w sierpniu 2010 r. przez Bank Zachodni WBK S.A. oraz AVIVA International Insurance Ltd. Jej misją jest sprzedaż ubezpieczeń w ramach produktów bankowych BZ WBK. Dzięki współpracy obu podmiotów klient banku może wykupić m.in. ubezpieczenie karty płatniczej, samochodu, NNW, a także ubezpieczenia do kredytu hipotecznego[194]:

  • ubezpieczenia kredytobiorców:

a.  kredytu hipotecznego:

    •   „Pakiet ubezpieczeń kredytobiorcy kredytu hipotecznego”,
    •   „Ubezpieczenie na życie kredytobiorcy kredytu hipotecznego”,

b.  kredytu gotówkowego - „Spokojny Kredyt”,

  • ubezpieczenia hipoteczne:

a.  domów i lokali mieszkalnych „Locum”

W ramach „Pakietu ubezpieczeń kredytobiorcy kredytu hipotecznego” ubezpieczeniem objąć można najwyżej czterech kredytobiorców w wieku 18 - 65 lat. Ubezpieczenie można zawrzeć w jednym z trzech pakietów różniących się zakresem oraz składką. Składka pobierana jest z konta ubezpieczonego wraz z ratą kredytu; jeżeli dwie kolejne płatności składki nie będą możliwe do zrealizowania - ochrona ubezpieczeniowa wygaśnie. Wysokość składki w zależności od pakietu kształtuje się następująco:

  • Pakiet Podstawowy: 4,6% wysokości raty kredytu,
  • Pakiet Premium: 4,6% wysokości raty kredytu + 9,99 zł,
  • Pakiet VIP: 4,1817% wysokości raty kredytu + 0,0499% wysokości salda zadłużenia kredytu + odsetki + 9,99 zł.

Tabela 29. Zakres oraz SU dla ubezpieczeń kredytobiorcy kredytu hipotecznego.

Ryzyko

Suma ubezpieczenia

Nazwa Pakietu

Podstawowy

Premium

VIP

Utrata pracy / czasowej zdolności

do pracy wskutek choroby lub nieszczęśliwego wypadku

SU 60.000 PLN - maksymalnie 12 rat na jedno zdarzenie z limitem 5.000 zł / 1 ratę.

W okresie ubezpieczenia kredytobiorcy przysługuje:

  •   36 rat pod warunkiem, że okres ubezpieczenia < 10 lat,
  •   48 rat pod warunkiem, że okres ubezpieczenia > 10 lat.

+

+

+

Poważne

zachorowanie

20.000 PLN za każde poważne zachorowanie (katalog poważnych zachorowań znajduje się w OWU i są to m.in. zawał serca, nowotwór złośliwy, udar mózgu, niewydolność nerek, zabiegi chirurgiczne na naczyniach wieńcowych, przeszczep narządów, utrata wzroku, angioplastyka tętnic wieńcowych, łagodny nowotwór mózgu)

brak

+

+

Śmierć

  •   Pakiet Premium: 1.000 PLN
  •   Pakiet VIP: kwota salda kredytu na dzień śmierci ubezpieczonego, powiększonego o należne odsetki za okres od dnia  śmierci ubezpieczonego do podjęcia decyzji o wypłacie świadczenia (maksymalnie 120 dni).

brak

+

+

Trwała

i całkowita

niezdolność

do pracy

Kwota salda kredytu na dzień orzeczenia trwałej, całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonego, powiększonego o należne odsetki za okres od dnia orzeczenia do podjęcia decyzji o wypłacie świadczenia (maksymalnie 120 dni).

brak

brak

+

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Warunki ubezpieczenia utraty pracy oraz utraty zdolności do pracy Kredytobiorców kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank Zachodni WBK S.A., str. 5.

„Ubezpieczenie na życie kredytobiorcy kredytu hipotecznego” to produkt utworzony wspólnie z Commercial Union Polska Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie S.A. Zakresem ubezpieczenia objęta jest śmierć ubezpieczonego. Produkt adresowany jest dla kredytobiorców w wieku 18 - 65 lat. W przypadku, gdy kwota zaciągniętego kredytu jest wyższa niż 250 tys. PLN, kredytobiorca zobowiązany jest do wykonania badań i uzupełnienia karty medycznej. SU odpowiada kwocie zadłużenia z tytułu zaciągniętego i niespłaconego kredytu (wraz z odsetkami) w dniu śmierci ubezpieczonego. W razie śmierci kredytobiorcy, Aviva wypłaca świadczenie pokrywające pozostające do spłacenia raty kredytu. Miesięczna składka ubezpieczeniowa odpowiada 0,06% pozostałego do spłacenia kredytu[195].

Pakiet ubezpieczeń kredytobiorców kredytu gotówkowego „Spokojny Kredyt” przeznaczony jest dla nowych klientów starających się o kredyt w BZ. Pakiet „Spokojny Kredyt” składa się z dwóch odrębnych produktów:

  • ubezpieczenia od utraty źródła dochodu ubezpieczonego,
  • ubezpieczenie na wypadek śmierci lub trwałej i całkowitej niezdolności do pracy ubezpieczonego.

Oba ubezpieczenia przeznaczone są dla kredytów gotówkowych o wartości nieprzekraczającej 100.000 PLN. Ochroną ubezpieczeniową objęty może być wyłącznie główny kredytobiorca pomiędzy 18. a 65. rokiem życia. Suma ubezpieczenia odpowiada łącznej wartości maksymalnie 12 rat pozostającego do spłacenia kredytu, przy czym wysokość raty kredytu nie może być większa niż 5.000 PLN. Przedmiotem ubezpieczeń wchodzących w skład pakietu „Spokojny Kredyt” są: 

  • utrata pracy lub zdolności do pracy ubezpieczonego,
  • śmierć lub trwała i całkowita niezdolność do pracy ubezpieczonego.

Tabela 30. Świadczenia w ramach pakietu ubezpieczeń „Spokojny Kredyt”.

Zdarzenie ubezpieczeniowe

Świadczenie Allianz

Utraty pracy / zdolności do pracy ubezpieczonego

Miesięczne świadczenie w limicie SU w wysokości kwoty raty kredytu przez okres, w którym kredytobiorca jest bezrobotny lub niezdolny do pracy (maksymalnie 12 rat niewiększych niż 5.000 PLN).

Trwała i całkowita niezdolności do pracy ubezpieczonego / śmierć ubezpieczonego

Świadczenie w wysokości pozostającego do spłaty - zgodnie z harmonogramem, kredytu (w limicie sumy ubezpieczenia)

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: www.bzwbkaviva.pl

Do zawarcia umowy ubezpieczenia oferowanego przez BZ, wystarczające jest jednoczesne złożenie odpowiedniej deklaracji wraz z wnioskiem o kredyt. BZ posiada również w swojej ofercie ubezpieczenie domów i mieszkań „Locum” z przeznaczeniem na zabezpieczenie kredytu. W ramach „Locum” ubezpieczyć można mieszkanie, dom jednorodzinny, lokal użytkowy, stałe elementy, ruchomości domowe, OC w życiu prywatnym od m.in. zdarzeń losowych, kradzieży z włamaniem, rabunku, dewastacji[196].

4.1.4. Bank BPH

Bank BPH jest kolejnym bankiem, który przygotował dla swoich klientów ofertę bancassurance. W oddziale banku BPH istnieje możliwość zawarcia pięciu ubezpieczeń bezpośrednio związanych z kredytami - są to[197]:

  • ubezpieczenia do kredytu hipotecznego - „Kredyt Hipoteczny”:

a.  nieruchomości (pod cesję),

b.  „ochrona na wypadek utraty pracy lub zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej”,

c.  „ochrona na wypadek śmierci oraz niezdolności do pracy”,

  • ubezpieczenie kredytu gotówkowego - „Kredyt Gotówkowy”:
  • ubezpieczenie kredytu samochodowego - „Kredyt Samochodowy”:

a.  kredytobiorcy.

Ubezpieczenia oferowane przez bank BPH obejmują ochroną generalnie tę samą grupę ryzyk, co produkty konkurencji, np. ubezpieczenie nieruchomości - ogień i zdarzenie losowe oraz kradzież z włamaniem i rabunek, ubezpieczenie kredytobiorcy - utratę pracy, czasowej lub trwałej i całkowitej zdolności do pracy, śmierci ubezpieczonego. Zestawienie ubezpieczeń kredytów oferowanych przez bank BPH w ramach bancassurance znajduje się w tabeli 31. 

Tabela 31. Ubezpieczenia kredytów oferowane przez bank BPH.

Rodzaj ubezpieczenia

Towarzystwo współpracujące

Zakres ubezpieczenia

Charakterystyka ubezpieczenia

Kredyt Hipoteczny

Ochrona na wypadek utraty pracy / zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej

TU InterRisk S.A.

Utrata źródła dochodu ubezpieczonego wskutek utraty pracy (miejsca pracy).

  •   ubezpieczony: kredytobiorca pomiędzy 18. a 65. rokiem życia.
  •   suma ubezpieczenia: 12 krotność 105,5% najwyższej raty kredytu, nie więcej niż 60.000 PLN.
  •   świadczenie: miesięczne świadczenie limitowane jest do wysokości 5.000 PLN

Ochrona na wypadek śmierci oraz niezdolności do pracy

Lighthouse Life Assurance Company Limited oraz Lighthouse General Insurance Company Limited

Zgon oraz niezdolność do pracy ubezpieczonego.

  •   ubezpieczony: kredytobiorca pomiędzy 18. a 65. rokiem życia.
  •   suma ubezpieczenia: kwota pozostającego do spłaty kredytu na dzień wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego, jednak nie więcej niż 500.000 PLN.

Kredyt Gotówkowy

Kredyt gotówkowy - opcja 1 

Lighthouse Life Assurance Company Limited oraz Lighthouse General Insurance Company Limited

Zgon, trwała niezdolność do pracy, leczenie szpitalne NNW ubezpieczonego.

  •   ubezpieczony: kredytobiorca pomiędzy 18. a 75. rokiem życia.
  •   suma ubezpieczenia: (nie więcej niż 180.000 PLN)

a) zgon, niezdolność do pracy, poważne zachorowanie - kwota pozostającego do spłaty kredytu na dzień wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego

b) leczenie szpitalne NNW lub utrata pracy - równowartość 6-ciu rat kredytu

c) czasowa niezdolność do pracy - równowartość 12-tu rat kredytu.

Kredyt gotówkowy - opcja 2 

Zgon, trwała lub czasowa niezdolność do pracy, utrata pracy, leczenie szpitalne NNW, poważne zachorowanie ubezpieczonego.

Kredyt Samochodowy

Ubezpieczenie kredytobiorcy

Lighthouse Life Assurance Company Limited oraz Lighthouse General Insurance Company Limited

  •   opcja Brązowa: zgon, niezdolność do pracy, leczenie szpitalne oraz uszczerbek na zdrowiu (zdarzenia w wyniku nieszczęśliwego wypadku samochodowego),
  •   opcja Srebrna - zgon, niezdolność do pracy, leczenie szpitalne,
  •   opcja Złota - zgon, utrata pracy, niezdolność do pracy, leczenie szpitalne, lub poważne zachorowanie.
  opcja Brązowa dostępna dla kredytów o wartości co najmniej 50.000 PLN   ubezpieczony: kredytobiorca pomiędzy 18. a 65. rokiem życia.   suma ubezpieczenia: (nie więcej niż 250.000 PLN)

a) zgon, niezdolność do pracy, poważne zachorowanie, uszczerbek na zdrowiu - kwota pozostającego do spłaty kredytu na dzień wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego

b) leczenie szpitalne (utrata pracy) - równowartość 6-ciu (9-ciu) rat kredytu, jednak nie więcej niż 30.000 PLN 

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: www.bph.pl/pl/klienci_indywidualni/ubezp, [dostęp: 21.05.2000]

Tabela 32. KUKE: ubezpieczenia należności handlowych dla przedsiębiorstw.

Nazwa

Przedmiot ubezpieczenia

Zakres ubezpieczenia

Charakterystyka ubezpieczenia

Europolisa

Należności (krótkoterminowe) od dłużnika z tytułu sprzedaży towarów/usług, przysługujące w ramach udzielonego kredytu krótkoterminowego do 180 dni płatności od wystawienia faktury VAT.

Całkowitą lub częściowa utrata należności wskutek ryzyka handlowego.

  •   udział własny: 15% wysokości roszczenia
  •   suma ubezpieczenia: limit kredytowy (max. wysokość zobowiązań) ustalony dla każdego dłużnika.

Pakiet

Należności (krótkoterminowe) od dłużnika z tytułu sprzedaży towarów/usług, przysługujące w ramach udzielonego kredytu krótkoterminowego z terminem płatności:

- poniżej dwóch lat dla sprzedaży eksportowej,

- poniżej jednego roku dla sprzedaży krajowej.

Całkowitą lub częściowa utrata należności wskutek ryzyka handlowego, a w przypadku sprzedaży eksportowej również ryzyka politycznego.

  •   udział własny: 15% wysokości roszczenia
  •   suma ubezpieczenia: limit kredytowy (max. wysokość zobowiązań) ustalony dla każdego dłużnika.
  •   polisa obrotowa

Polisa na Wschód

Należności (krótkoterminowe) od dłużnika zagranicznego z tytułu sprzedaży eksportowej towarów/usług, przysługujące w ramach udzielonego kredytu krótkoterminowego z terminem płatności poniżej dwóch lat.

Całkowitą lub częściowa utrata należności (ew. koszty sprowadzenia towarów do kraju), wskutek ryzyka nierynkowego.

  •   udział własny: 5% wysokości roszczenia
  •   suma ubezpieczenia: limit kredytowy (max wysokość zobowiązań) ustalony dla każdego dłużnika.
  •   polisa obrotowa: przy zawarciu ubezpieczenia ubezpieczający płaci składkę zwrotną (zwracana po rozwiązaniu umowy ubezpieczenia, pod warunkiem uregulowania roszczeń przez ubezpieczającego). Właściwa zapłata za ubezpieczenie: składka bieżąca liczona w oparciu o miesięczny obrót.

Ubezpie-czenie kredytu dostawcy

Należności (średnio - i długoterminowe) od dłużnika zagranicznego z tytułu sprzedaży eksportowej towarów/usług, przysługujące w ramach udzielonego kredytu z terminem płatności powyżej dwóch lat.

Całkowitą lub częściowa utrata należności wskutek ryzyka handlowego i/lub politycznego.

  •   udział własny: 15% wysokości roszczenia
  •   suma ubezpieczenia: należności stanowiące maksymalnie 85% wartość eksportu oraz wydatki lokalne w kraju dłużnika do 30% wartości eksportu.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie OWU KUKE: Należności Krótkoterminowych Europolisa (Ep), październik 2007 oraz Krótkoterminowych Należności Eksportowych i Krajowych (Op), luty 2008 oraz Ogólne Warunki Gwarantowanych Przez Skarb Państwa Ubezpieczeń Kontraktów Eksportowych Zatwierdzone decyzją Ministra Finansów nr DG/58/2009 z dnia 11 grudnia 2009 r. oraz Wniosku o Indywidualne Ubezpieczenie Kontraktu Eksportowego [dostęp: dostęp: 13.03.2007]

KUKE posiada także w ofercie pakiet ubezpieczeń gwarantowanych przez Skarb Państwa przeznaczonych dla banków i instytucji finansujących kontrakty eksportowe polskich przedsiębiorstw.

Pierwsze z nich tj. ubezpieczenie kredytu dla nabywcy, zabezpiecza finansowanie kontraktów eksportowych kredytem z co najmniej dwuletnim okresem spłaty. Przedmiotem ubezpieczenia jest kredyt wraz z odsetkami udzielony kontrahentowi zagranicznemu lub jego bankowi, celem sfinansowania importu polskich towarów i usług. Zakresem ubezpieczenia objęte jest ryzyko handlowe oraz polityczne skutkujące brakiem spłaty zobowiązania kredytowego. Zaletą ubezpieczenia jest możliwość ubezpieczenia międzynarodowych projektów eksportowych z udziałem eksporterów z różnych krajów świata w ramach jednej polisy. Ubezpieczenie to zgodne jest z standardami Unii Europejskiej oraz OECD[198] oraz ułatwia dostęp do dopłat kredytów eksportowych w ramach programu DOKE.

Następnym produktem KUKE utworzonym przy współpracy ze Skarbem Państwa jest tzw. „Program Kredyty Eksportowe do Federacji Rosyjskiej”. Inicjatywą utworzenia tego typu ubezpieczenia jest chęć wsparcia i rozwinięcia wymiany handlowej pomiędzy przedsiębiorcami z Polski i Rosji oraz intensyfikacja działalności kredytowej polskich banków na rynku rosyjskim. Program przeznaczony jest dla banków krajowych i zagranicznych finansujących eksport polskich towarów i usług na rynek rosyjski oraz polskich przedsiębiorców eksportujących na zasadzie udzielonego kredytu stronie rosyjskiej z okresem spłaty od 2 do 5 lat. Program obejmuje swoim zasięgiem zarówno ubezpieczenie kredytu dostawcy (kredyt kupiecki) oraz kredytu nabywcy. Istotną rolę odgrywa bank rosyjski będący gwarantem spłaty należności importera rosyjskiego[199].

Zakończenie

  Przeprowadzony przegląd ubezpieczeń kredytów miał na celu przedstawić ich znaczenie dla klientów indywidualnych, przedsiębiorstw oraz banków. Ponadto chciano pokazać, że współpraca banków i towarzystw ubezpieczeniowych wyjątkowo dobrze rokuje na płaszczyźnie ubezpieczeń kredytów. Tezę tę oparto na założeniu, że bancassurance będzie rozwijać się dynamicznie szczególnie w sektorze ubezpieczeń bezpośrednio związanych z kredytową działalnością banków. Jednym z ważniejszych celów pobocznych było zaprezentowanie wpływu ubezpieczeń należności na sytuację finansową polskich firm trudniących się handlem na rynku krajowym i międzynarodowym.

Pisząc pracę korzystano z metody przeglądowej w odniesieniu do zgromadzonych pozycji książkowych oraz innych materiałów naukowych. Wielu ważnych informacji oraz danych źródłowych dostarczyła bogata literatura przedmiotu. Dzięki licznym publikacjom instytucji rządowych m.in. KNF, NBP, KNUiF, KUKE udało się przedstawić aktualne dane na temat rynku ubezpieczeń kredytów, bancassurance, a także m.in. sytuacji na krajowym rynku eksporterów czy budownictwa mieszkalnego. Zamieszczono również wiele tabel oraz rysunków, czego celem była chęć przedstawienia klasyfikacji oraz schematów w sposób jasny i przejrzysty.

Przedstawiając oferty ubezpieczeń nie udało się podać w większości przypadków konkretnych stawek kwotowych za ubezpieczenia. Składki zazwyczaj wyrażane są, jako iloczyn ustalonego procentu i wysokości zobowiązania kredytowego. Wymiar stawki procentowej nie jest zazwyczaj ogólnodostępny, ponieważ jej wysokość ustalana jest na podstawie indywidualnej analizy ryzyka każdego przypadku

Ubezpieczenia kredytów stanowią jeden z ciekawszych produktów ubezpieczeniowych na rynku. Pomimo jego pieniężnego charakteru warto zwrócić uwagę na aspekt niematerialny – psychologicznym. Ubezpieczenie kredytu zapewnia kredytobiorcy spokój i komfort psychiczny chociażby w sytuacji, gdyby stracił pracę a do spłacenia pozostał kredyt hipoteczny lub kontrahent nie zapłacił w określonym terminie za zakupione towary.

Na przełomie ostatnich lat na polskim rynku finansowym obserwuje się liczne procesy integracji instytucji finansowych – zwłaszcza banków lub towarzystw ubezpieczeniowych z bankami. Zawieranie porozumień o dystrybucji ubezpieczeń w oddziałach bankowych („bancassurance”) przynosi obopólną korzyść: umożliwia bankom przenoszenie ryzyka kredytowego do firm ubezpieczeniowych, zwalnia środki na tworzenie rezerw, a także jest nowym źródłem przychodu z tytułu prowizji za sprzedane polisy. Z kolei zyskuje na tym również towarzystwo ubezpieczeń, gdyż z wykorzystaniem bankowych kanałów dystrybucji usług dociera do nowej rzeszy potencjalnych klientów.

Polski rynek usług bancassurance rozwija się w sposób dynamiczny. Ostatnie lata przynoszą ciągły wzrost składek z ubezpieczeń zawieranych w oddziałach bankowych. Jednym z najważniejszych czynników przemawiających za rozwojem bancassurance jest rosnąca liczby klientów banku oraz udzielanych kredytów, co wpływa na większe wykorzystanie ubezpieczeń chroniących kredytobiorców przed ryzykiem kredytowym. Do innych prognostyków wzrostu znaczenia bancassurance zalicza się m.in. możliwość zawarcia umowy kredytu w pakiecie z ubezpieczeniem, rozwój liczby placówek bankowych, a zatem większą dostępność produktów bankowych i ubezpieczeniowych, zaś w przypadku zdecydowania się na wykupienie ubezpieczenie w ramach bancassurance – obniżenie marży udzielenia kredytu. Warto podkreślić również aspekt psychologiczny. Ubezpieczenie kredytu daje poczucie bezpieczeństwa, że w ciężkiej sytuacji materialnej nie zostanie się zdanym wyłącznie na siebie.

Obiektywnie pisząc o polskim bancassurance nie sposób zapomnieć o wadach. Największą słabością pozostaje niska różnorodność oferowanych ubezpieczeń. Przed polskim bancassurance wciąż jeszcze długa droga do osiągnięcia pozycji z krajów zachodnio-europejskich.

Bibliografia

Wydawnictwa zwarte:

1.  Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009.

2.  Ubezpieczenia finansowe i gwarancje ubezpieczeniowe, Red. R. Holly, Poltext, Warszawa 2003.

3.  J. Kukiełka, Ubezpieczenie Kredytu, Wydawnictwo Olympus, Warszawa 1994.

4.  Bera, Ubezpieczenia finansowe jako instrument wspierający politykę kredytową przedsiębiorstw wobec odbiorców, Uniwersytet Szczeciński. Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług, Fundacja „Warta”, Warszawa 2005.

5.  D. Dębski, Ekonomika i organizacja przedsiębiorstw część 2, WSiP Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004.

6.  Innowacyjne Usługi Banku, Red.: D. Korenik, PWN, Warszawa 2006.

7.  A. Żelezna, Ubezpieczenia eksportowe [w:] Wybrane problemy gospodarki światowej pierwszej dekady nowego wieku, pod red. W. Michalczyka, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu. Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych, Wrocław 2009.

8.  T. Matsukawa, O. Habec, Review of Risk Mitigation Instruments for Infrastructure Financing and Recent Trends and Developments, The Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) / World Bank, Washington 2007, Trends and Policy Options.

9.  A. Jurkowska-Zeidler, Bezpieczeństwo rynku finansowego w świetle prawa Unii Europejskiej, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008.

10.  K. Purvis, English insurance texts - Words for the Week, Verlag Versicherungswirtschaft GmbH, Karlsruhe 2007.

11.  J. Sethi, N. Bhatia, Elements of Banking and Insurance, PHI Learning Private Limited, New Delhi 2008.

12.  F.J. Busse, Grundlagen der betrieblichen Finanzwirtschaft - Managementwissen für Studium und Praxis, Oldenbourg Wissenschaftsverlag, Monachium 2003.

13.  M. Nasiłowski, System rynkowy: podstawy mikro - i makroekonomii - wydanie 6, Key Text, Warszawa 2004.

14.  P. Atrill, Financial Management for Decision Makers - 5th edition, Financial Times Press, Navarro 2009.

15.  E. Baumgartner, Jak działa Giełda: Podręcznik dla Inwestorów, Polpress Services, Nowy Jork 2007.

16.  J. Caouette, E. Altman, P. Narayanan, Managing credit risk: the next great financial challenge, John Wiley & Sons, United States of America 1998.

17.  Hennie van Greuning, Sonja Brajovic Bratanovic; Analyzing and Managing Banking Risk: A Framework for Assessing Corporate Governance and Financial Risk, 2nd edition; World Bank Publications, Washington 2003.

18.  A. Wójcik-Mazur, Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku komercyjnym, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2008.

19.  W. Żółtkowski, Zarządzanie Ryzykiem Bankowym w Praktyce w Kontekście Nowej Umowy Kapitałowej (Basel II), CeDeWu,pl, Warszawa 2007.

20.  H. Chynał, Kredyty bankowe i inne formy finansowania. Poradnik dla małych i średnich firm, Difin, Warszawa 2008.

21.  J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia w bankowości – aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008.

22.  A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i Prawo Finansowe. Wydanie VIII zaktualizowane, LexisNexis, Warszawa 2007.

23.  M. Wiatr, Zarządzanie indywidualnym ryzykiem kredytowym. Elementy systemu, Wyd, SGH, Warszawa 2008.

24.  P. Jaroński, System zabezpieczeń wierzytelności, Zachodnie Centrum Organizacji, Warszawa – Zielona Góra 1996.

25.  J. Kukiełka, D. Poniewierka, Ubezpieczenia Finansowe. Gwarancje Ubezpieczeniowe, Ubezpieczenia Transakcji Kredytowych, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz-Warszawa 2003.

26. Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji - 4. wydanie, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008

27.  M. Swacha-Lech, Bancassurance. Sprzedaż produktów bankowo-ubezpieczeniowych. Wydanie I, CeDeWu, Warszawa 2008

28.  K. Spremann, Versicherungen im Umbruch: Werte schaffen, Risiken managen, Kunden gewinnen,  Springer, Berlin Heidelberg 2005, str. 471.

Akty prawne:

1.  Ustawa z dnia 18 września 2001 r. Kodeks morski (Dz.U. 2001 nr 138 poz. 1545 ze zm.)

2.  Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych (Dz.U. 1994 nr 86 poz. 398 ze zm.)

3.  Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (Dz.U. 1936 nr 37 poz. 282 ze zm.)

4.  Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939 ze zm.)

5.  Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.).

6.  Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach kontraktów eksportowych (Dz.U. Nr 86, poz. 398 ze zm.)

7.  Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów eksportowych o stałych stopach procentowych (Dz.U. 2001 nr 73 poz. 762 ze zm.)

8.  Załącznik do Dyrektywy Rady 98/29/WE z dnia 7 maja 1998 r. w sprawie harmonizacji podstawowych przepisów dotyczących zasad ubezpieczeń kredytów eksportowych dla transakcji objętych ubezpieczeniem średnio- i długoterminowym.

9.  Dyrektywa 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. odnosząca się do podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe (Dz.U.UE L z dnia 26 maja 2000 r.) 

10.  Dyrektywa 2002/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie dodatkowego nadzoru nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń oraz przedsiębiorstwami inwestycyjnymi konglomeratu finansowego i zmieniająca dyrektywy Rady 73/239/EWG, 79/267/EWG, 92/49/EWG, 92/96/EWG, 93/6/EWG i 93/22/EWG oraz dyrektywy 98/78/WE i 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady

11.  International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards, Basel Committee on Banking Supervision, Basel July 1988 (updated to April 1998).

12.  International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards. A Revised Framework, Basel Committee on Banking Supervision, June 2006.

13.  Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm.)

14.  Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks Cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 94 ze zm.)

15.  Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. 1982 Nr 19 poz. 147 ze zm.)

16.  Ustawa z dnia 15 kwietnia 2005 r. o nadzorze uzupełniającym nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń i firmami inwestycyjnymi wchodzącymi w skład konglomeratu finansowego (Dz.U. 2005 nr 83 poz. 719 ze zm.)

Czasopisma

J. Winiarski, Boom mieszkaniowy, „Gazeta Bankowa”, 31 maj 2004, str. 28 

Źródła internetowe

1.  Awaria Wspólna, www.printpol.pl/slownik.html, [dostęp: 12.02.2007]

2.  Rodzaje kredytów hipotecznych, www.comperia.pl/rodzaje-kredytow-hipotecznych.html, [dostęp 03.02.2007]

3.  Historia Ubezpieczeń, www.piu.org.pl/public/upload/ibrowser/historia_ubezpieczen_-_na_swiecie_i_w_polsce.pdf , [dostęp: 21.01.2007]

4.  www.sjp.pwn.pl/haslo.php?id=2576478, [dostęp 01.02.2008]

5.  M. Wieczorek, Ubezpieczenia finansowe jako narzędzie transferu ryzyka operacyjnego i finansowego przedsiębiorstw, Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Katedra Finansów, Wydział Ekonomii, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=7948&Itemid=297, [dostęp: 23.01.2009]

6.  www.stat.gov.pl, [dostęp: 30.05.2008]

7.  M. Radkiewicz, O dochodzeniu regresów ubezpieczeniowych cz. 1, luty 2006, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=12261&Itemid=140, [dostęp 03.02.2008]

8.  M. Więcko, Ubezpieczenia kredytów – często zadawane pytania, www.rzu.gov.pl/czesto-zadawane-pytania-archiwum/Ubezpieczenia_kredytow__1317, [dostęp 10.02.2009]

9.  www.eksporter.gov.pl/Informacja/Skroty.aspx?kategoria=167, [dostęp: 01.03.2009]

10.  W. Sukiennik, Kredyt dostawcy i kredyt dla nabywcy, www.exporter.pl/zarzadzanie/eksport/21kredyty.html, [dostęp 04.03.2008]

11.  Wybrane formy finansowego wspierania eksportu w Polsce, www.mf.gov.pl/dokument.php?const=1&dzial=1002&id=87769, [dostęp: 09.03.2008]

12.  www.kuke.com.pl/misja.php, [dostęp 09.03.2007]

13.  www.kuke.com.pl, [dostęp: 13.03.2007]

14.  K. Paszko, Grupy bankowo-ubezpieczeniowe a rozwój nowych form dystrybucji produktów finansowych w Polsce, SGH, www.citibank.com/poland/kronenberg/polish/files/sdk_esej_kp.pdf, dostęp [29.05.2008]

15.  GK Europa: Perspektywy bancassurance w Polsce. Kierunek Europa, kwiecień 2008, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=26522&Itemid=241, [dostęp 02.04.2008]

16.  M. Krzemiński, Strategie rozwoju bancassurance, Katolicki Uniwersytet Lubelski, styczeń 2005, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=170&Itemid=131, [dostęp. 17.04.2007]

17.  A. Cieśla, Usługi ubezpieczeniowe w działalności banków komercyjnych na świecie i w Polsce, Wydział Organizacji i Zarządzania, Katedra Ekonomii i Finansów, Politechnika Śląska w Gliwicach, fragment pracy magisterskiej, 2004/2005, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=16223&Itemid=130, [dostęp: 15.04.2010]

18.  M. Korpalski, Ile zabezpieczeń jednego kredytu, www.rp.pl/artykul/352265.html?print=tak, [dostęp: 01.05.2009]

19.  www.pzu.pl, [dostęp 19.05.2009]

20.  www.tueuropa.pl/kredytow-i-pozyczek-hipotecznych-w-okresie-pomostowym,m,kb,31,98.html, [dostęp 20.05.2009]

21.  www.allianz.pl, [dostęp: 13.05.2009]

22.  www.bzwbk.pl, [dostęp: 19.05.2009]

23.  www.kuke.com.pl/program_kredyty_eksportowe_do_federacji_rosyjskiej.php, [dostęp: 13.03.2009]

24.  www.bph.pl/pl/klienci_indywidualni/ubezp, [dostęp: 21.05.2009]

25.  www.bzwbkaviva.pl/ubezpieczenia/ubezpieczenie-kredytu-gotowkowego-spokojny-kredyt/pakiet-ubezpieczen-kredytobiorcow-kredytu-gotowkowego-spokojny-kredyt.html, [dostęp:19.05.2009]

26.  www.allianz.pl/bancassurance,8461.html, [dostęp: 23.05.2009]

27.  www.multibank.pl/dla_ciebie/centrum_ubezpieczen, [dostęp: 22.05.2009]

28.  www.warta.pl/dynamic/common/Artykul.jsp?aid=13636&active=1183, [dostęp: 18.05.2009]

29.  www.eulerhermes.pl/pl/ubezpieczenie-naleznosci/ubezpieczenie-naleznosci.html, [dostęp: 19.05.2010]

30.  www.allianz.pl/bancassurance/ubezpieczenie_do_kredytow_hipotecznych,8470.html, [dostęp: 21.05.2007]

  1. B. Zdanowicz, Compliance - nowa funkcja banków, www.nbportal.pl/library/pub_auto_B_0100/KAT_B4885.pdf, str. 2., [dostęp: 21.05.2008]
  2.  G. Migut, Modelowanie ryzyka kredytowego, StatSoft Polska, www.statsoft.pl/czytelnia/finanse/pdf/migut.pdf, str. 39., [dostęp: 20.05.2009]
  3. R. Zajkowski, Ryzyko w otoczeniu człowieka - wybrane aspekty, Zakład Bankowości, www.projektpan.umcs.lublin.pl/download/ryzyko.pdf, str. 9., [dostęp: 14.04.2009]
  4. Budownictwo mieszkaniowe 1991–2009 (tablice przeglądowe), www.stat.gov.pl, [dostęp 11.02.2010]

Raporty i opracowania

35.  Produkt krajowy brutto w IV kwartale 2009 r. - Szacunek wstępny, GUS, Warszawa 2010

36.  Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2009

  1. Słownik wyrazów obcych, red. E. Sobol, Warszawa 2002.
  2. Uzasadnienie uchwały SN z dnia 17 lipca 2003 r., sygn. III CZP 43/03
  3. M. Olszak, Wybrane aspekty rozwoju rynku kredytów hipotecznych w Niemczech i w Polsce, „Materiały i Studia”, Zeszyt nr 182, NBP, Warszawa 2004
  4. Finansowanie nieruchomości przez banki w Polsce - stan na czerwiec 2008 r., KNF, 2008
  5.  Ruch budowlany w 2009 roku, Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, Warszawa 2010, tabela 1.
  6. A. Messyasz–Handschke, Bancassurance – współpraca czy konkurencja?, „Bank i Kredyty” 2002 nr 4
  7. Sytuacja na rynku kredytowym - wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych - I kwartał 2009, NBP, 2009.
  8. A. Antosik, Ubezpieczenia średnio i długoterminowych kredytów eksportowych w krajach Unii Europejskiej jako instrument wspierania konkurencyjności eksportowej przedsiębiorstw, „Studia i Materiały”, Warszawa 2005 nr 2.
  9. Raport roczny za 2008 rok, Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A., Warszawa 2008.
  10. Materiał z konferencji prasowej Przewodniczącego KNF Pana Stanisława Kluzy na temat nadzoru bankowego w KNF z dnia 22/07/2007
  11. A. Chwast, E. Jarmusz, Bancassurance, Biuletyn Miesięczny Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, 2002 nr 6.
  12. M. Ziankowski, Bancassurance - sposób na zwiększenie konkurencyjności banków w procesie globalizacji, wykład w ramach VI Festiwalu Nauki, Techniki i Sztuki, Konferencja Studenckich Kół Naukowych, „Konkurencyjność w procesie globalizacji gospodarki”, Łódź 22.04.2006.
  13. J. Grygutis, Teoretyczne podstawy funkcjonowania aliansów bankowo-ubezpieczeniowych oraz perspektywy ich rozwoju w Polsce, Bank i Kredyty, 2002 nr 9.
  14. M. Iwanicz-Drozdowska, Integracja rynków finansowych w Unii Europejskiej od A do Z, „Bank i Kredyt”, 2007 nr 6.
  15. P. Dziekoński, Nowa Bazylejska Umowa Kapitałowa - konsekwencje dla rynku kredytowego, „Materiały i Studia”, Zeszyt 164, NBP, Warszawa 2003 nr 6, str. 11.
  16. Sektor Bankowy. Podstawowe Dane 06/2009, KNF, grudzień 2009, tabela 2.
  17.  „Rekomendacja A” dotycząca zarządzania ryzykiem towarzyszącym zawieraniu przez banki transakcji na rynku instrumentów pochodnych, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa 2009.
  18. W. Kuryłek, Modelowanie ryzyka portfela kredytowego. Część I, „Bank i Kredyty”, 2003 nr 3.
  19. Raport o stanie sektora ubezpieczeń po III kwartale 2009 roku, KNF, Warszawa 2010.
  20. Raport – Moralność płatnicza wg. województw czerwcu 2009 r., Euler Hermes, Warszawa, lipiec 2009 r.
  21. W gronie największych - upadły firmy o trzykrotnie większym obrocie w stosunku do roku ubiegłego. Raport grupy Euler Hermes dotyczący upadłości firm w Polsce w 2009 roku, Euler Hermes, Warszawa, luty 2010 r.
  22. CEA Statistics N°37 European Insurance in Figures, October 2009. Annex I
  23. E. Pastor, Zarządzenie ryzykiem bankowym (wykład), Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie, Głogów 07.12.2007, slajd nr 15-21.
  24. Monitoring Banków 2005 – 2008, Red. G. Ancyparowicz, GUS, Warszawa 2000
  25. Raport o stabilności systemu finansowego grudzień 2009 r., NBP, Warszawa 2009.
  26. J. Tomaszewski, Zarządzanie ryzykiem finansowym w przedsiębiorstwie. Temat VI "Ryzyko kredytowe" – materiały do wykładów, Katedra Rynków Kapitałowych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Warszawa 2009.

Ogólne Warunki Ubezpieczeń

64.  Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali prywatnych „Pod Własnym Dachem” przyjęte uchwałą Zarządu TU Allianz Polska Spółka Akcyjna nr 76/2007 z dnia 11.07.2007 r. 

65.  Ogólne Warunki Ubezpieczenia na życie kredytobiorców MultiBanku zatwierdzone przez Zarząd BENEFIA TU na Życie S.A. uchwałą z dnia 28 listopada 2008 roku.

66.  Ogólne warunki ubezpieczenia od Ryzyka Utraty Stałego Źródła Dochodu wskutek Utraty Pracy zatwierdzone Uchwałą Zarządu BENEFIA Towarzystwo Ubezpieczeń S.A. Vienna Insurance Group nr 3/3/2010 z dnia 28 stycznia 2010r.

67.  Ogólne warunku ubezpieczenia Spłaty Kredytu dla Kredytobiorców Banku „Pakiet MultiBezpieczny” zatwierdzone uchwałą Zarządu TU Allianz Polska S.A. nr 18/2009 z dnia 04.02.2010 r. 

68.  Ogólne warunki ubezpieczenia Spłaty Kredytu Samochodowego dla Kredytobiorców Banku „Pakiet MultiBezpieczny” zatwierdzone uchwałą Zarządu TU Allianz Polska S.A. nr 142/2009 z dnia 19.11.2009 r. 

69.  Warunki ubezpieczenia utraty pracy oraz utraty zdolności do pracy Kredytobiorców kredytów hipotecznych udzielanych przez Bank Zachodni WBK S.A.

70.  Ogólne Warunki Ubezpieczenia Należności Krótkoterminowych Europolisa (Ep), październik 2007.

71.  Ogólne Warunki Ubezpieczenia Krótkoterminowych Należności Eksportowych i Krajowych (Op), luty 2008,

72.  Ogólne Warunki Gwarantowanych Przez Skarb Państwa Ubezpieczeń Kontraktów Eksportowych Zatwierdzone decyzją Ministra Finansów nr DG/58/2009 z dnia 11 grudnia 2009 r. 

73.  Wniosek o Indywidualne Ubezpieczenie Kontraktu Eksportowego [dostęp: dostęp: 13.03.2010]

Spis tabel

Tabela 1. 

Pierwsze formy ubezpieczeń okresu I (do XVI w.), str. 9. 

Tabela 2. 

Pierwsze towarzystwa ubezpieczeń kredytów, str. 10. 

Tabela 3. 

Podział ubezpieczeń finansowych, str. 14. 

Tabela 4. 

Ubezpieczenia finansowe w ujęciu wąskim i szerokim, str. 15. 

Tabela 5. 

Podział ubezpieczeń kredytów, str. 16. 

Tabela 6. 

Obowiązki ubezpieczającego i ubezpieczyciela w ubezpieczeniu kredytu, str. 19. 

Tabela 7. 

Rodzaje kredytów hipotecznych – podział ze względu na cel kredytowania, str. 23.

Tabela 8. 

Charakterystyka umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego, str. 25.

Tabela 9. 

Mieszkania oddane do użytku w latach 2005 –2009, str. 27.

Tabela 10. 

Wysokość kredytów na sfinansowanie nieruchomości w latach 2005 – 2008, str. 28.

Tabela 11. 

Umowa ubezpieczenia kredytu kupieckiego, str. 30.

Tabela 12. 

Podział ubezpieczeń kredytu w obrocie międzynarodowym, str. 35.

Tabela 13. 

Charakterystyka umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego, str. 40.

Tabela 14. 

Obroty handlu zagranicznego w latach 2005 – 2008, str. 41.

Tabela 15. 

Struktura % sprzedaży ubezpieczeń w krajach Europejskiego Stowarzyszenia Ubezpieczycieli (CEA) w 2007 r., str. 52.

Tabela 16. 

Aktualne przykłady bancassurance w Polsce, str. 53.

Tabela 17. 

Analiza SWOT bancassurance z punktu widzenia TU, str. 56.

Tabela 18. 

Analiza SWOT bancassurance z punktu widzenia banku, str. 57.

Tabela 19. 

Rodzaje ryzyk bankowych wg J. Bessis’a, str. 61.

Tabela 20. 

Udzielone kredyty dla sektora niefinansowego w latach 2007 – 2008, str. 62.

Tabela 21. 

Wskaźniki kredytów zagrożonych, str. 63.

Tabela 22. 

Zestawienie ryzyk kredytowych, str. 64.

Tabela 23. 

Rodzaje hipotek, str. 73.

Tabela 24. 

Pozostałe rodzaje zabezpieczeń kredytów, str. 77.

Tabela 25. 

Zakłady ubezpieczeń o największych udziałach w rynku ubezpieczeń działu II w III kwartale 2008 r., str. 78.

Tabela 26. 

Ubezpieczenia spłaty kredytów hipotecznych w kanale bancassurance Allianz, str. 84.

Tabela 27. 

Towarzystwa ubezpieczeń współpracujące z Multibankiem, str. 85.

Tabela 28. 

Świadczenia z tytułu ubezpieczenia spłaty rat kredytu w MultiBanku, str. 87.

Tabela 29. 

Zakres oraz SU dla ubezpieczeń kredytobiorcy kredytu hipotecznego, str. 91.

Tabela 30. 

Świadczenia w ramach pakietu ubezpieczeń „Spokojny Kredyt”, str. 92.

Tabela 31. 

Ubezpieczenia kredytów oferowane przez bank BPH, str. 94.

Tabela 32. 

KUKE: ubezpieczenia należności handlowych dla przedsiębiorstw, str. 97.

Spis rysunków

Rysunek 1. 

Schemat umowy ubezpieczenia kredytu (wierzytelności), str. 13. 

Rysunek 2. 

Schemat umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego: ubezpieczającym i ubezpieczonym jest bank, str. 26. 

Rysunek 3. 

Schemat umowy ubezpieczenia kredytu hipotecznego: ubezpieczającym jest kredytobiorca, a ubezpieczonym jest bank, str. 26. 

Rysunek 4. 

Wielkość ubezpieczonego obrotu eksportowego (produkty łącznie), str. 34. 

Rysunek 5. 

Schemat umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego – dla dostawcy, str. 39. 

Rysunek 6. 

Schemat umowy ubezpieczenia kredytu eksportowego – dla nabywcy, str. 40. 

Rysunek 7. 

Struktura „Allfinanz”, str. 46. 

Rysunek 8. 

Współpraca podmiotowa banków i towarzystw ubezpieczeń, str. 48. 

Rysunek 9. 

Składka przypisana brutto za ubezpieczenia kredytów w latach 2004-2008, str. 55.

Rysunek 10. 

Oferta ubezpieczeniowa KUKE, str. 95. 

[1] Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne, Red. E. Kucka, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2009, str. 24. 

[2] Ibidem, str. 1. 

[3] Ubezpieczenia finansowe i gwarancje ubezpieczeniowe, Red. R. Holly, Poltext, Warszawa 2003, str. 17. 

[4] Historia Ubezpieczeń, www.piu.org.pl/public/upload/ibrowser/historia_ubezpieczen_-_na_swiecie_i_w_polsce.pdf , [dostęp: 21.01.2009] str. 2. 

[5] Awaria Wspólna, www.printpol.pl/slownik.html, [dostęp: 12.02.2009]

[6] Ustawa z dnia 18 września 2001 r. Kodeks morski (Dz.U. 2001 nr 138 poz. 1545 ze zm.)

[7] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 25-26.

[8] Ibidem, str. 26. 

[9] J. Kukiełka, Ubezpieczenie Kredytu, Wydawnictwo Olympus, Warszawa 1994, s. 9-11.

[10] Red. R. Holly Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 18-21.

[11] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach eksportowych (Dz.U. 1994 nr 86 poz. 398 ze zm.)

[12] R. Pacud, Zakres ubezpieczenia finansowego, „Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych” 2001, nr 8, s. 26. za A. Bera, Ubezpieczenia finansowe jako instrument wspierający politykę kredytową przedsiębiorstw wobec odbiorców, Uniwersytet Szczeciński. Wydział Zarządzania i Ekonomiki Usług, Fundacja „Warta”, Warszawa 2005, s. 68-69.

[13] Vademecum ubezpieczeń gospodarczych (pośrednika ubezpieczeniowego), Red. T. Sangowski, SAGA Printing, Poznań 1998, s. 249 za A. Bera, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 69. 

[14] Wyróżnia się odpowiedzialność cywilną: kontraktową (za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania) i deliktową (za szkodę powstałą w związku z dopuszczeniem się czynu niedozwolonego. Odpowiedzialność na zasadzie winy, regulowana art. 415 k.c.)

[15] P. Koch, W. Weiss, Versicherungslexikon, Gabler, Wiesbaden 1994, str. 501. za A. Bera, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 69. 

[16] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 259.

[17] Art. 69 ust. 1 pr. bank.

[18] J. Kukiełka, Ubezpieczenie …, Op. cit., str. 14. 

[19] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 259.

[20] Gwarancja ubezpieczeniowa jest zobowiązaniem towarzystwa ubezpieczeń (gwaranta) do spełnienia świadczenia pieniężnego na rzecz beneficjenta w przypadku, gdy wnioskodawca o udzielenie gwarancji nie wywiązał się ze zobowiązań wobec beneficjenta gwarancji na podstawie zawartego z nim kontraktu [A. Bera, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 71.].

[21] M. Wieczorek, Ubezpieczenia finansowe jako narzędzie transferu ryzyka operacyjnego i finansowego przedsiębiorstw, Akademia Ekonomiczna im. Karola Adamieckiego w Katowicach, Katedra Finansów, Wydział Ekonomii, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=7948&Itemid=297, [dostęp: 23.01.2009]

[22] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151 z późn. zm.).

[23] Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. o gwarantowanych przez Skarb Państwa ubezpieczeniach kontraktów eksportowych (Dz.U. Nr 86, poz. 398 z późn. zm.)

[24] A. Bera, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 86. 

[25] Ibidem, str. 86-87.

[26] Ibidem, str. 87. 

[27] Słownik wyrazów obcych, red. E. Sobol, Warszawa 2002, str. 948.

[28] www.sjp.pwn.pl/haslo.php?id=2576478, [dostęp 01.02.2009]

[29] Art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

[30] Uzasadnienie uchwały SN z dnia 17 lipca 2003 r., sygn. III CZP 43/03

[31] M. Radkiewicz, O dochodzeniu regresów ubezpieczeniowych cz. 1, luty 2006, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=12261&Itemid=140, [dostęp 03.02.2009]

[32] J. Kukiełka, Ubezpieczenie …, Op. cit., str. 18-21.

[33] M. Olszak, Wybrane aspekty rozwoju rynku kredytów hipotecznych w Niemczech i w Polsce, „Materiały i Studia”, Zeszyt nr 182, NBP, Warszawa 2004, str. 9. 

[34] Refinansowanie - przeniesienie kredytu hipotecznego do innego banku w celu uzyskania lepszych warunków kredytowania; spłata całego kredytu przez nowy bank celem kontynuowania kredytu w tymże banku. Kredytobiorca może w ten sposób: obniżyć oprocentowanie kredytu, wydłużyć okres kredytowania, przewalutować kredyt.

[35] Termin „ubezpieczenie kredytu hipotecznego” stanowi skrót myślowy. Prawidłowa nazwa brzmi „ubezpieczenie spłaty kredytu w okresie przejściowym (ew. do czasu ustanowienia hipoteki)”

[36] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 267.

[37] M. Więcko, Ubezpieczenia kredytów – często zadawane pytania, www.rzu.gov.pl/czesto-zadawane-pytania-archiwum/Ubezpieczenia_kredytow__1317, [dostęp 10.02.2009]

[38] Finansowanie nieruchomości przez banki w Polsce - stan na czerwiec 2008 r., KNF, 2008, str. 14-15.

[39] Poprzez budynki mieszkalne rozumie się: budynki jednorodzinne, wielorodzinne i zamieszkania zbiorowego.

[40] Ruch budowlany w 2009 roku, Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, Warszawa 2010, tabela 1. 

[41] Sytuacja na rynku kredytowym - wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych - I kwartał 2010, NBP, 2010, str. 1. 

[42] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 268.

[43] D. Dębski, Ekonomika i organizacja przedsiębiorstw część 2, WSiP Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004, str. 44. 

[44] Innowacyjne Usługi Banku, Red.: D. Korenik, PWN, Warszawa 2006, str. 217.

[45] D. Dębski, Ekonomika …, Op. cit., str. 44. 

[46] J. Kukiełka, D. Poniewierka, Ubezpieczenia Finansowe. Gwarancje Ubezpieczeniowe, Ubezpieczenia Transakcji Kredytowych, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz-Warszawa 2003, str. 265.

[47] Red.: D. Korenik, Innowacyjne …, Op. cit., str. 217.

[48] J. Kukiełka, D. Poniewierka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 280-281.

[49] Raport - Moralność płatnicza wg. województw czerwcu 2009 r., Euler Hermes, Warszawa, lipiec 2009 r., str. 1. 

[50] W gronie największych - upadły firmy o trzykrotnie większym obrocie w stosunku do roku ubiegłego. Raport grupy Euler Hermes dotyczący upadłości firm w Polsce w 2009 roku, Euler Hermes, Warszawa, luty 2008 r., str. 1. 

[51] www.eksporter.gov.pl/Informacja/Skroty.aspx?kategoria=167, [dostęp: 01.03.2008]

[52] Ustawa z dnia 8 czerwca 2001 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów eksportowych o stałych stopach

procentowych (Dz.U. 2001 nr 73 poz. 762 ze zm.)

[53] A. Antosik, Ubezpieczenia średnio i długoterminowych kredytów eksportowych w krajach Unii Europejskiej jako instrument wspierania konkurencyjności eksportowej przedsiębiorstw, „Studia i Materiały”, Warszawa 2005 nr 2, str. 66. 

[54] W. Sukiennik, Kredyt dostawcy i kredyt dla nabywcy, www.exporter.pl/zarzadzanie/eksport/21kredyty.html, [dostęp 04.03.2008]

[55] W. Sukiennik, Kredyt …, Op. cit.

[56] Wybrane formy finansowego wspierania eksportu w Polsce, www.mf.gov.pl/dokument.php?const=1&dzial=1002&id=87769, [dostęp: 09.03.2008]

[57] www.kuke.com.pl/misja.php, [dostęp 09.03.2008]

[58] Raport roczny za 2008 rok, Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych S.A., Warszawa 2008, str. 10-12.

[59] A. Żelezna, Ubezpieczenia eksportowe [w:] Wybrane problemy gospoddarki światowej pierwszej dekady nowego wieku, pod red. W. Michalczyka, Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych, Wrocław 2009, s. 178.

[60] Załącznik do Dyrektywy Rady 98/29/WE z dnia 7 maja 1998 r. w sprawie harmonizacji podstawowych przepisów dotyczących zasad ubezpieczeń kredytów eksportowych dla transakcji objętych ubezpieczeniem średnio- i długoterminowym.

[61] www.kuke.com.pl, [dostęp: 13.03.2008]

[62] T. Matsukawa, O. Habec, Review of Risk Mitigation Instruments for Infrastructure Financing and Recent Trends and Developments, The Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) / World Bank, Washington 2007, Trends and Policy Options No. 4, str. 4. 

[63] A. Żelezna, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 177-178.

[64] Załącznik do Dyrektywy Rady 98/29/WE, Op. cit.

[65] T. Matsukawa, O. Habec, Review …, Op. cit., str. 4. 

[66] Red. R. Holly Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 162.

[67] Ibidem, str. 162-163.

[68] Ibidem, str. 163.

[69] Zarządzanie ryzykiem w ubezpieczeniach, Red. W. Ronka–Chmielowiec, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław, 2000, str. 61-62

[70] Produkt krajowy brutto w IV kwartale 2009 r. - Szacunek wstępny, GUS, Warszawa 2001, str. 1. 

[71] Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2009, str. 3

[72] Materiał z konferencji prasowej Przewodniczącego KNF Pana Stanisława Kluzy na temat nadzoru bankowego w KNF z dnia 22/07/2007

[73] A. Jurkowska-Zeidler, Bezpieczeństwo rynku finansowego w świetle prawa Unii Europejskiej, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008, str. 52. 

[74] Art. 2 ust. 14, Dyrektywa 2002/87/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie dodatkowego nadzoru nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń oraz przedsiębiorstwami inwestycyjnymi konglomeratu finansowego i zmieniająca dyrektywy Rady 73/239/EWG, 79/267/EWG, 92/49/EWG, 92/96/EWG, 93/6/EWG i 93/22/EWG oraz dyrektywy 98/78/WE i 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady

[75] A. Jurkowska-Zeidler, Bezpieczeństwo …, Op. cit., str. 52. 

[76] Materiał z konferencji prasowej Przewodniczącego …, Op. cit., str. 4. 

[77] K. Purvis, English insurance texts - Words for the Week, Verlag Versicherungswirtschaft GmbH, Karlsruhe 2006, str. 198.

[78] J. Sethi, N. Bhatia, Elements of Banking and Insurance, PHI Learning Private Limited, New Delhi 2008, str. 14.

[79] K. Spremann, Versicherungen im Umbruch: Werte schaffen, Risiken managen, Kunden gewinnen,  Springer, Berlin Heidelberg 2005, str. 471.

[80] F.J. Busse, Grundlagen der betrieblichen Finanzwirtschaft - Managementwissen für Studium und Praxis, Oldenbourg Wissenschaftsverlag, Monachium 2003, str. 867.

[81] M. Swacha-Lech, Bancassurance. Sprzedaż produktów bankowo-ubezpieczeniowych. Wydanie I, CeDeWu, Warszawa 2008, str. 11. 

[82] K. Paszko, Grupy bankowo-ubezpieczeniowe a rozwój nowych form dystrybucji produktów finansowych w Polsce, SGH, www.citibank.com/poland/kronenberg/polish/files/sdk_esej_kp.pdf, dostęp [29.05.2006], str. 2. 

[83] GK Europa: Perspektywy bancassurance w Polsce. Kierunek Europa, kwiecień 2008, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=26522&Itemid=241, [dostęp 02.04.2006]

[84] M. Swacha-Lech, Bancassurance …, Op. cit., str. 24-25.

[85] M. Swacha-Lech, Bancassurance …, Op. cit., str. 26-27.

[86] J. Grygutis, Teoretyczne podstawy funkcjonowania aliansów bankowo-ubezpieczeniowych oraz perspektywy ich rozwoju w Polsce, Bank i Kredyty, 2002 nr 9, str. 79. 

[87] M. Swacha-Lech, Bancassurance …, Op. cit., str. 27-28.

[88] M. Krzemiński, Strategie rozwoju bancassurance, Katolicki Uniwersytet Lubelski, styczeń 2005, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=170&Itemid=131, [dostęp. 17.04.2006]

[89] M. Swacha-Lech, Bancassurance …, Op. cit., str. 28. 

[90] A. Chwast, E. Jarmusz, Bancassurance, Biuletyn Miesięczny Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych, 2002 nr 6, str. 2. 

[91] J. Grygutis, Teoretyczne …, Op. cit., str. 79. 

[92] Dyrektywa 2000/12/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 marca 2000 r. odnosząca się do podejmowania i prowadzenia działalności przez instytucje kredytowe (Dz.U.UE L z dnia 26 maja 2000 r.) 

[93] M. Nasiłowski, System rynkowy: podstawy mikro - i makroekonomii - wydanie 6, Key Text, Warszawa 2004, str. 43. 

[94] M. Ziankowski, Bancassurance - sposób na zwiększenie konkurencyjności banków w procesie globalizacji, wykład w ramach VI Festiwalu Nauki, Techniki i Sztuki, Konferencja Studenckich Kół Naukowych, „Konkurencyjność w procesie globalizacji gospodarki”, Łódź 22.04.2006, str. 4. 

[95] Art. 3 pkt. 5 ustawy z dnia 15 kwietnia 2005 r. o nadzorze uzupełniającym nad instytucjami kredytowymi, zakładami ubezpieczeń i firmami inwestycyjnymi wchodzącymi w skład konglomeratu finansowego (Dz.U. 2005 nr 83 poz. 719 ze zm.)

[96] Art. 4 ust. 1 pkt. 10 pr. bank.

[97] J. Grygutis, Teoretyczne …, Op. cit., str. 80. 

[98] P. Atrill, Financial Management for Decision Makers - 5th edition, Financial Times Press, Navarro 2009, str. 474-476.

[99] Ibidem, str. 474-476.

[100] E. Baumgartner, Jak działa Giełda: Podręcznik dla Inwestorów, Polpress Services, Nowy Jork 2007, str. 53.

[101] M. Iwanicz-Drozdowska, Integracja rynków finansowych w Unii Europejskiej od A do Z, „Bank i Kredyt”, 2007 nr 6, str. 18. 

[102] A. Cieśla, Usługi ubezpieczeniowe w działalności banków komercyjnych na świecie i w Polsce, Wydział Organizacji i Zarządzania,  Katedra Ekonomii i Finansów,  Politechnika Śląska w Gliwicach, fragment pracy magisterskiej, 2004/2005, www.gu.com.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=16223&Itemid=130, [dostęp: 15.04.2006]

[103] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 131.

[104] A. Chwast, E. Jarmusz, Bancassurance …, Op. cit., str. 3-4.

[105] Art. 5 ust. 1 pkt. 3 pr. bank.

[106] J. Winiarski, Boom mieszkaniowy, „Gazeta Bankowa”, 31 maj 2004, str. 28. 

[107] W dalszej części pracy ubezpieczenia nieruchomości od ognia i innych zdarzeń losowych z cesją praw do odszkodowania na konto kredytodawcy nazywane w skrócie będą „ubezpieczeniami pod cesję”.

[108] Zakładamy przypadek, że nie wystąpi niedoubezpieczenie, czyli nieruchomość zostanie ubezpieczona na jej faktyczną wartość ustaloną na podstawie wyceny rzeczoznawcy lub prościej poprzez iloczyn powierzchni w m2 i wartości rynkowej 1m2 nieruchomości dla danej lokalizacji.

[109] Red. E. Kucka, Ubezpieczenia …, Op. cit., str. 132.

[110] J. Caouette, E. Altman, P. Narayanan, Managing credit risk: the next great financial challenge, John Wiley & Sons, United States of America 1998, str. 1. 

[111] Hennie van Greuning, Sonja Brajovic Bratanovic; Analyzing and Managing Banking Risk: A Framework for Assessing Corporate Governance and Financial Risk, 2nd edition; World Bank Publications, Washington 2003, str. 135.

[112] P. Dziekoński, Nowa Bazylejska Umowa Kapitałowa - konsekwencje dla rynku kredytowego, „Materiały i Studia”, Zeszyt 164, NBP, Warszawa 2003 nr 6, str. 11. 

[113] International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards, Basel Committee on Banking Supervision, Basel July 1988 (updated to April 1998), str. 2. 

[114] B. Zdanowicz, Compliance - nowa funkcja banków, www.nbportal.pl/library/pub_auto_B_0100/KAT_B4885.pdf, str. 2., [dostęp: 21.05.2005]

[115] G. Migut, Modelowanie ryzyka kredytowego, StatSoft Polska, www.statsoft.pl/czytelnia/finanse/pdf/migut.pdf, str. 39., [dostęp: 20.05.2005]

[116] E. Pastor, Zarządzenie ryzykiem bankowym (wykład), Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie, Głogów 07.12.2007, slajd nr 15-21.

[117] Hennie van Greuning, Sonja Brajovic Bratanovic; Analyzing …, Op. cit., str. 135.

[118] A. Wójcik-Mazur, Zarządzanie ryzykiem kredytowym w banku komercyjnym, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 2008, str. 55. 

[119] International Convergence of Capital Measurement and Capital Standards. A Revised Framework, Basel Committee on Banking Supervision, June 2006.

[120] A. Wójcik-Mazur, Zarządzanie …, Op. cit., str. 58. 

[121] W. Żółtkowski, Zarządzanie Ryzykiem Bankowym w Praktyce w Kontekście Nowej Umowy Kapitałowej (Basel II), CeDeWu,pl, Warszawa 2007, str. 25. 

[122] W. Żółtkowski, Zarządzanie …, Op. cit., str. 26. 

[123] Sektor Bankowy. Podstawowe Dane 06/2009, KNF, grudzień 2009, tabela 2, str. 3. 

[124] Kredyt zagrożony – kredyt niespłacany w terminie. Zgodnie z Załącznikiem nr 1 do Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie zasad tworzenia rezerw na ryzyko związane z działalnością banków, kredyty zagrożone dzielą się - w zależności od terminu opóźnienia w spłacie, na: normalne, pod obserwacją, poniżej standardu, wątpliwe i stracone.

[125] Wskaźnik kredytów zagrożonych - iloraz kredytów zagrożonych do kredytów ogółem.

[126] R. Zajkowski, Ryzyko w otoczeniu człowieka - wybrane aspekty, Zakład Bankowości, www.projektpan.umcs.lublin.pl/download/ryzyko.pdf, str. 9., [dostęp: 14.04.2005]

[127] „Rekomendacja A” dotycząca zarządzania ryzykiem towarzyszącym zawieraniu przez banki transakcji na rynku instrumentów pochodnych, Komisja Nadzoru Finansowego, Warszawa 2005, str. 5. 

[128] W. Kuryłek, Modelowanie ryzyka portfela kredytowego. Część I, „Bank i Kredyty”, 2003 nr 3, str. 70. 

[129] H. Chynał, Kredyty bankowe i inne formy finansowania. Poradnik dla małych i średnich firm, Difin, Warszawa 2008.

[130] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia w bankowości – aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2008, str. 13. 

[131] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse i Prawo Finansowe. Wydanie VIII zaktualizowane, LexisNexis, Warszawa 2007, str. 393-394.

[132] H. Chynał, Kredyty …, Op. cit., str. 17-18.

[133] Art. 69 ust. 2 pkt. 6 pr. bank.

[134] Art. 70 ust. 2 pkt. 1 pr. bank.

[135] Art. 93 ust. 1 pr. bank.

[136] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 13-14.

[137] Art. 1025 § 1 k.p.c.

[138] M. Korpalski opiera swoje uzasadnienie o publikację Z. Radwańskiego „System prawa prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna”.

[139] Definicja umowy wzajemnej zawarta jest w art. 487 § 2 k.c.

[140] M. Korpalski, Ile zabezpieczeń jednego kredytu, www.rp.pl/artykul/352265.html?print=tak, [dostęp: 01.05.2010]

[141] H. Chynał, Kredyty …, Op. cit., str. 18. 

[142] Art. 876 § 2 k.c.

[143] M. Wiatr, Zarządzanie indywidualnym ryzykiem kredytowym. Elementy systemu, Wyd, SGH, Warszawa 2008, str. 237.

[144] Art. 879 § 2 k.c.

[145] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 21-22.

[146] Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz.U. 1936 nr 37 poz. 282 ze zm.)

[147] M. Wiatr, Zarządzanie …, Op. cit., str. 238. oraz H. Chynał, Kredyty …, Op. cit., str. 20-21.

[148] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 412-413.

[149] Ibidem, str. 412-413.

[150] M. Wiatr, Zarządzanie …, Op. cit., str. 238.

[151] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 38. 

[152] M. Wiatr, Zarządzanie …, Op. cit., str. 239.

[153] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 44 oraz A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 414.

[154] M. Wiatr, Zarządzanie …, Op. cit., str. 241.

[155] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 80. 

[156] P. Jaroński, System zabezpieczeń wierzytelności, Zachodnie Centrum Organizacji, Warszawa – Zielona Góra 1996, str. 120-121.

[157] H. Chynał, Kredyty …, Op. cit., str. 18. 

[158] Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. 1982 Nr 19 poz. 147 ze zm.)

[159] Art. 65 ust. 1 u.k.w.h.

[160] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 419.

[161]Art. 67 u.k.w.h.

[162] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 420.

[163] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 48. 

[164] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 421.

[165] M. Wiatr, Zarządzanie …, Op. cit., str. 248.

[166] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 418.

[167] Art. 306 § 1 k.c.

[168] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 416.

[169] Pod warunkiem określenia ilości oraz sposobu wyodrębnienia spośród rzeczy tego samego gatunku.

[170] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 59. 

[171] Atr. 319 k.c.

[172] A. Majchrzycka-Guzowska, Finanse …, Op. cit., str. 415.

[173] Z wyjątkiem statków morskich wpisanych do rejestru okręgowego.

[174] J. Koleśnik, M. Rewieński, Zabezpieczenia …, Op. cit., str. 67-68.

[175] www.pzu.pl, [dostęp 19.05.2000]

[176] Ze względu na tematykę dotyczącą ubezpieczeń kredytów, pominięte zostały gwarancje ubezpieczeniowe oraz ubezpieczenia pożyczek i wierzytelności faktoringowych.

[177] www.pzu.pl, [dostęp 19.05.2000]

[178]www.tueuropa.pl/kredytow-i-pozyczek-hipotecznych-w-okresie-pomostowym,m,kb,31,98.html, [dostęp 20.05.2010]

[179] www.tueuropa.pl/kredytow-i-pozyczek-hipotecznych-w-okresie-pomostowym,m,kb,31,98.html, [dostęp 20.05.2000]

[180] www.allianz.pl, [dostęp: 13.05.2000]

[181] www.eulerhermes.pl/pl/ubezpieczenie-naleznosci/ubezpieczenie-naleznosci.html, [dostęp: 19.05.2008]

[182] www.eulerhermes.pl/pl/ubezpieczenie-naleznosci/ubezpieczenie-naleznosci.html, [dostęp: 19.05.2007]

[183] Ubezpieczenia z punktów a – e nazywane są „ubezpieczeniami do kredytów hipotecznych”

[184] www.allianz.pl/bancassurance,8461.html, [dostęp: 23.05.2009]

[185] Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali prywatnych „Pod Własnym Dachem” przyjęte uchwałą Zarządu TU Allianz Polska Spółka Akcyjna nr 76/2007 z dnia 11.07.2007 r. 

[186] www.multibank.pl/dla_ciebie/centrum_ubezpieczen, [dostęp: 22.05.2008]

[187] Ogólne Warunki Ubezpieczenia na życie kredytobiorców MultiBanku zatwierdzone przez Zarząd BENEFIA TU na Życie S.A. uchwałą z dnia 28 listopada 2008 roku.

[188] multibank.pl/dla_ciebie/centrum_ubezpieczen, [dostęp: 22.05.2000]

[189] Dodatkowym wymogiem jest złożenie oświadczenia dotyczącego warunków wykonywanej dotychczas pracy - § 6 ust. 4 OWU.

[190] Ogólne warunki ubezpieczenia od Ryzyka Utraty Stałego Źródła Dochodu wskutek Utraty Pracy zatwierdzone Uchwałą Zarządu BENEFIA Towarzystwo Ubezpieczeń S.A. Vienna Insurance Group nr 3/3/2008z dnia 28 stycznia 2010r.

[191] Jeżeli śmierć wystąpiła do 180 dnia od dnia nieszczęśliwego wypadku.

[192] Ogólne warunku ubezpieczenia Spłaty Kredytu dla Kredytobiorców Banku "Pakiet MultiBezpieczny" zatwierdzone uchwałą Zarządu TU Allianz Polska S.A. nr 18/2010 z dnia 04.02.2000 r. 

[193] Ogólne warunki ubezpieczenia Spłaty Kredytu Samochodowego dla Kredytobiorców Banku „Pakiet MultiBezpieczny” zatwierdzone uchwałą Zarządu TU Allianz Polska S.A. nr 142/2009 z dnia 19.11.2009 r. 

[194] www.bzwbk.pl, [dostęp: 19.05.2007]

[195] www.bzwbk.pl, [dostęp: 19.05.2005]

[196] www.bzwbkaviva.pl/ubezpieczenia/ubezpieczenie-kredytu-gotowkowego-spokojny-kredyt/pakiet-ubezpieczen-kredytobiorcow-kredytu-gotowkowego-spokojny-kredyt.html, [dostęp:19.05.2006]

[197] www.bph.pl/pl/klienci_indywidualni/ubezp, [dostęp: 21.05.2000]

[198] Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Organizacja opracowała m.in. zasady kredytowania i ubezpieczania kontraktów eksportowych ze wsparciem rządowym, z dwuletnim lub dłuższym okresem odroczenia płatności

[199] www.kuke.com.pl/program_kredyty_eksportowe_do_federacji_rosyjskiej.php, [dostęp: 13.03.2007]