CELE  PARKÓW  NARODOWYCH.

Parki narodowe zakłada się, aby chronić przyrodę występującą na danym terenie. Jednym z tego typu parków jest Wigierski Park Narodowy znajdujący się na skraju Puszczy Augustowskiej. Na obszarach Parku objętych częściową ochroną prowadzone są prace, które zmierzają do zachowania istniejącego tam stanu przyrody albo też wykonywane są prace w drzewostanach o charakterze  pielęgnacyjno – hodowlanym, działania prowadzące do przywrócenia liczebności rodzimych gatunków, jak również rekultywacje siedlisk. Bardzo ważne jest także aktywne zwalczanie różnorodnych zagrożenia czyli wykonywanie zabiegów, które przywracają odpowiedni stan przyrody. W ekosystemach otoczonych ścisłą ochroną zapewnia się warunki umożliwiające przebieg spontanicznych procesów przyrodniczych.

POŁOŻENIE  I  POWIERZCHNIA  WIGIERSKIEGO  PARKU  NARODOWEGO.

Wigierski Park Narodowy położony jest w północno – wschodniej Polsce, w północnej części Puszczy Augustowskiej. Jest ona największym zwartym kompleksem leśnym na niżu Europy, razem z lasami na terenie Litwy i Białorusi obejmuje obszar aż 300 tysięcy hektarów. Park leży w Mazursko – Podlaskiej krainie, w części północno – wschodniej Pojezierza Mazurskiego. Wigierski Park Narodowy został utworzony 1 stycznia 1989 roku i obejmuje teren 14956 ha. Obecnie jego powierzchnia liczy 15085 ha, z tego 9464 ha są to leśne grunty, 2908 ha to wody oraz 2713 ha stanowią inne tereny, przede wszystkim użytkowane rolniczo – to aż 2228 ha. Pod ścisłą ochroną znajduje się 623 ha, z tego 283 ha to lasy. Obszary użytkowane rolniczo są objęte także ochroną krajobrazową.

UKSZTAŁTOWANIE  POWIERZCHNI  PARKU.

Rzeźba terenu Wigierskiego Parku Narodowego jest mocno zróżnicowana. Na północ od wigierskiego jeziora krajobraz jest pagórkowaty z dużą ilością jezior oraz dolin rzecznych, znajdują się tam liczne wzniesienia i obniżenia terenu. Z kolei południowa część obejmuje tereny o lekko pofalowanej albo płaskiej powierzchni. Ta różnorodność wynika najprawdopodobniej z odmiennych losów geologicznych tych obszarów.

Krajobraz wigierskiego Parku ukształtowany został podczas ostatniego zlodowacenia czyli około 12 tysięcy lat temu. Ustępujący wówczas lądolód pozostawił taką urozmaiconą rzeźbę podłoża z wieloma kemami, polami sandrowymi, oazami oraz obszarami moreny dennej, które poprzecinane są rynnami lodowcowymi, jak również zagłębieniami bezodpływowymi.

W rynnach oraz zagłębieniach podłoża powstało wiele jezior. Najpłytsze zarosły roślinnością torfowiskową, a w większych zbiornikach zaobserwować można różne stadia naturalnej sukcesji.

Najwyższe wzniesienia w Wigierskim Parku Narodowym osiągają wysokość nawet do 180 m n.p.m. lecz najniżej położone obszary leżą na wysokości około 130 m n.p.m. Część północna wigierskiego parku jest mocno pofałdowana, ma rozległe moreny denne oraz wzgórza i wały moreny czołowej, które stanowią lokalne kulminacje mające strome zbocza o wysokościach względnych dochodzących nawet do 35 m. Podłoże tutaj zbudowane jest głównie z gliny, piasku oraz żwiru, są też liczne kamienie o różnorodnym składzie mineralogicznym. Część południowa Parku ma z kolei charakter raczej płaski, stanowi początek dużego sandru, który pokryty jest Puszczą Augustowską. Jest to największy zwarty kompleks leśny w Polsce.

KLIMAT  WIGIERSKIEGO  PARKU  NARODOWEGO.

Obszar Parku pomimo, iż leży w niewielkiej odległości od Bałtyku, to jednak pozostaje pod dużym wpływem bloku kontynentalnego Eurazji, który rozciąga się na wschód. Również z tego względu obszar ten ma najbardziej surowe warunki klimatyczne na terenie całej nizinnej części Polski. Zima zwykle rozpoczyna się już w trzeciej dekadzie listopada, a trwa aż do pierwszej dekady kwietnia. W tym okresie średnia miesięczna temperatura powietrza mieści się w zakresie od -6,7 do -2,7ºC. W połowie kwietnia rozpoczyna się wiosna i jej czas trwania wynosi około dwóch miesięcy. Średnia miesięczna temperatura powietrza w kwietniu waha się od około 5,0ºC do 16,0ºC w czerwcu. Z kolei w połowie czerwca rozpoczyna się lato i trwa mniej więcej do trzeciej dekady sierpnia, w tym okresie średnia miesięczna temperatura powietrza atmosferycznego mieści się w zakresie 16–18ºC. Natomiast jesień trwa niecałe dwa miesiące, a z kolei średnia temperatura powietrza w tym okresie spada do około 6,0ºC.

Biorąc pod uwagę statystyki można stwierdzić, że średnia roczna temperatura powietrza atmosferycznego, w latach 1971–1996 wyniosła 5,3ºC. Teren wigierskiego parku od północy oraz od północnego zachodu osłonięty jest przez wysokie Wzgórza Szeskie, które powodują, iż powstaje tzw. „cień opadowy”, który znacząco przyczynia się do zmniejszenia wielkość opadów atmosferycznych na tych terenach. Natomiast średnia roczna suma atmosferycznych opadów z lat 1971–1996 wyniosła 593 mm, przy czym w poszczególnych latach wynosiła od 442 mm do 743 mm. Najbardziej obfite opady odnotowane zostały latem – miesięczna suma wyniosła około 80 mm, a z kolei najmniejsze zimą – poniżej 30 mm. Przeciętnie podczas okresu letniego opady stanowią aż 63% sumy rocznych opadów, w poszczególnych latach udział ten różnił się i wynosił od 46 do 81%. Większość opadów atmosferycznych opada w formie śniegu. Pokrywa śnieżna może pojawiać się na terenach wigierskiego parku nawet już w trzeciej dekadzie listopada, zanika średnio z końcem pierwszej dekady kwietnia. Pokrywa śnieżna może utrzymywać się nawet 130 dni.

OCHRONA  PRZYRODY W  WIGIERSKIM  PARKU  NARODOWYM.

Przyroda naturalna w Wigierskim Parku Narodowym chroniona jest w różnorodny sposób. Np. w lasach, które zostały przekształcone przez wcześniej prowadzoną gospodarkę leśną, przeprowadzane są prace związane ze zmianą składu gatunkowego drzewostanów, zmianą struktury wiekowej i przestrzennej drzew w taki sposób, ażeby w jak najkrótszym czasie można było doprowadzić do odtworzenia lasów o charakterze naturalnym na całym terenie Parku.

Aby zapewnić właściwy rozwój i stan sanitarny lasów prowadzone są zabiegi, które mają na celu ograniczenie liczebności owadów żerujących na drzewach (chodzi głównie o korniki) przez usuwanie roślin opanowanych przez te groźne owady. Wywiesza się również specjalne pułapki feromonowe, są to pojemniczki z substancjami nasączonymi feromonami czyli lotnymi hormonami. Zwabiają one niepożądane owady i więzią je w pojemnikach. Ważne jest również zapewnienie odpowiednich warunków gniazdowania leśnych ptaków owadożernych. Należy chronić drzewa dziuplaste i wywieszać budki lęgowe. Istotnym kierunkiem czynnej ochrony lasów jest także przeprowadzenie prac pielęgnacyjnych w młodszych drzewostanach oraz zapewnienie im właściwych warunków do wzrostu.

Bardzo ważną strefą działalności Wigierskiego Parku Narodowego jest odtwarzanie siedlisk zniszczonych  lub przekształconych przez ludzi oraz tworzenie zastępczych siedlisk. Ostatnio zostały podjęte działania, które  zmierzają ku ochronie gniazdujących w glinianym podłożu owadów. Jeszcze do niedawna główną ostoją dla tego rodzaju owadów były gliniane ściany zabudowań powszechnie występujących na Suwalszczyźnie. Jednak coraz częściej bezpowrotnie znikają z krajobrazu, a razem z nimi wiele dziesiątek gatunków owadów. Pośród nich znajdują się również gatunki bardzo rzadkie oraz zagrożone, umieszczone na „Czerwonej liście zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce”. Aby ratować te zwierzęta, wigierski Park wybudował oraz ustawił na swoim obszarze konstrukcje wykonane z gliny, słomy i drewna. Zaledwie po kilku miesiącach dużo gatunków owadów, również dziko żyjące pszczoły, rozpoczęły budowanie gniazd w glinianych ścianach. Dlatego można sądzić, iż podjęte działania służące ochronie okazały się skuteczne.

Wigierski Park Narodowy uznał za najważniejsze dla ochrony tutejszych płazów, odtwarzanie niedużych zbiorników wodnych,  które są miejscem ich rozmnażania. Wśród 12 gatunków wśród płazów żyjących na trenie wigierskiego Parku, tylko traszka zwyczajna oraz żaby: moczarowa, trawna, jeziorkowa i wodna, nie potrzebują specjalnych zabiegów, które zapewniałyby tym zwierzętom stosowne warunki życia oraz rozrodu. Reszta spośród lokalnych gatunków płazów wymaga specjalnej ochrony. W tym celu wykupuje się grunty z niewielkimi zbiornikami wodnymi z rąk prywatnych właścicieli, oczyszcza się je ze śmieci, jak również ustawia się znaki drogowe, które informują o tym jak przebiegają główne szlaki wędrówek płazów. Odtworzenie zaledwie kilku zbiorników wodnych pokazało, iż jest to metoda bardzo szybka oraz skuteczna. Zapewnienia ona trwałość występowania wielu gatunków płazów i innych zwierząt, które znajdują optymalne warunki do życia w niewielkich zbiornikach.

Pomimo, iż większość działań dotyczących czynnej ochrony lądowych ekosystemów ma za zadanie przyspieszanie mechanizmów sukcesji ekologicznej oraz zwalczanie zagrożeń mogących doprowadzić do sytuacji klęski. Na wybranych terenach są prowadzone prace, które mają powstrzymać  proces sukcesji czyli naturalnego przekształcania się siedlisk oraz zbiorowisk organizmów. Zjawisko to dotyczy głównie usuwania krzewów, drzew, jak również okresowego koszenia nie użytkowanych łąk, są one miejscem występowania różnych chronionych gatunków roślin,  w tym także rzadkich gatunków storczyków.

Dzięki zabiegom powstrzymywania w danych miejscach sukcesji ekologicznej jest umożliwione zachowanie gatunków charakterystycznych dla różnorodnych stadiów tej sukcesji. Tego typu prace, które mają za zadanie powstrzymywanie tego procesu, podejmowane są także w czynnej ochronie rzek oraz jezior Parku. Obejmują one zabiegi zarówno ograniczające proces eutrofizacji wód, jest to tzw. zjawisko zakwitania zbiorników wodnych w wyniku nadmiernego użyźnienia wody oraz działania związane z odtwarzaniem właściwej struktury biocenoz wodnych.

HISTORIA  WIGIERSKIEGO  PARKU  NARODOWEGO.

Dopiero w drugiej połowie wieku XIX naukowcy zaczęli interesować się ziemią wigierską. Praca naukowa A. Połujańskiego z 1859 roku zatytułowana „Wędrówki po Guberni Augustowskiej w celu naukowym odbyte” jest uważana za pierwszy opis rejonu jeziora Wigry. Praca ta jest ceniona i często cytowana przez późniejszych badaczy tych terenów. Następnie w latach 1902–1904 jezioro Wigry oraz jego otoczenie spopularyzował przyrodnik i krajoznawca K. Kulawieć. Utworzenie w roku 1920 nad Wigrami Stacji Hydrobiologicznej spowodowało wielki rozkwit różnorakich badań naukowych tych obszarów. Placówka ta powstała dzięki Instytutowi Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim. Początkowo siedzibą Stacji był drewniany budynek znajdujący się na terenie tartaku w Płocicznie. Z kolei od 1928 roku do momentu wybuchu II wojny światowej Stacja Hydrobiologiczna mieściła się w nowo wybudowanym i nowocześnie urządzonym obiekcie w Starym Folwarku. Organizatorem Stacji i jej późniejszym wieloletnim kierownikiem był dr Alfred Lityński, będący wybitnym limnologiem i twórcą polskiej szkoły hydrobiologii.

Wiele z pośród opublikowanych wówczas naukowych prac dzisiaj stanowi bardzo wartościowe i cenne źródła informacji dla badań porównawczych. Badania przeprowadzane w Stacji Hydrobiologicznej udokumentowały walory przyrodnicze wód jeziora Wigry i w taki sposób przyczyniły się w dużej mierze do objęcia ich ochroną.

Podczas dwudziestolecia międzywojennego tereny te stały się interesujące dla turystyki. Schronisko Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, które zostało wybudowane w roku 1929 w Starym Folwarku stało się pierwszym, ważnym ośrodkiem ruchu turystycznego. Bardzo ważną rolę odgrywały również obozy harcerskie  organizowane nad jeziorem Wigry. Po trudnym okresie wojny nastąpiło znaczne przyspieszenie procesów urbanizacji terenów obecnego Parku. Począwszy od lat sześćdziesiątych Wigry zaczynały stawać się coraz bardziej atrakcyjnym terenem rekreacyjnym. Pojawiały się coraz to nowe ośrodki wypoczynkowe, zwiększała się ilość  domków kempingowych. Niestety w wielu miejscach zaczęły powstawać budowle odbiegające od lokalnych tradycji i tym samym zniekształciły krajobraz parku. Zaczęły pojawiać się także poważne problemy środowiskowe, które związane były głównie z rosnącym zanieczyszczeniem węgierskich wód. Jednakże powołanie w 1975 roku Wigierskiego Parku Krajobrazowego, a w 1989 roku Wigierskiego Parku Narodowego i podjęcie działań ochronnych w istotnym stopniu osłabiły tempo dalszych procesów degradacji przyrody oraz krajobrazu ziemi wigierskiej.

WODY  I  ICH  OCHRONA.

O wyjątkowych wartościach przyrodniczych i krajobrazowych obszaru Wigierskiego Parku Narodowego decydują liczne jeziora. Są one pozostałością po zlodowaceniach, mają różne kształty, powierzchnię i głębokość. Na obszarze wigierskiego Parku znajdują się aż 42 jeziora o łącznej powierzchni ponad 28 km2. Wigierskie jeziora przedstawiają szeroką gamę różnych typów limnologicznych, które różnią się między sobą: termiką, żyznością oraz koncentracją związków humusowych. Szczególnym zjawiskiem wśród nich są śródleśne jeziora dystroficzne tzw. „suchary”, otoczone dodatkowo mszarem torfowcowym. Najważniejszą rzeką w Parku jest Czarna Hańcza, która przepływa przez jezioro Wigry oraz stanowi znany i bardzo ceniony szlak kajakowy.

Największym z nich jest jezioro Wigry o powierzchni 2187 ha, jego maksymalna głębokość wynosi 73 m. Jezioro to zajmuje centralną część Parku. Cieszy się ono największym zainteresowaniem wśród większości turystów. Jezioro to charakteryzuje się wyjątkowo krętą linią brzegową, urozmaicone jest licznymi wyspami, zatokami, głębinami oraz śródjeziornymi górkami, jak również przybrzeżnymi obszarami płycizn. Razem z przyległymi, mniejszymi jeziorami wspólnie tworzą zespół ekosystemów wodnych. Poszczególne jeziora Parku różnią się pomiędzy sobą również składem chemicznym oraz fizycznymi właściwościami wód, które decydują o ich żyzności jak i produktywności. Te czynniki także wpływają na różnorodność składu gatunkowego oraz liczebność organizmów wodnych, kształtują również zespoły roślin i zwierząt, które charakterystyczne są dla różnych typów wód troficznych. Występują tutaj między innymi bardzo ciekawe i bogate w różne gatunki, zbiorowiska wodnych roślin oraz wodno – błotnych, jak również różnorodne grupy fauny dennej i naroślinnej oraz specyficzne organizmy planktonowe i ryby.

Zasoby wodne Parku to nie wyłącznie jeziora. Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego występują też inne rodzaje wodnych środowisk jak np. rzeki, strumienie, rowy, źródliska, zbiorniki okresowe, stawy naturalne i sztuczne, różne siedliska wodno – błotne, a w tym niezwykle interesujące rozlewiska w dolinach rzek. Wszystkie typy siedlisk charakteryzują się specyficznymi grupami organizmów wodnych, co znacząco wpływa na ogólną, dużą różnorodność przyrody chronionej w Parku.

Woda w wigierskich jeziorach jest znacznie zróżnicowana pod względem troficznym. Występują tu zbiorniki  średnio żyzne tzw. mezotroficzne, jak również  żyzne oraz wyraźnie przeżyźnione. Wody eutroficzne, charakteryzują się zmniejszaniem przezroczystości wody, narastaniem deficytu tlenowego w przydennych warstwach, aż do całkowitego odtlenienia. Zmniejsza się także różnorodność zespołów organizmów wodnych i zanikają gatunki typowe dla wód niezanieczyszczonych.

Do jezior o umiarkowanej, miejscami tylko wysokiej, żyzności należy największe jezioro Parku – Wigry. Jest to jezioro niezwykłe, zadziwiające różnorodnością przyrody i kryjące w sobie wiele tajemnic.

Odmienne ukształtowanie dna w strefie przybrzeżnej poszczególnych części Wigier i różna ekspozycja brzegów na fale powodują, że dno pokryte jest osadami o zróżnicowanej strukturze, począwszy od żwirowych, przez piaszczyste i muliste, do drobnoziarnistych osadów kredy jeziornej. Wśród roślin wynurzonych dominuje głównie trzcina, rosną one w pasie o zmiennej, raczej niewielkiej szerokości od kilku do kilkunastu metrów. Oprócz trzciny rosną także pałki, jeżogłówki, oczerety, kłoć wiechowata oraz skrzypy. W obrębie strefy roślinności wynurzonej znajdują się miejsca lęgowe wielu ptaków wodnych (np. czernic, łysek, głowienek, krzyżówek, perkozów i innych), także jest to miejsce żerowania i schronienia dla narybku, jak również  siedlisko występowania grup bezkręgowców. Niektóre z nich zasługują na szczególną uwagę. Na przykład zespoły wrotków, które zasiedlają wypełnione wodą przestrzenie między ziarnami piasku. W Wigrach po raz pierwszy zostały opisane już w latach dwudziestych XX wieku.

Dno jeziora Wigry w obrębie strefy przybrzeżnej (litoralu), porastają również rośliny zanurzone. W wielu miejscach, które narażone są na silne falowanie, roślinność zanurzona jest skąpa, a w innych, znacznie spokojniejszych i głębszych występują nawet łąki podwodne.

W wodach jezior o niższej żyzności występują ramienice, także moczarka kanadyjska oraz mech zdrojek. Są one jednak mniej liczne niż kilka czy kilkanaście lat temu. Z kolei częściej obserwowane są glony nitkowate, zazwyczaj występują w strefie przybrzeżnej, ale również na głębokościach do 5–6 m. Obserwuje się ich znaczny okresowy wzrost liczebności, szczególnie w północnej części jeziora. Zjawisko to jest konsekwencją postępującego procesu zwiększającej się żyzności ( czyli eutrofizacji) wód wigierskich jezior.

Bardzo ważną rolę w  funkcjonowaniu jezior pełnią rośliny wodne, naczyniowe jak również  glony. Biorą one udział w tzw. biologicznym odwapnianiu wody. Jest to proces polegający na wytrącaniu węglanu wapnia na powierzchni roślin podczas przebiegu fotosyntezy. Zjawisko to można nawet samodzielnie zaobserwować, gdyż jest ono widoczne w formie białych inkrustacji wapiennych, które  pokrywają rośliny wodne. Cząstki węglanu wapnia wytrącane z wody opadają do osadów dennych i ten sposób kształtują ich strukturę oraz właściwości chemiczne. Wiązanie fosforu zawartego w wodzie, biologiczne odwapnianie wody jest jednym z naturalnych mechanizmów powstrzymujących niekorzystne efekty eutrofizacji jeziora.

Wigierskie wody są słynne z ryb, szczególnie sielawy i siei. Na obszarze Wigierskiego Parku Narodowego odnotowano występowanie aż 32 gatunków ryb, jednakże w poszczególnych zbiornikach wodnych skład gatunkowy tych zwierząt jest różny. Przykładowo sielawa oraz sieja, występują tylko w największych i najgłębszych jeziorach Parku. Pozostałe, w tym również wiele gatunków ryb karpiowatych, żyją w różnego typu wodach, tj. rzekach, jeziorach, a także w niektórych śródleśnych zbiornikach wodnych, nazywanych na Suwalszczyźnie sucharami.

Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego występuje aż 17 niewielkich ekosystemów wodnych, które są typowymi „sucharami” czyli zbiornikami zazwyczaj  pozbawionymi zarówno dopływów jak i odpływów, o brunatnej, zakwaszonej wodzie, charakteryzującej się bardzo niską koncentracją wapnia i wysoką zawartością kwasów humusowych.

Zwykle na obrzeżach sucharów znajduje się szerszy lub też węższy pas roślinności torfowiskowej. Rosną tam  charakterystyczne gatunki, takie jak mchy torfowce, modrzewnica, żurawina, turzyca bagienna, przygiełka biała, borówka bagienna, bagno zwyczajne oraz rosiczki. Roślinność ta może tworzyć czasami pływający na powierzchni zbiornika kożuch, jest to tzw. po torfowcowe, jego oderwane fragmenty mają charakter pływających wysp. Roślinność zanurzona zazwyczaj nie występuje w typowych sucharach, wyjątek stanowią związane z krawędzią pła „drapieżne” pływacze. Bardzo rzadko spotykane są również rośliny o pływających liściach. Specyficzny jest także świat bezkręgowców wodnych. Składa się przede wszystkim z organizmów tolerujących zakwaszenie wody. Występują licznie larwy chrząszczy oraz ich postacie dorosłe, larwy ważek, larwy niektórych grup muchówek, pluskwiaki, również pająki wodne – topiki. Wyłącznie w zbiornikach najmniej zakwaszonych, można spotykać mięczaki, ślimaki oraz małże. Występowanie tych zwierząt w sucharach jest ograniczone przede wszystkim przez bardzo niską w tym środowisku koncentrację wapnia.

Latem różnice temperatury wody mogą przekraczać 4ºC na głębokości 1m, przez co nawet w płytkich zbiornikach, przydenne warstwy wody niestety są bardzo zimne. Silny podział wód na warstwy o różnej temperaturze i nasyceniu tlenem oraz niewielka przezroczystość wody w obrębie sucharów, mają istotny wpływ na rozmieszczenie organizmów planktonowych, a także ryb w zbiornikach. Występują one głównie w przypowierzchniowej warstwie wody, na ogół do głębokości 4 metrów.

GRZYBY  I  ROŚLINNOŚĆ  WIGIERSKIEGO  PARKU  NARODOWEGO.

Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego odnotowano już prawie 1000 gatunków roślin naczyniowych. W grupie tej znajduje się około 60 gatunków podlegających ścisłej ochronie oraz 14 objętych częściową ochroną. Ponad to można tutaj znaleźć 200 gatunków mchów i wątrobowców, a także blisko 300 gatunków porostów.

Wśród roślinność na terenie Parku nie występują buki, rzadko można znaleźć graby. Z kolei świerki obserwuje się prawie we wszystkich typach tutejszych zbiorowisk leśnych. Obszary te cechują się występowaniem wielu gatunków roślin mających charakter borealno – kontynentalny. Pośród leśnych zbiorowisk jedną z największych powierzchni obejmują zbiorowiska typu grądu trzcinnikowego, jak również subborealnych mieszanych borów oraz typowych grądów. Pośród tutejszych zbiorowisk najbardziej zbliżony charakter do naturalnego posiadają bory świeże, bory oraz lasy bagienne i olsy. Ogromne obszary Parku obejmują również torfowiska, które są unikatowymi zbiorowiskami w skali naszego kraju. Całkowicie naturalny charakter zachowała roślinność przede wszystkim torfowisk wysokich oraz przejściowych. Należy także zwrócić uwagę na zbiorowiska torfowiskowe z występującą tam brzozą niską, bardzo rzadkimi wątrobowcami, jak również wełnianeczką alpejską, żurawiną drobnolistną, rosiczką długolistną i okrągłolistną, bażyną czarną oraz skalnicą torfowiskową.

Ze względu na znaczne zróżnicowanie fizjograficzne na terenie Wigierskiego Parku Narodowego występuje mnogość  zespołów oraz gatunków roślinnych.

Pośród roślinności Parku aż 75 gatunków jest objętych ochroną gatunkową. Z tego 61 jest pod ścisłą ochroną, a pozostałych 14 pod częściową. Szczególną uwagą otoczone są gatunki zagrożone całkowitym wyginięciem i gatunki rzadkie. Wśród zagrożonych roślin naczyniowych w Wigierskim Parku Narodowym znajdują się aż 52 gatunki, a w tym gatunek – kanianka lnowa– który uznany został za wymarły na terenie naszego kraju.

Do wyjątkowo ekspansywnych gatunków, wyznaczonych do stopniowej eliminacji z terenu Parku, należą m. in.: trojeść amerykańska, czeremcha amerykańska, klon jesionolistny, dąb czerwony, rdest ostrokończysty, niecierpek Roylego oraz niecierpek drobnokwiatowy.

  OGÓŁEM: 100%

Lasy w północnej części wigierskiego Parku i w części południowej, różnią się znacznie wyższym udziałem żyźniejszych siedlisk i bardziej naturalnym charakterem drzewostanów. Zniekształcone oraz zdegradowane siedliska występują znacznie częściej w części południowej Parku.

Najczęściej w Parku spotyka się mieszany las świeży. Występuje on na dużych powierzchniach, znacznie rzadziej wyspowo pośród innych siedlisk. Rośnie na glebach powstałych z piasków oraz żwirów wodnolodowcowych (tzw. sandrowych), z pokrywami wodno – morenowymi, również z moren spiętrzonych, kemów, ozów i piasków zwałowych. W tych lasach spotyka się różne typy gleb oraz związane z nimi zespoły roślinne. Niższe piętro tworzą przede wszystkim świerki z udziałem dębów. Inne gatunki rosną pojedynczo albo sporadycznie. Raczej jednorodną warstwę podrostu tworzą głównie: dąb oraz świerk, jak również brzoza, sosna, lipa, klon, jesion, w wilgotnych miejscach nawet olsza.

Drugim leśnym typem siedliskowym biorąc pod uwagę częstość występowania jest świeży bór mieszany. Występuje on na terenie całego Parku, częściej jednak oraz większymi płatami w południowej części sandrowej. Typ ten tworzą głównie piaski, jak również sandrowe żwiry wodnolodowcowe, rzadziej polodowcowego pochodzenia (np. moreny spiętrzone, kemy, ozy).

Temu typowi lasu odpowiadają zespoły roślinne:

  • Peucedano – Pinetum v. z Oxalis acetosella, bardziej żyzny wariant zespołu, występuje na glebach bielicowo – rdzawych, znacznie rzadziej na  innych.
  • Serratulo – Pinetum (typicum) występuje na glebach właściwych rdzawych, rzadziej na innych. 

Na obszarach nieleśnych dominują raczej zbiorowiska chwastów zbożowych upraw oraz okopowych, jak również zbiorowiska łąk oraz muraw, przede wszystkim łąki świeże i pastwiska, łąki suche z elementami ciepłolubnymi i wielokośne łąki wilgotne, antropogenicznie przekształcone.

Najcenniejsze zbiorowiska florystyczne to głównie łąki, gdzie występują bardzo rzadkie gatunki roślin, m.in. turzyce i storczyki. Na terenie Parku znajdują się również liczne torfowiska przejściowe oraz torfowiska wysokie, które związane są z  obecnością wielu jezior dystroficznych, dolin rzecznych i bezodpływowych zagłębień powierzchni terenu.  Rosną tam m.in. rzadkie oraz zagrożone gatunki, np. wątlik błotny, żurawina drobnolistkowa oraz rosiczka długolistna.

Brzegi większości eutroficznych jezior w Wigierskim Parku Narodowym porośnięte są szuwarem trzcinowym. Znacznie rzadszym zbiorowiskiem roślinnym występującym zaledwie w kilku wigierskich jeziorach jest szuwar kłociowy.

Grzyby na terenie Parku stanowią grupę organizmów raczej słabo poznanych. Zbadano dotychczas tylko grzyby lichenizowane (czyli porosty). Stwierdzono obecność na obszarze wigierskiego Parku aż 273 gatunków, z pośród nich 54 objęto ochroną prawną. Najciekawsze z nich to: włostka ciemniejsza, brodaczka kępkowa, brodaczka kędzierzawa oraz przystrumycznik pustułkowy.

FAUNA  WIGIERSKIEGO  PARKU  NARODOWEGO.

Cały obszar Wigierskiego Parku Narodowego jest częścią dużego kompleksu Augustowskiej Puszczy. Dlatego też fauna Parku także jest charakterystyczna dla obszaru puszczańskiego. Zwierzęcy świat, tak jak roślinny, jest bogato reprezentowany lecz jeszcze słabo poznany. Głównie dotyczy to bezkręgowców, które  stanowią najliczniejszą grupę wśród organizmów zwierzęcych.

Kręgowce reprezentują: ssaki –  46 gatunków, ptaki –  204 gatunki, gady – 5 gatunków, płazy – 12 gatunków, ryby – 32 gatunki.

Bardzo dobrze są poznane duże ssaki, ponieważ łatwo się je obserwuje i widoczne są ich skutki obecności istotne dla naturalnego środowiska. Pośród rzędu drapieżnych żyjących na obszarze Parku, największym przedstawicielem jest wilk. Jego obecność stwierdzana jest przez cały rok. W Puszczy Augustowskiej aktualna liczebność wilków jest oceniana mniej więcej na 80 sztuk. Wilki odżywiają się głównie jeleniowatymi i dzikami, przez to w jakimś stopniu wpływają na liczebność  populacji zwierząt.

Wśród rodziny psowatych, za wyjątkiem wilka, na obszarze Parku również występują lis oraz jenot. Lis pospolicie żyje w wielu różnych środowiskach, zarówno leśnych oraz polnych. Jenot przedostał się na tutejsze obszary ze wschodu, w pięćdziesiątych latach. Tak więc jest gatunkiem całkiem obcym dla wigierskiej fauny. Liczebność tego gatunku jest porównywalna, czasami nawet większa niż rodzimych lisów. Jenoty prowadzą nocny tryb życia, w ich diecie oprócz pokarmu zwierzęcego znajduje się dużo pokarmu roślinnego, a zwłaszcza jesienią. Trudniejsze zimowe okresy jenoty przesypiają. Niestety jako obcy gatunek wywierają bardzo niekorzystny wpływ na drobną faunę oraz ptaki gniazdujące na ziemi.

Rodzina łasicowatych jest bogato reprezentowana na obszarze Parku. Występują tutaj m.in.: wydra, borsuk, kuna leśna – tumak oraz domowa (kamionka), norka amerykańska, gronostaj, łasica oraz tchórz.

Jeszcze do niedawna wydra była gatunkiem bardzo nielicznym. W ostatnim czasie dzięki zwiększeniu terenów  zalanych wodą, liczebność wydr zaczęła wyraźnie wzrastać. Jest to związane z obecnością na tych terenach bobrów.

Kolejnym przedstawicielem tej grupy, jeszcze do niedawna nie występującym w wigierskim Parku, jest tzw. norka amerykańska. W warunkach naturalnych zamieszkuje ona Amerykę Północną. Na całym świecie jest hodowana jako bardzo cenne zwierzątko futerkowe. W środowisku naturalnym rola norki nie została dotychczas dokładnie zbadana. Ten przybysz zajął niszę ekologiczną, która dotąd zajmowaną była przez obecnie nie spotykaną norkę europejską.

Tereny  Parku zamieszkują 3 gatunki jeleniowatych: łoś, jeleń i sarna. Cechą charakterystyczną tych zwierząt jest obecność  poroża u samców, które każdego roku jest przez nie zrzucane. W skali kraju jeleniowate i dziki mają duże znaczenie gospodarcze.

Łoś to najpotężniejszy przedstawiciele rodziny jeleniowatych. Na przełomie siedemdziesiątych oraz osiemdziesiątych lat populacja tych zwierząt wynosiła około 6 tysięcy sztuk. Niestety obecnie liczebność zastraszająco spadła i dlatego rozważa się zaniechanie pozyskania łosi na pewien czas.

Jeleń szlachetny został przesiedlony na obszary Puszczy Augustowskiej na przełomie pięćdziesiątych oraz sześćdziesiątych lat z regionów: białostockiego i olsztyńskiego. W okresie międzywojennym oraz w czasie II wojny lokalna populacja jeleni wyginęła.

Sarny występują pospolicie na terenach puszczańskich, również w niewielkich kompleksach leśnych, które rozrzucone są pośród pól. Zagęszczenie tych zwierząt na obszarze Parku jest oceniane na około 30 sztuk/1000 ha.

Raczej licznym zwierzęciem w wigierskim Parku jest dzik. Obecność tego gatunku w lasach jest pożyteczna lecz jest on sprawcą dużej ilości szkód wyrządzonych w uprawach rolniczych. Populacja dzików jest szacowana na około 100 – 140 sztuk. Zagęszczenie w 1998 roku określano na 8,5 sztuk/1000 ha.

Bóbr europejski jest za razem symbolem i najbardziej charakterystycznym zwierzęciem Wigierskiego Parku Narodowego. To z pewnością największy z pośród europejskich gryzoni. Osobliwością tego gatunku jest ogon poziomo spłaszczony, który pokryty jest zrogowaciałą skórą przypominającą łuski. Ogon ten pełni rolę steru w trakcie pływania, podpory na lądzie oraz głównego organu służącego do termoregulacji. Jest to zwierzę ziemnowodne, doskonale przystosowane do życia w wodzie i na lądzie. Doskonale potrafi żerować oraz pracować pod powierzchnią wody. Ma nieprzeciętne umiejętności inżynierskie. Żyje w norach lub w żeremiach. To stożkowe budowle, których wysokość może dochodzić nawet do 2 m, są one wykonane z różnych patyków oraz kołków, które uszczelnia muł. Gdy poziom rzecznej wody jest zbyt niski, bobry budują tamy, które  spiętrzają wodę. Tamy te średnio piętrzą wodę o 30 – 50cm. Charakterystyczną cechą bobrów jest zdolność do samodzielnego ścinania drzew przy użycie zębów. Pojedynczy bóbr może w ciągu jednej nocy ściąć grube drzewo, następnie przegryza je na mniejsze fragmenty i przenosi na tamę czy do żeremi. Bobry zjadają także  dużo roślin zielonych, głównie wodnych. Na obszarze Parku występują licznie, opanowały już prawie wszystkie dla nich dostępne siedliska. Liczebność tych zwierząt jest oceniana na około 250 sztuk w 70 różnych stanowiskach. Na terenach, które obecnie należących do wigierskiego Parku, ochrona bobrów ma wieloletnią historię. W celu ochrony zwierząt w roku 1959 specjalnie utworzono rezerwat: Ostoja Bobrów Stary Folwark, mieszczący się przy ujściu rzeki Czarna Hańcza do Wigier. Z kolei w roku 1962 zorganizowano rezerwat na wigierskim jeziorze: Ostoja Bobrów Zakuty.

Środowisko wodne  zajmuje także inny gryzoń, nie należący do lokalnej fauny – piżmak.

Tereny Parku zamieszkują również drobne gryzonie takie jak np.: mysz polna, nornik, mysz zaroślowa i rzadka badylarka. Obszary zabudowane zamieszkuje szczur wędrowny.

Na terenach polnych oraz na leśnych obrzeżach często można zaobserwować zająca szaraka. W lasach występuje wyjątkowo rzadki zając bielak. To borealny gatunek, mający w tych obszarach swą południowo – zachodnią granicę występowania.

W Parku żyje aż 8 gatunków przedstawicieli rzędu Nietoperzy. Są to: gacek brunatny, mroczek późny i mroczek posrebrzany oraz borowiec wielki.

Pośród ssaków owadożernych występują m.in.: jeż wschodni, rzęsorek rzeczek, kret oraz ryjówki.

Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego zaobserwowano występowanie aż 204 ciekawych gatunków ptaków. 150 z pośród nich gnieździ się tutaj, a pozostałe regularnie pojawiają się podczas przelotów albo zalatują sporadycznie. Bardzo liczną grupę stanowią ptaki błotne oraz wodne. Znalazły one na  terenie wigierskich jezior wygodne warunki bytowe. Gniazduje tutaj 40 gatunków tej grupy, dalsze 33 są to przelotne gatunki.

Najliczniejsze są kaczki krzyżówki, zaraz po nich gągoły. Na Wigrach prawdopodobnie gnieździ się tracz długodzioby, jego liczebność na terenie całej Polski wynosi zaledwie kilkadziesiąt par. Dobre warunki znalazły tutaj także: czernice, głowienki oraz cyranki i cyraneczki. Sporadycznie są obserwowane ptaki nie lęgowe np.: nur czarnoszyi, podgorzałka, krakwa, płaskonos i ogorzałka. Ozdobą wigierskich wód są łabędzie nieme. Gnieździ się tutaj blisko 60 par, w czasie zimowym do momentu zamarznięcia jezior oraz rzek, około 400 tych ptaków przebywa na Czarnej Hańczy i jeziorach. Podczas wędrówek na wigierskich wodach Parku odpoczywają stada gęsi zbelnej, jak również gęgawej. Można zaobserwować także coraz częściej pojawiające się kormorany.

Wśród  występujących tutaj 16 gatunków drapieżnych ptaków, 12 z nich są gatunkami lęgowymi. Bardzo licznie występują myszołowy i błotniaki stawowe. Dosyć liczne są także jastrzębie i krogulce oraz kobuzy i trzmielojady. Najrzadsze z pośród  ptaków lęgowych są: kanie czarne i rude, orliki krzykliwe i błotniaki łąkowe. Zaobserwowano gniazdowanie pary niezwykłych ptaków – orłów bielików, które każdego roku wyprowadzają 2 młode osobniki.

Bardzo liczną grupę w Parku stanowią sowy: płomykówka, puszczyk, pójdźka, sowa uszata oraz włochata.

Niestety ostatnio raczej nielicznie występują tutaj kuraki, m.in.: przepiórka, kuropatwa i jarząbek. Notuje się tylko pojedyncze przypadki występowania głuszca oraz cietrzewia. Na leśnych terenach stwierdzono obecność aż 8 gatunków dzięcioła np.: dzięcioł białogrzbiety, zielony, średni i zielonosiwy. Najliczniej jest reprezentowany rząd wróblowatych, występuje aż 88 gatunków. Dosyć często można spotkać kruka oraz orzechówkę.

Na terenie Wigierskiego Parku Narodowego żyje 5 gatunków gadów. Są to m.in.: żmija zygzakowata, zaskroniecpadalec. W miejscach nasłonecznionych  zauważyć można jaszczurkę zwinkę.

Duża ilość zbiorników wodnych oraz bagien stanowi bardzo dobre warunki do życia dla wielu płazów. Na obszarze Parku występuje ich aż 12 gatunków, są to np.:  grzebiuszka ziemna, rzekotka drzewna, kumak nizinny,  ropuchy i inne.

 W wigierskim Parku żyje bardzo wiele bezkręgowców. Stanowią one blisko 95% wszystkich gatunków zwierząt, biorąc pod uwagę liczebność  osobników oraz zróżnicowanie gatunkowe. Pełnią bardzo istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu ekosystemów.

W tutejszych warunkach klimatu ilość widocznych makroskopowo bezkręgowców może dochodzić do nawet kilku tysięcy na 1m2, ich biomasa nawet do kilkudziesięciu kg na 1 ha, w zależności od zasobności danego środowiska. Organizmy bezkręgowe w ciągu jednego roku mogą rozłożyć na 1 hektarze tony ściółki, dzięki temu przyczyniają się do szybkiego powrotu do gleby składników mineralnych.

W wigierskim Parku żyje wiele interesujących owadów. Znajdują one tutaj warunki sprzyjające do bytowania. Można tutaj spotkać gatunki, których życie związane jest z wodnym środowiskiem np. chruściki, chrząszcze wodne, ważki i inne. Występuje tu także wiele gatunków motyli: pokłonnik kamilla, pokłonnik osinowiec, perłowce, ogończyki, mieniak tęczowiec, skalnik arktyczny. Można też zaobserwować trzmiela tajgowego i wyjątkowo rzadką osę o nazwie Dolicharespula adulterina, także muchówkę i liczne biegaczowate.

Najlepiej poznane są  bezkręgowce wodne, głównie dzięki pracy Stacji Hydrobiologicznej podczas okresu międzywojennego. Prowadzono badania nad dużą grupą organizmów wodnych. Są one kontynuowane również obecnie. Z około 2000 gatunków tych zwierząt wykazanych na obszarze Parku, 41 są to gatunki objęte ochroną.

TURYSTYKA  W  WIGIERSKIM  PARKU  NARODOWYM.

Działalność ludzka na tych obszarach jest datowana od paleolitu, świadectwem tego jest ponad 180 ciekawych stanowisk archeologicznych. Najbardziej interesujące zabytki historyczno – kulturowe to przede wszystkim zespół klasztorny (pozostałość Zakonu Kamedułów Wigierskich). Działał on od 1667 do 1800 roku. Obecnie znajduje się w nim Dom Pracy Twórczej Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Polska północno – wschodnia, a głównie obszar Wigierskiego Parku Narodowego, to niezwykle atrakcyjny region turystyczny. Na terenie Parku wyznaczono dla turystów aż 190 km pięknych szlaków turystycznych. Z kolei żeglarzom i wędkarzom udostępniono największe jeziora, jak Wigry, Leszczewek, Pierzy oraz Mulaczysko.

Aby przebywać na terenie Parku koniecznie trzeba wykupić specjalną kartę wstępu. Park przyjmuje turystów przez cały rok. Wody Wigierskiego Parku Narodowego można zwiedzać żaglówką, łodzią wiosłową, kajakiem lub za pomocą innych sprzętów pływających lecz bez spalinowego silnika. Udostępnione są zbiorniki do turystyki oraz wędkarstwa: Wigry, Omułówek, Pierty, Mulaczysko, Leszczewek, Czarne koło Bryzgla, Postaw oraz rzeka – Czarna Hańcza płynąca poniżej Wigier.

Wszystkich turystów obowiązuje przestrzeganie przepisów ochrony przyrody, szczególnie zakaz niszczenia wodnej roślinności, pływania po strefie szuwarów, płoszenia zwierząt oraz w niektórych okresach również  wpływania na ściśle wyznaczone akweny, które mają szczególne znaczenie dla wodnego ptactwa. Wędkowanie może odbywać się wyłącznie po kupieniu licencji. Przy zakupionych licencjach podawany jest regulamin połowu, który określa zasady. Obowiązuje całkowity zakaz poławiania suma, troci jeziorowej, siei oraz pstrąga potokowego i okres ochronny szczupaka trwający 10 miesięcy.

Turystyczny sezon na wodach Parku trwa począwszy od czerwca do listopada. Po wigierskim jeziorze w czasie wolnym od pokrywy lodowej można pływać po wyznaczonej trasie statkiem spacerowym. Dla rosnących potrzeb ruchu turystycznego wyznaczono 3 ścieżki edukacyjne: „Suchary”, „Las” oraz „Płazy”. Przygotowywana jest kolejna o nazwie „Jeziora”. Przygotowano także pola namiotowe oraz plażę – Krzywe.

Turystyka na obszarze Wigierskiego Parku Narodowego odbywa się wyłącznie po szlakach, jak również  po istniejących publicznych drogach czyli po drodze wojewódzkiej (Suwałki – Sejny), także po drogach powiatowych oraz gęstej sieci gminnych dróg. Jednakże całkowicie są wyłączone strefy brzegowe tutejszych  jezior, które zarośnięte są trzcinami, jak również szeroki pas wody na odcinku począwszy od ujścia Czarnej Hańczy do wigierskiego jeziora, do półwyspu Łysocha.

Piesze szlaki turystyczne:

  •   (znaki zielone) (szlak im. Antoniego Patli) Stary Folwark PTTK – Cimochowizna – Słupie – Gawrych Ruda – Bryzgiel – Krusznik – Czerwony Krzyż – Mikołajewo – Rosochaty Róg – Magdalenowo – Stary Folwark ( 49,3 km)
  •   (znaki czerwone) (szlak im. Alfreda Lityńskiego) Krzywe – Leszczewek – Stary Folwark (8 km)
  •   (znaki zielone) Krzywe – Leszczewek – Krzywe (7 km)
  •   (znaki żółte) Kaletnik – Samle – Krzywe (17 km)
  •   (znaki czarne) Stary Folwark PTTK – Leszczewo – Gałęziste – Lipniak – Osinki – Studzieniczne – Szwajcaria – cmentarzysko Jaćwingów (19,8 km)
  •   (znaki czerwone) Wysoki Most – Studziany Las – Sernetki – Wysoki Most (13,7 km)
  •   (znaki niebieskie) Suwałki (dworzec kolejowy) – Mała Huta – Krzywe – Sobolewo – Płociczno – Gawrych Ruda – Szczepki – Upustek – Danowskie (39,6 km)
  •   ścieżka dydaktyczna Suchary: początek – Krzywe(przystanek autobusowy)

Turystyczne szlaki kajakowe: Stary Folwark, Czarna Hańcza – Rygol – Kanał Augustowski – Augustów (85 km, na szlaku stanice wodne: Frącki, Jałowy Róg, Płaska, Serwy, Swoboda)