Wiersz programowy :"Oda do młodości", "Romantyczność" A. Mickiewicza

Wiersz programowy prezentuje poglądy filozoficzne romantyków, będące sprzeciwem wobec klasycznych koncepcji. Romantyczna ideologia zmienia hierarchię wartości, która obowiązywała w okresie oświecenia. Racjonalizm i empiryzm, czyli "mędrca szkiełko i oko" "epoki światła" zostaje odrzucony. Dla romantyków nie wiedza i doświadczenie są podstawą poznania, lecz " czucie i wiara". Filozofia romantyków bardzo ceni wartość wierzeń ludowych, które zakładają istnienie duchów i innych zjawisk nadprzyrodzonych. Z punktu widzenia romantyków prosty lud posiada nieprzeciętną wrażliwość, zmysłowość i bardziej zawierza swej intuicji, niż rozumowi. To pozwala mu zobaczyć i zrozumieć to, co nie da się zbadać naukowo i wyjaśnić racjonalnie.

Dramat romantyczny - "Dziady" A. Mickiewicza, "Kordian" J. Słowackiego

Dramat romantyczny odrzuca wiele elementów klasycznej filozofii dramatu. Dramat romantyczny traktuje o świecie dwudzielnym, złożonym ze świata doczesnego-ziemskiego i świata pozaziemskiego -wiecznego. Częstymi gośćmi dramatu są duchy, diabły i inne istoty nadprzyrodzone. Bohater romantyczny różni się od postaci oświeceniowej, która jest elementem większego, bardziej złożonego organizmu - społeczeństwa. Jest to jednostka wybitna, wyobcowana, rozdarta wewnętrznie, prowadząca samotną walkę ze sobą i ze światem.

Dramat romantyczny przedstawia swoje zainteresowania indywidualizmem jednostki, światem sił nadprzyrodzonych oraz ludowością.

Powieść poetycka -"Konrad Wallenrod" A. Mickiewicza.

Powieść poetycka przedstawia zdarzenia i losy bohaterów w atmosferze tajemnicy i sensacji, często w mrocznych czasach średniowiecza. Fragmentaryczność relacjonowanych wydarzeń wprowadza dezorientację i dopiero pod koniec utworu fabuła się "prostuje" i przyjmuje logiczną formę. Bohater romantycznej powieści poetyckiej jest samotnym, bohaterskim patriotą, człowiekiem odważnym, który jest gotów zrezygnować ze swojego szczęścia na rzecz idei.

Powieść poetycka jest romantycznym hołdem złożonym bohaterowi-patriocie, który pełen poświęcenia, staje samotnie do walki ze złem.

Ballada romantyczna - "Ballady i romanse" A. Mickiewicz

Ballada wywodzi się z ludowych pieśni, zaś ludowość ma bardzo duże znaczenie w romantyzmie. Była ona rodzajem buntu przeciwko racjonalizmowi i empiryzmowi stanowiska oświeceniowego, przeciwstawiając mu tajemniczy, mistyczny świat duchów i upiorów, grozę sił nadprzyrodzonych oraz irracjonalność zjawisk fantastycznych. Ponadto w ludowych wierzeniach i przekazach romantycy upatrywali ducha polskości i patriotyzmu, źródło rodzimości i tożsamości narodowej.

"Świteź" - opisuje historię litewskiego grodu podbitego przez wojska ruskie. Atak zaskoczył bezbronnych mieszkańców miasta, których jedyną bronią okazała się modlitwa. Bóg zamienił ich w kwiaty i zioła. Owe rośliny, zrywane przez żołdaków, stawały się ich oprawcami, powodując ich śmierć.

Głównym przesłaniem utworu jest sprawiedliwość wymierzana przez Boga i pośrednio przez podległą Mu przyrodę. Tych, którzy postępują niemoralnie i mają złe zamiary wobec słabszych, nieuchronnie czeka kara.

"Lilie" - ballada podejmuje temat natury moralnej. Opowiada o kobiecie, która dopuściła się zdrady wobec męża przebywającego na wojnie. Po powrocie męża, w obawie przed karą za niewierność, popełniła zbrodnię mężobójstwa. Zakopała swego męża głęboko w ziemi, a na jego grobie zasadziła lilie. Po zakończonej wojnie do domu wrócili jej szwagrowie. Obaj zakochują się w niej i po pewnym czasie proszą ją o rękę. Kobieta ma dylemat, bo nie wie, którego z nich wybrać. Pustelnik radzi jej, by każdy z nich uplótł dla niej wieniec z kwiatów. Ten, którego wieniec wybierze, zostanie jej mężem. Mężczyźni nieświadomi tego, co robią, zerwali na swe wieńce lilie rosnące na grobie ich brata. Gdy kobieta zdecydowała się na jeden z wieńców, wówczas zjawił się duch jej małżonka i sprawił, że wszystkich pochłonęła ziemia.

Ballada przedstawia rozwiązanie ludowe, które polega na tym, że duch z zaświatów wymierza karę za niegodziwe postępowanie. Morał tej historii jest taki, ze nie ma zbrodni bez kary, a każdego zbrodniarza dosięgnie sprawiedliwy wyrok.

Poemat dygresyjny - "Beniowski" J. Słowackiego, "Eugeniusz Oniegin" A. Puszkina.

Zasadą poematu dygresyjnego jest wprowadzanie dygresji, czyli pobocznych, nie związanych z główną problematyką utworu, refleksji i uwag autorskich. Główni bohaterzy i ich losy są jedynie pretekstem dla twórcy, który pragnie przedstawić swe opinie na współczesne mu tematy.

Bohaterem poematu Słowackiego jest postać autentyczna- Maurycy Beniowski, wielki patriota, głęboko kochający swą ojczyznę. Dla niej opuszcza dom oraz ukochaną kobietę, by walczyć jej obronie. Historia szlachcica jest pretekstem poety, by przedstawić swoje poglądy i rozprawić się ze swoimi przeciwnikami światopoglądowymi i wrogami.

Sonet - "Sonety krymskie" A. Mickiewicza.

Pierwowzorem romantycznych sonetów były włoskie sonety autorstwa A. Dantego i F. Petrarki, powstałe w XIII i XIV wieku. Powyższy gatunek literacki reprezentuje utwór liryczny, który składa się z czternastu wersów podzielonych na cztery zwrotki. Pierwsze dwie zwrotki stanowią opis, zaś dwie kolejne- refleksje.

"Stepy akermańskie" przedstawiają poetycki, romantyczny opis podróży poety przez stepy Akermanu. Autor opisuje malowniczą scenerię natury, która wywołuje tęsknotę za krajem i za bliskimi, pogodzonymi już z losem zniewolonej ojczyzny. Poeta kieruje swą twarz w kierunku Litwy i nasłuchuje głosu ukochanego kraju, lecz "nikt nie woła".

"Burza" ukazuje szaleństwo i grozę potężnego żywiołu. "Geniusz śmierci" wywołuje w ludziach stan lęku i przerażenia; zaczynają płakać, modlić się, żegnać. Tylko jedna osoba nie okazuje żadnych zewnętrznych reakcji. Jest to romantyczny poeta, samotnik, człowiek zmęczony życiem, nie odczuwający lęku przed śmiercią. Jest oswojony z burzą , która nieustannie targa jego duszą.

Ów sonet w bardzo obrazowy sposób przedstawia kontrast między siłą żywiołu oraz słabością, nicością i bezbronnością człowieka pośród zniewalającej burzy. Mówi też o tym, że śmierć nie jest największym dramatem; dramatem jest życie w samotności.

W sonecie "Bakczysaraj" autor odkrywa przed czytelnikiem obraz zniszczonego miasta, które kiedyś było stolicą chanów krymskich. Świetność miasta obróciła się w ruinę; dzieła rąk ludzkich pokryła roślinność. Natura wróciła na swe dawne miejsce i przejęła panowanie. Pozostała tylko stara fontanna, z której wciąż bije źródło żywej wody. Woda - symbol życia trwa, lecz człowiek, jego chwała i panowanie odeszły w zapomnienie. Ruiny miasta wzbudzają refleksję nad życiem i jego przemijalnością.

W utworze "Ajudah" został naszkicowany obraz tytułowej góry, fal bijących o skały oraz muszli, pereł i korali zostawionych przez wodę. Góra Ajudah to metafora serca poety oddającego się namiętnościom (falom morskim), czego rezultatem są nieśmiertelne pieśni (muszle, korale i perły).

Epos - "Pan Tadeusz" A. Mickiewicza

Epos to obszernych rozmiarów utwór wierszowany, trzynastozgłoskowiec, bogaty w porównania homeryckie. Epos zaczyna się inwokacją ("Litwo, ojczyzno moja"), w której autor zwraca się do Boga i ojczyzny z prośbą o poetyckie natchnienie. Opisuje bardzo drobiazgowo losy głównych postaci na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Poza główną osią akcji, istnieje wiele wątków pobocznych (opisy przyrody, przedmiotów, ludzkich sporów i waśni), które pełnią istotną rolę w utworze. Podmiotem lirycznym eposu jest bohater zbiorowy, czyli polska szlachta (czasem wyidealizowana, przerysowana). Klasycznym elementem utworu jest obecność dwóch narratorów. Jeden z nich jest zdystansowany i stara się obiektywnie relacjonować zdarzenia i zachowanie głównych postaci. Drugi - przedstawia subiektywne opinie i poglądy ogółu, nie jest wszechwiedzący.