Bunt jest jedną z najbardziej charakterystycznych postaw człowieka. Od zarania dziejów ludzie przeciwstawiali się władzy państwowej, Bogu i religii czy obowiązującym powszechnie normom i ograniczeniom społecznym. Historia dostarcza nam licznych przykładów buntowania się społeczności uciśnionych, gnębionych przez obce władze, walczących w obronie tradycyjnych wartości i własnej godności. Dobrze znane są nam również bardziej trywialne formy buntu, wielu ludzi w pewnym momencie swojego życia jawnie występowało przeciwko swoim rodzicom i najbliższemu otoczeniu, a więc stawało się uczestnikami tzw. buntu pokoleń.

Bunt jednostki wywołuje najczęściej osobista niemożność dostosowania się do otaczającej rzeczywistości. Wystąpienie określonej grupy jest zwykle spowodowane tragicznymi doświadczeniami, np. cierpieniem wynikającym z tyranii władz, zniewoleniem narodowym etc. i pragnieniem zastąpienia narzuconych zasad swoimi własnymi kontr-zasadami. Niezależnie od przyczyny, bunt zawsze prowadzi do zmian i stwarza nową jakość, choć nie zawsze związaną z poprawą dotychczasowych warunków życia.

W dzisiejszych czasach, o młodym pokoleniu mówi się często, że zatraciło zdolność buntu. W książce Młodzi w nowym świecie, profesor Hanna Świda-Ziemba z Uniwersytetu Warszawskiego twierdzi, że współcześnie bunt zdaje się zanikać: Nie możemy już walczyć o nowe swobody i obyczaje, ponieważ panuje kompletna wolność. Obdarto nas z możliwości przeciwstawiania się starszemu pokoleniu, bowiem poprzednie generacje są nam przychylne. Nie jesteśmy w stanie stworzyć zachowań anty-konformistycznych, bowiem natychmiast przeradzają się one w konformizm za sprawą rodziców, którzy im wręcz przyklaskują. Nie możemy zbudować nowego na ruinach starego, ponieważ stare nie istnieje - deklarują nastoletni bohaterowie książki.

Ponieważ założeniem mojej rozprawy jest odwołanie się do przykładów buntu w literaturze, przystąpię teraz do omówienia postaw wybranych bohaterów.

Prometeusz: mitologiczny tytan, uznawany za stwórcę człowieka; był wrażliwy na ludzką krzywdę, aby poprawić warunki bytowe społeczeństwa na Ziemi, zdecydował się wystąpić przeciwko władcom Olimpu. Pewnej nocy, niepostrzeżenie włamał się do spichlerza ognia niebieskiego Hefajstosa, po dokonaniu kradzieży przyniósł na Ziemię pierwszy płomień i nauczył człowieka jak ma posługiwać się otrzymanym darem. Kiedy Zeus dowiedział się o występku Prometeusza, postanowił srogo go ukarać. Przykuł młodzieńca do skał Kaukazu, na miejsce kary codziennie przylatywał potężny sęp i wydziobywał mu wątrobę, która w nocy odrastała. Męka tytana trwała ponad trzydzieści lat, któregoś dnia został uwolniony przez Heraklesa.

Ikar: jego postawa stała się symbolem buntu pokoleń, młodzieńczej werwy i zamiłowania nastolatków do swobody; któregoś dnia ojciec Ikara, wybitny konstruktor o imieniu Dedal, stworzył skrzydła, które umożliwiały człowiekowi swobodne latanie. Wraz z synem postanowił użyć ich do przedostania się z Krety na oddaloną o kilka mil morskich wyspę. Przed rozpoczęciem lotu przestrzegł chłopaka, aby nie wznosił się zbyt blisko słońca, ponieważ gorące promienie mogą roztopić wosk łączący poszczególne pióra w skrzydłach i w ten sposób spowodować katastrofę. Upojony widokami Ikar szybko zapomniał o grożącym mu niebezpieczeństwie. Doszło do tragicznego wypadku: młodzieniec runął do morza i poniósł śmierć na miejscu.

Adam i Ewa: według ksiąg Starego Testamentu, pierwsi ludzie szybko zbuntowali się przeciwko Bogu. Skuszona namowami węża Ewa, zdecydowała się złamać zakaz Stwórcy i zjeść owoc z tzw. drzewa poznania dobra i zła. Co więcej, poczęstowała nim również Adama. Takim postępowaniem sprowadziła na siebie i swojego męża srogą karę. Oboje zostali wygnani z raju, pozbawieni nieśmiertelności i skazani na życie na Ziemi, nieustannie doświadczając chorób, bólu i ataków ze strony dzikich zwierząt.

Kain: nie mógł znieść miłości, którą Bóg obdarzył jego młodszego brata - Abla. Poczytywał ją za osobistą zniewagę, w momencie największego gniewu postanowił zaczaić się na Abla i zabić go, kiedy będzie wracał z popołudniowej przechadzki po okolicy. Swój plan szybko wcielił w życie. Postawa Kaina stała się przykładem buntu, wywołanego przez uczucie wielkiej zazdrości.

Syn Marnotrawny: w jednej z przypowieści Nowego Testamentu poznajemy losy młodzieńca, który zdecydował się porzucić swojego ojca oraz brata i wyruszyć w egzotyczną podróż. Zabrał należną mu część majątku i opuścił rodzinny dom. Poza granicami kraju prowadził bardzo rozrzutny tryb życia, szybko roztrwonił posiadane dobra i skazał się na życie w skrajnej nędzy. Pewnego dnia, nie mogąc dłużej znieść rozlicznych upokorzeń ze strony przypadkowo napotkanych osób, zdecydował się powrócić do ojca. Mimo obaw, że nie uda mu się odzyskać miłości bliskich mu ludzi, został przyjęty z wielkim entuzjazmem. Zrozumiał swój błąd i postanowił już nigdy nie sprzeciwiać się ustalonemu porządkowi. Jego zachowanie symbolizuje bunt przeciwko monotonii codziennego życia.

Antygona: jeden z najwybitniejszych dramatopisarzy starożytnej Grecji - Sofokles, przedstawił w swoim dziele losy młodej dziewczyny o imieniu Antygona. Bohaterka decyduje się zbuntować przeciwko prawom ustalonym przez króla Teb Kreona, zakazującym grzebania jej brata Polinejkesa, który wskutek ostatnich wydarzeń został powszechnie uznany za zdrajcę ojczyzny. Według jej opinii, niezależnie od winy zmarłego, należy go czym prędzej pochować aby nie wzbudzać gniewu bogów. Sprzeciwiając się woli władcy Teb, Antygona skazuje się na straszliwą i powolną śmierć - zostaje zamurowana żywcem. Należy wspomnieć, że przyjmuje wyrok z niezwykłym spokojem, a w drodze na miejsce kary zachowuje się w sposób godny i nie rozpacza nad własnym losem.

Antygona na stałe wpisała się do grupy najbardziej charakterystycznych buntowników literackich, cechowała ją ogromna siła woli, niezłomnie trwała w swoim postanowieniu i była wierna osobistym aksjomatom moralnym aż do samego końca.

Wielki Testament: to dzieło Francoisa Villona, niemalże w całości poświęcone uczuciom człowieka żyjącego u schyłku epoki średniowiecza; bohaterowie utworu to przeciętni, niczym nie wyróżniający się w społeczeństwie ludzie, którzy buntują się wobec jałowości własnej egzystencji i postanawiają skoncentrować się na hedonizmie (doświadczaniu przyjemności i szczęścia) w celu odnalezienia ratunku przed krzywdą, cierpieniem i przemijalnością.

Wielki Testament powstał po wyjściu pisarza z paryskiego więzienia, stanowi pożegnanie z dotychczasowym życiem i swoisty rachunek sumienia.

Romeo i Julia: to bohaterowie jednego z najsłynniejszych dramatów Williama Szekspira, młodzi kochankowie, którzy buntują się wobec waśni dzielących od wielu pokoleń ich rodziny i postanawiają żyć razem. Łączy ich bardzo silne i namiętne uczucie, nie zwracają uwagi na piętrzące się trudności i starają się wspólnie spędzać możliwie najwięcej czasu. Kiedy rodzice dziewczyny decydują się wydać ją za mąż za innego mężczyznę, dochodzi do tragedii. Nie mogąc żyć bez siebie, Romeo i Julia popełniają samobójstwo.

Cierpienia młodego Wertera: Werter to główny bohater utworu Johanna Wolfganga Goethego. Jest wrażliwym młodym człowiekiem, posiada gruntowną wiedzę na temat ludzi i świata. Jest wielkim indywidualistą, sprzeciwiającym się wobec wszystkiego co choćby w najmniejszym stopniu mogłoby go ograniczać. Któregoś dnia, nieszczęśliwie zakochuje się w niejakiej Lotcie. Ponieważ jest mieszczaninem, a dziewczyna pochodzi ze środowiska arystokratycznego, nie ma najmniejszych szans aby kiedykolwiek mógł ją zdobyć. Nie jest w stanie znieść niemożności przezwyciężenia podziałów klasowych, buntuje się przeciwko społecznym konwenansom i jawnie sprzeciwia się ustalonemu porządkowi. Kiedy zdaje sobie sprawę, że samotnie nie uda mu się niczego dokonać, na znak protestu decyduje się popełnić samobójstwo.

Konrad: to bohater trzeciej części Dziadów, autorstwa Adama Mickiewicza; młody mężczyzna cierpi z powodu doświadczanej przez jego naród krzywdy. Jego największym pragnieniem jest poświęcenie się walce przeciwko rosyjskim zaborcom i poprowadzenie rodaków do zwycięstwa. Wykładnią jego idei jest: Wielka Improwizacja. Konrad wygłasza monolog, który determinuje bunt przeciwko panującej w kraju sytuacji. Świadomość ówczesnego losu Polaków jest dla niego niemożliwa do zniesienia i wpędza go niemalże w obłęd. Na wpół oszalały, decyduje się wystąpić przeciwko "wszystkiemu i wszystkim", aby tylko wyzwolić gnębioną ojczyznę spod obcej władzy. W swoich zapędach posuwa się do bluźnierstwa a z czasem do wypowiedzenia wojny samemu Bogu:

Odezwij się - bo strzelę przeciw Twej naturze;Jeśli jej w gruzy nie zburzę,

To wstrząsnę całym Państw Twoich obszarem (...).

W pewnym momencie, żąda nawet od stwórcy, aby zrzekł się na jego korzyść profitów umożliwiających sprawowanie rządów nad światem i ludźmi:

Daj mi rząd dusz!Chcę czuciem rządzić, które jest we mnie;Rządzić jak Ty wszystkim, zawsze i tajemnie (...)

Ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz.

Wystąpienie Konrada jest niesamowicie dynamiczne, gwałtowne, a niekiedy wręcz przerażające. Moim zdaniem, w całej literaturze światowej trudno byłoby odnaleźć lepszy przykład buntu fikcyjnej postaci.

Syzyfowe prace: w swojej debiutanckiej powieści, Stefan Żeromski ukazał losy kilku uczniów polskiej szkoły w czasach zaboru rosyjskiego. Jeden z głównych bohaterów, chłopiec o imieniu Bernard, postanawia jawnie przeciwstawić się mechanizmom rusyfikacji. Podczas zajęć lekcyjnych, w sposób bardzo dosadny recytuje patriotyczny wiersz Reduta Ordona autorstwa Adama Mickiewicza. Swoim nieoczekiwanym wystąpieniem na forum klasy, mobilizuje kolegów do walki o zachowanie tradycyjnych wartości i poczucia tożsamości narodowej. Odtąd w szkole zaczynają tworzyć się tajne stowarzyszenia, na spotkaniach których odczytuje się i wspólnie komentuje fragmenty utworów literackich najbardziej znanych polskich pisarzy.

Mianem podsumowania, chciałbym odwołać się do eseju Alberta Camusa pt. Człowiek zbuntowany. Pisarz formułuje w nim tezę, że w momencie buntu w umyśle człowieka zwycięża idea, pozwalająca mu na "określenie samego siebie w otaczającym go świecie".

Aby istnieć, człowiek musi się buntować - mówi Camus. Według mnie, są to słowa niewątpliwie prawdziwe.