Swoją pracę rozpocznę od scharakteryzowania epoki baroku, ponieważ to w tej epoce nastąpiło zjawisko, które dziś określamy mianem sarmatyzmu.

Charakterystyka epoki baroku:

Prawdopodobnego źródła pochodzenia terminu "barok" należy szukać w języku portugalskim lub hiszpańskim. W języku tamtejszych jubilerów słowo barocco oznaczało rzadko spotykaną perłę o nieregularnym kształcie

czy też ogólnie jakiś kapryśne, nieprawidłowe dzieło sztuki. Istnieją też inne hipotezy odnośnie do pochodzenia tego pojęcia. Niezależnie jaki ustalimy źródłosłów należy przyjąć, iż terminem barok w kulturze europejskiej jest określany okres od końca XVI wieku do polowy wieku XVIII.

Barok był w sztuce epoką - w porównaniu do harmonijnych i niejako klasycznych okresów jak renesans i oświecenie - można rzec dość dziwną i ponurą. Prawdopodobnie dlatego dziewiętnastowieczni badacze, którzy zarzucali barokowi nie tylko barbarzyństwo, ale i nieprzestrzeganie idealnych kanonów w sztuce, uznawali go za epokę "zepsucia i upadku wszelkiego smaku". Sąd ten był wynikiem po pierwsze - niewielkiej w XIX wieku wiedzy o literaturze epoki baroku, a także po drugie - stosunku badaczy do ideału klasycznej formy w twórczości. Zwłaszcza ten drugi element decydował o tym, iż każda inność, każde odstępstwo od reguł klasycznych, były odbierane negatywnie.

Na szczęście z końcem ubiegłego wieku zmienił się stosunek badaczy literatury do okresu baroku i wówczas zaczęto widzieć w nim również piękno oraz wartości pozytywne.

Jako okres historyczno-literacki barok, chociaż korzenie jego sięgają wieku szesnastego, zasadniczo dotyczy wieku siedemnastego, a nawet w niektórych regionach trwał jeszcze w 1. połowie wieku osiemnastego. W nieco opóźnionej w porównaniu do innych państw Europy Polsce barok pojawia się w końcu lat osiemdziesiątych wieku szesnastego. Wstępna faza trwała do lat 20. wieku siedemnastego, zaś rozkwit epoki przypada na wiek siedemnasty - wiek najbardziej chyba niespokojny i burzliwy w historii Rzeczpospolitej. Koniec epoki to lata pomiędzy rokiem 1700 a 1730. To przecież właśnie czas wojny z Turcją, potop szwedzki, wojna z Moskwą, powstanie Chmielnickiego i odsiecz Wiednia. I o ile okres panowania Jana Kazimierz był ogromnie niespokojny, to czasy saskie czyli okres Augustów II Mocnego i III był już epoką kryzysu Rzeczpospolitej.

Niespokojny rytm literatury i sztuki czasów baroku, oddający dobitnie wewnętrzne rozterki człowieka tamtej epoki, był wynikiem z jednej strony świadomości bytu w nietrwałym i ulegającym działaniom czasu oraz poczucia niekończącej się wieczności i potrzeby samookreślenia - z drugiej. Przeżywanie w sposób świadomy własnego istnienia, wymuszało podjęcie zdecydowanej i jednoznacznej postawę i zgodę na jej konsekwencje. Do wyboru był więc nietrwały świat i jego wszelkie uroki, wyrażając przy tym wdzięczność Stwórcy, lub też wartości ostateczne i trwałe, takie jak zbawienie. Reprezentantami pierwszej postawy był np. Hieronim Morsztyn i tzw. poeci światowych rozkoszy, drugiej poeci metafizyczni jak Mikołaj Sęp Sarzyński, próbujący rozwikłać zagadkę bytu. Trzeba tu przypomnieć, iż religia stanowiąca naturalne oparcie wewnętrznych rozterek człowiek, przestała pełnić swą rolę i straciła swoją pozycję. Duchowe decyzje i pytania w co i jak wierzyć stały się w czasach reformacji bardzo istotne. Rywalizacja różnych postaw wyznaniowych, przede wszystkim katolików i niekatolików, w tym arian, kalwinów, luteranów oraz dramatyzm wyboru możliwej drogi dawały poczucie zagrożenia. Szczególnie widoczne było to na początku epoki baroku, gdy pytanie o to kim ma być człowiek, stawiane być bardzo często.

Na kształt sztuki baroku główny wpływ miała kontrreformacja tj. walka z postępującą reformacją prowadzona przez Kościół katolicki. Początki kontrreformacji w Europie są związane z obradami soboru trydenckiego (lata 1545-1563), w trakcie których określono program reform wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego oraz założenia walki z innowiercami. Kontrreformacji miał przewodzić istniejący od 1543 roku zakon jezuitów.

Jezuici z powodu ścisłego podporządkowania papieżowi a także konieczności realizacji nadrzędnych zadań kontrreformacji byli formacją nietolerancyjną a nawet wręcz wrogą wobec wyznawców innych religii. Zakon ten prowadził działalność na dwa sposoby, po pierwsze - przymus (w tym wprowadzenie indeksów ksiąg zakazanych oraz inkwizycje), po drugie - próba przyciągnięcia nowych wiernych do Kościoła katolickiego (czemu miały służyć bogata sztuka sakralna oraz nowy typ religijności).

Kontrreformacja w Polsce, której przewodził sam król Zygmunt III Waza, oznaczała brak tolerancji religijnej, procesy o bluźnierstwo, walkę z innowiercami czy cenzurę wszystkich wydawnictw. Sejm w roku 1658 przyjął uchwałę, która wyznaczała arianom trzyletni okres na przejście na katolicyzm. Po upływie tych trzech lat arianie zostali zmuszeni do opuszczenia Rzeczypospolitej oraz konfiskacie poddano ich majątki oraz zbory. Również inne grupy wyznaniowe nie pozostały bezpieczne, albowiem w roku 1717 atak poszedł na odłamy protestanckie. Uchwałą sejmu zakazano innowiercom odprawiania publicznych nabożeństw oraz budowania nowych zborów. Cenzurze podlegały wszelkie wydawnictwa, a drukarnie zostały przekazane pod kontrolę duchowieństwa katolickiego.

O ile renesans był w założeniach bliższy klasycznemu antykowi, to barok miał więcej wspólnego ze średniowieczem, jego mistycyzmem i dualizmem.

Rozwijająca się kontrreformacja i tworzący się nurt sarmatyzmu nie były jedynymi ważkimi zjawiskami społecznym w XVII - wiecznej Rzeczypospolitej. Potęga ówczesnej Polski (drugiego co do wielkości państwa Europy) nie równoważyła panujących w niej konfliktów narodowościowych i społecznych. W wielonarodowościowej Rzeczypospolitej Polacy stanowili zaledwie ok. 40 % ludności, a liczba obywateli obcej narodowości zwiększała się wraz z włączaniem do jej obszarów nowych ziem wschodnich. Ponadto fakt, iż Polska była jednym z najbardziej na wschód wysuniętych państw Europy czynił z niej swoiste przedmurze kultury chrześcijańskiej, narzucając jej niejako rolę swoistego bufora przed zapędami Turków i Tatarów.

Pogłębiające się różnice w statusie społecznym i materialnym między stanem szlacheckim a wyzyskiwanym coraz bardziej stanem chłopskim zaczynały przybierać coraz bardziej radykalne formy aż w roku 1648 na południowej Ukrainie doszło do wybuchu powstania Kozaków zaporoskich, co zapoczątkowało początek schyłku epoki świetności Rzeczpospolitej.

Status majątkowy stanowił również o podziale wewnątrz samego stanu szlacheckiego. Występowały tu grupy majątkowe o skrajnie różnych interesach, jak np. magnateriaszlachta bezrolna. I pomimo, że starano się zachować odrębność i jednocześnie spójność tego stanu, to jednak bardzo często miały miejsce spory i zwady zarówno na tle politycznym, jak i majątkowym. Niestety czasem zdarzało się, że nobilitowane były osoby spoza stanu szlacheckiego. Skutkowało to wszystko napięciami społecznymi, wykorzystywanymi w umiejętny sposób przez magnaterię, która podsycała atmosferę i narzucała swoją wizję polityki wewnętrznej Rzeczpospolitej.

Polski barok zamykają tzw. saskie czasy, inaczej tez zwane nocą saską (określenia te wywodzi się od panowania królów Augusta II Mocnego i Augusta III z saskiej dynastii Wettynów). Był to z jednej strony okres kryzysu i zaniku dawnych ideowych i artystycznych wzorców. Z drugiej widoczne są już nowe tendencje w sztuce (rokoko) oraz tendencje do odbudowy struktury instytucjonalnej i duchowej Polski, widoczne w rozpoczynającej się właśnie działalności Stanisława Konarskiego.

Charakterystyka Sarmatyzmu:

Nazwa Sarmatyzm pochodzi od legendarnego ludu Sarmatów. Mieszkali oni nad Wołgą w pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Kronikarze używali tej nazwy zazwyczaj do nazwania ziem należących do naszej ojczyzny. Pochodzenie sarmackie przypisywano ludom Słowiańskim czyli między innymi Polakom.

Większość z Sarmatów charakteryzowała się następującymi cechami były to zarówno odwaga jak i męstwo. Byli oni także wierni swojej ojczyźnie , odznaczali się honorowością a także walecznością.

Szlachta Polska bardzo chętnie przyjmowała tą nazwę jako swoje określenie. Kultywowała tradycję. Za swoich przodków uważała poza tym starożytnych Sarmatów znad Wołgi. Ponad to dzięki takiemu rodowodowi szlachta tłumaczyła swoje liczne przywileje jakie posiadała. Lekceważyła ona zatem mieszczan wywyższając się ponad stan.

Natomiast szlachcic Sarmata odznaczał się następującymi cechami: zacięcie walczył o swoje przywileje, stał na straży tradycji, bardzo mu zależało na pamiętaniu o przywilejach, cechą charakterystyczną, ale niestety również niekorzystną była niechęć do obcokrajowców.

Ponadto Szlachcic nie lubił się uczyć, natomiast miłował się ogromnie w przepychu i przesadzie. Aktywnie działał na różnych sejmikach i rokoszach. Był zatwardziałym konserwatystą. Jedyną edukacją jaką posiadał było wykształcenie ze szkół jezuickich. Był także obrońcą wiary katolickiej, choć często uznawany był za dewotę.

Niestety, był osobą nietolerancyjną. Jedyną cechą pozytywną było to, że uchodził za dobrego gospodarza.

Szlachcic Sarmata był wielkim tradycjonalistą i konserwatystą. Wszelkie reformy uważał za szkodliwe i zbyteczne . Najbardziej cenił swoją tzw. "Złotą wolność". Nie chciał umocnienia władzy króla, poprzez wprowadzenie dziedziczności tronu. Był bardzo nietolerancyjny potępiał, wyśmiewał wyznawców innych religii.

Uważał, że Bóg wybrał szlachtę i obdarzył ją niezwykłą miłością. Często zatem uczęszcza na msze święte.

Uznaje się za obrońcę wiary i jej stróża.

Szlachcic ziemianin uważa swoje życie za związek człowieka z naturą. Zachowuje w ten sposób harmonię egzystencjalną. Jest człowiekiem spokojnym i zrównoważonym. Nie wie, co to wojna. Prowadzi spokojne rodzinne życie na wsi. Ufa i zawierza swoje życie naturze i rozumowi, choć nie należy do osób wykształconych.

Uwielbia się bawić, spędza czas na biesiadowaniu. Nie interesują go losy innych gospodarstw, zajmuje się wyłącznie swoim. Wygłasza długie przemówienia i mowy i najbardziej ceni sobie przepych i bogactwo. Dba wyłącznie o własny interes. Uchodzi za typowego awanturnika. Jest pobożny na pokaz, niewykształcony wierzy w cuda zabobony i czary.

Charakterystyka obyczajów i zachowań w epoce baroku.

Społeczeństwo doby baroku w odmienny sposób wyrażało swoje uczucia, swoją wiarę. Niekiedy wyrazy te przybierały dość dziwaczną formę. Przykładem może tu być modlitwa, podczas której upadano na ziemię. Zdarzało się, że modlący bili głową o mur, o ławki. Bili się w twarz.

Swoją gorącą wiarę wyrażano także poprzez pielgrzymki do Częstochowy. Miejscowość ta stała się bowiem miejscem kultu i symbolem polskości. Inne miejsca pielgrzymek to między innymi kalwarie. Kalwaria to miejsce położone na wzgórzu. Znajdują się tam kaplice i kapliczki, symbolizujące stację Drogi Krzyżowej Chrystusa.

Ściśle przestrzegano też postu. W piątki nie jadło się mięsa, jaj, sera i mleka. Jarzyny i ryby dozwolone były dopiero po specjalnym ich przygotowaniu na oleju. Post obowiązywał także w jeden dowolny dzień w tygodniu

Reasumując powyższy wywód udało mi się to pojęcie ująć w formę prostej charakterystycznej definicji:

SARMATYZM- to kult rycerski. Sarmaci były to ludy zasiedlające ziemie nad Wołgą. Szlachta polska żyła w przekonaniu o świetności polskiego ustroju. Sarmaci żyli zachowując tradycję rodową, byli także gorącymi katolikami. Niestety w wieku XVIII pojęcie sarmatyzmu zaczęto źle kojarzyć, ponieważ najczęściej była to samowola i zacofanie.

SZLACHCIC SARMATA - stał na czele kultury polskiej. Pamiętał o tradycji i obyczajach rodzinnych . Walczył w obronie swoje ojczyzny. Brał udział w sejmach, sejmikach i rokoszach, tylko w celu nie dopuszczenia do reform państwa. Był przeciwny wszystkiemu co mogło by osłabić tzw. "złotą wolność szlachecką". Szlachcic Sarmata chciał uchodzić za doskonałego mówcę. W swoich wypowiedziach wtrącał zatem zwroty i wyrażenia obcojęzyczne.

Większość z Sarmatów charakteryzowała się następującymi cechami: były to zarówno odwaga jak i męstwo. Byli oni także wierni swojej ojczyźnie , odznaczali się honorowością a także walecznością.

Szlachta Polska bardzo chętnie przyjmowała tą nazwę jako swoje określenie. Kultywowała tradycję. Za swoich przodków uważała starożytnych Sarmatów znad Wołgi. Ponadto dzięki takiemu rodowodowi szlachta tłumaczyła swoje liczne przywileje jakie posiadała. Lekceważyła ona zatem mieszczan wywyższając się ponad stan.

Natomiast szlachcic Sarmata odznaczał się następującymi cechami. Zacięcie walczył o swoje przywileje . Stał na straży tradycji. Bardzo mu zależało na pamiętaniu o przywilejach. Cechą charakterystyczną, ale niestety również niekorzystną była niechęć do obcokrajowców.

Ponad to Szlachcic nie lubił się uczyć, natomiast miłował się ogromnie w przepychu i przesadzie. Aktywnie działał na różnych sejmikach i rokoszach. Był zatwardziałym konserwatystą. Jedyną edukacją, jaką posiadał było wykształcenie ze szkół jezuickich. Był także obrońcą wiary katolickiej, choć często uznawany był za dewotę.

Niestety, był osobą nietolerancyjną. Jedyną cechą pozytywną było to że uchodził za dobrego gospodarza.

Szlachcic Sarmata był wielkim tradycjonalistą i konserwatystą. Wszelkie reformy uważał za szkodliwe i zbyteczne. Najbardziej cenił swoją tzw. "Złotą wolność". Nie chciał umocnienia władzy króla, poprzez wprowadzenie dziedziczności tronu. Był bardzo nietolerancyjny, potępiał wyśmiewał wyznawców innych religii.

Uważał że Bóg wybrał szlachtę i obdarz ją niezwykłą miłością. Często zatem uczęszcza na msze święte.

Uznaje się za obrońcę wiary i jej stróża.

Szlachcic Sarmata nosił także bardzo charakterystyczny ubiór, który podkreślał jego główne cechy takie jak miłowanie przepychu bogactwa.

Do podstawowych elementów stroju szlacheckiego to między innymi żupan, hajdawery i buty. Taki zestaw noszono zarówno na co dzień w domu jak i podczas podróży. Pokazywano się w nim także w towarzystwie.

Charakterystyka poszczególnych elementów stroju:

  1. Żupan swoim wyglądem podobny jest do sutanny. Jest bowiem długą suknią z obszernymi rękawami. Zapisana jest od samej niemal szyi do pasa na guzy i pętelki. Od pasa w dół nie ma guzików rozpięta jest luźno. Posiada także rozcięcia po bokach. Materiał, którego używano do szycia żupanów to najczęściej płótno lub sukno. Bardziej kosztowne były żupany wykonane z jedwabiu, atłasu, aksamitu. W zależności od pory roku żupany były cienkie i przewiewne, natomiast zimowe stroje były watowane na zimę. Do ozdoby używano kosztownych guzów czyli guzików. Wyszywano także na piersi listwy.
  1. Hajdawery to nazwa szerokich ściąganych sznurkiem w pasie spodni. Wykonane były najczęściej z sukna. Nogawki spodni wkładano w cholewy butów. Hajdawery nie były zbyt widoczne bo noszono je pod żupanem.
  1. Buty szlacheckie- wyglądem przypominające dzisiejsze kozaki. Wykonane były ze skóry. Charakterystyczny obcas i podkówkę. Buty te nie mogły nie mogły się obejść bez wysokiej cholewy. Kolor butów związany był z ich ceną. Biedniejsza szlachta nosiła buty w kolorze czarnym. Zamożna szlachta mogła pozwolić sobie na buty w kolorze czerwonym albo w kolorze żółtym.
  1. Kontusz- powszechnie używany był w od połowy wieku XVII. Kontusz był to strój paradny noszony na wierzch. W kroju i stylu podobny był do żupana. Góra zapinana na guziki. W tali lekko zwężana u dołu bardzo luźna. Bardzo ciekawym elementem kontusza były rękawy. Miały one rozcięcie wzdłuż. Rozcięcie to można było nosić zapięte albo rozpięte w tedy widać było rękawy żupana, który noszony był pod spodem.
  1. Delia- była to obszerna peleryna, którą noszono w okresie chłodów. Peleryna ta była bardzo szeroka i miała futrzany kołnierz. Peleryny te były także grube w tym celu podbijano je futrem. Możliwe były także warianty delii bez rękawów i podpinki. W ochronie przed zimnem szlachta nosiła ferezje i szuby. Były to ubrania podobne do delii ale bez ozdobnego futrzanego kołnierza. Uboga część szlachty musiała nosić kożuchy.

Elementy uzupełniające stroju to :

a) Pas- najczęściej wąski i mocny. Wykonany był ze skóry albo plecionego sznurka. Do wyrobu paska służyły często metalowe blaszki. Innym rodzajem pasków były paski materiałowe. Wykonywane z jedwabiu lub sukna. Służyły one do nakładania na podstawowy skórzany pasek lub pasek od szabli.

  1. Czapka- była podstawowym elementem uzupełniającym stroju. Czapkę noszono wszędzie nawet podczas jedzenia. Najczęściej noszone były czapki z otokiem z futra. Inne równie chętnie noszone to węgierskie magierki. Do ozdabiania czapek służyły ptasie pióra. Przypinano je na specjalnych drogich agrafkach.
  2. szabla

Bielizna:

Nie wolno było wedle panujących zasad pokazywać bielizny. Dlatego wykonywana ona była z płótna. Krój bielizny był prosty bez ozdób. Nie używano nawet koronek. Zamiast skarpet używano onucy. Były to kawałki materiału. Bielizna damska była to tzw. giezła. Giezło to prosta długa koszula, przypominająca wyglądem halkę. W tamtych czasach nie istniało coś takiego, co dziś nazywamy mianem majtek damskich. Rolę bielizny pełniły gacie i koszula.

W dalszej części pracy ukażę wizerunek Sarmaty w oczach poetów. Dwa najbardziej charakterystyczne stanowiska to stanowisko i twórczość Wacława Potockiego i Jana Chrzyostoma Paska.

Wacław Potocki:

Wacław Potocki jest przedstawicielem nurtu ziemiańskiego, który inaczej nazywany nurtem sarmackim lub też swojskim. Cechą charakterystyczną tej literatury była to , że jej twórcy ogromna wagę przykładali do dawnych tradycji rodzinnych. Miejscem rozwoju tej literatury były przede wszystkim dworki szlacheckie . Dlatego tez często mówimy że w literatura sarmacka jest swoistym wyrazem ideologii szlacheckiej. Związek to miało także z faktem, że szlachta uznawała swój naród za najlepszy i najważniejszy, wynosiła go ponad wszystkie inne.

O twórczości Wacława Potockiego zwykło się także mówić że stanowi ona sumienie narodowe. Potocki realizuje w swoich utworach ważne problemy społeczne i moralizatorskie. Oto przykłady wierszy , w których podjęte są kwestie bezpośrednio dotyczące społeczeństwa:

"Ogród fraszek"

"Ogród fraszek" jest to jeden z dwóch ogromnych zbiorów napisanych i wydanych prze Wacława Potockiego. W zbiorze tym mamy około 1800 różnych wierszy. Różnią się one zarówno pod względem tematycznym, jak i gatunkowym a także pod względem wielkości i długości. Pełny tytuł doskonale oddaje to zróżnicowanie - "Ogród ale nie plewiony, bróg, ale co snop to inszego zboża..." .

Jeśli chodzi o główne tematy tego zbioru to są to przede wszystkim tematy dotyczące polityki, społeczeństwa i jego obyczajów, a także niektóre z nich mają funkcje moralizująca i dydaktyczną. W zbiorze tym Wacław Potocki piętnuje i krytykuje zarówno wady ustrojowe naszego państwa, czyli wlicza tu anarchię, bezprawie, uprzywilejowanie szlachty poprzez nadanie im złotej wolności. Inne wady poddane krytyce przez Potockiego to życie ponad stan , dbanie o własne interesy, a także prywatę. Przypomina w tych utworach , że granice państwa nie są pilnowane należycie, upomina by wzmocnić pospolite ruszenie i ponownie obudzić śpiącego ducha rycerskiego w naszej szlachcie.

"Moralia"

Drugim tomem zawierającą równie ogromną liczbę wierszy są "Moralia". Wiersze z tego zbioru rozpoczynają się zawsze od jakiegoś konkretnego polskiego lub łacińskiego przysłowia. W przypadku łacińskiego przysłowia to jest ono od razu tłumaczone bądź trawestowane na nasz język.

Większość z tych utworów ma charakter pewnej przypowieści. Ich zadaniem jest prezentacja myśli lub zadnia Wacława Potockiego , która bezpośrednio dotyczy szwankowania, niedomagania naszego państwa czyli rzeczpospolitej. Utwory te cechują się także ogromną ilością krytyki, są w nich także momenty zadumy - niestety - o charakterze bolesnym i wymowa niektórych z tych dzieł jest wybitnie pesymistyczna.

  • "Nierządem Polska stoi" - jest to wiersz , w którym mamy ukazany ówczesny i prawdziwy obraz sytuacji w Polsce. Polska jest przykładem państwa w którym przepisy i prawo są ciągle zmieniane. Cierpi przez to najbardziej najbiedniejsza warstwa społeczna, prowadzi to do jej skrajnego ubóstwa. Poeta Wacław Potocki w swoich wierszach wykazuje się ogromna troską o losy swojej ojczyzny a także mamy tu przejaw jego gorącej miłości patriotycznej.

" Nierządem powiedział ktoś dawno, Polska stoi; Gdyby dziś pojrzał z grobu po ojczyźnie swojej, Zawołałby co gała: Wracam znowu, skądem, Żebym tak srogim z Polską nie ginął nierządem!".

  • "Natura wszystkim jednaka" to kolejny bardzo ważny wiersz traktujący o równości wszystkich ludzi i praw. Zdaniem Potockiego prawa pisane powinny być takie same dla każdego człowieka. Powinna panować równość, bo w naturze i wedle jej praw wszyscy ludzie są równi. Przyczyną nierówności są nasze chore i bezpodstawne wymysły. Potocki jest jednym z nielicznych szlachciców , którzy ciepłym i dobrym stosunkiem darzą chłopów, ponadto okazuje im także współczucie. Stara się także zrozumieć ich niedolę. . Autor ma ciepły stosunek do chłopa, okazuje mu współczucie. Krytykuje szlachtę, potępia ich grzeszne i pełne pokus życie. W wierszu tym Potocki odnosi się także do sumienia narodowego i religii. Chce w ten sposób doprowadzić do zmiany postępowania szlachty.
  • "Wolne kozy od pługu" - tu także mamy motyw okazywania współczucia chłopom. Opisany tu mamy żywot jaki wiedzie człowiek zniewolony przez pańszczyznę. Pracuje on cały dzień, natomiast niedziela dzień wolny jest dla niego karą - zakuty jest w pańskie dyby. Natomiast szlachta wiedzie żywot niezwykle konsumpcyjny. Nie chce podzielić się swoim majątkiem z potrzebującym państwem. Według nich to chłop ma pracować a oni maja tylko pilnować by oni pracowali. W zakończeniu utworu Potocki przypomina o dniu sądu ostatecznego w którym rozliczeni zostaniemy ze swojego postępowania.

- "Czuj! Stary pies szczeka" - w wierszu tym mamy ukazany motyw - ojczyzny jako swojego domu. Wacław Potocki jako podmiot liryczny wczuwa się w psa, staje się nim. Próbuje swoim szczekaniem ostrzec gospodarza przed zbliżającym się niebezpieczeństwem. Gospodarz jednak lekceważy szczekanie psa tym samym naraża się na niebezpieczeństwo. Potocki ukazuje w tym wierszu szlachtę jako groźnego wewnętrznego wroga naszej ojczyzny. Szlachta bowiem działa na niekorzyść kraju. Popełnia kradzieże, bez opamiętania urządza sobie zabawy. Żyje i wywyższa się ponad stan nie zważa na potrzeby innych. . W tym wierszu osądowi poddane zostaje także duchowieństwo które nie moralizuje szlachty.

Analiza postulatów patriotycznych zawartych w wierszach Wacława Potockiego:

- "Nierządem Polska stoi" - bałagan prawny, ucisk biedniejszej szlachty i niesprawiedliwość ... (patrz wyżej)

- "Pospolite ruszenie" - wiersz ukazuje beztroska szlachtę , która niczym się nie przejmuje tylko zamiast walczyć w obozie po prostu sobie śpi. Wniosek jaki należy wyciągnąć jest następujący należy ukrócić

samowolę szlachty i sroga dyscyplinę wprowadzić.

- "Transakcja wojny chocimskiej ..." utwór pt. "Transakcja wojny chocimskiej" napisał w roku 1670.

Tematem utworu jest wojna z Turkami z roku 1621. Bitwa ta toczona była pod wodzą Karola Chodkiewicza. Celem Potockiego jest przypomnienie tej heroicznej i pełnej patriotyzmu bitwy by wywołać refleksję i pokazać, że potrafimy walczyć. Ponad to w utworze wplecione mamy osobiste refleksje i uwagi Potockiego. W mowy swoich postaci wkłada patriotyzm. Postacie poematu mówią o obronie i szacunku jakim należy darzyć swoją ukochaną ojczyzną.

Problematyka religijna i wyznaniowa także ma swoje miejsce w wierszach Wacława Potockiego. Potępia w swoich utworach nietolerancję religijną. Nie rozumie dlaczego dzieli się wyznawców i wiary na tych dobrych i na tych złych. Jest on przeciwnikiem szykan , które także osobiście go dotknęły, gdyż zmuszony był zmienić wyznanie z Arianizmu na Katolicyzm.

Jan Chryzostom Pasek:

Pamiętniki i listy były w wieku XVII bardzo chętnie pisane i czytywane. Cieszyły się ogromną popularnością, zwłaszcza wśród szlachty. Ponad to listy i pamiętniki stanowią doskonałe źródło wiedzy o epoce- o obyczajach , wierzeniach i zwyczajach szlachty sarmackiej.

Do najlepszych i najwybitniejszych powszechnie znanych utworów tamtego okresu należą "Pamiętniki" Jana Chrzyostoma Paska, które dla wielu twórców późniejszych epok stanowią doskonałe źródło i materiał historyczno - literacki.

Jan Chryzostom Pasek i jego dwu częściowe "Pamiętniki".

Jan Chryzostom Pasek był autorem "Pamiętników". Napisał je około roku 1690 , należą one do nurtu sarmackiego. Jeśli chodzi o literaturę a zwłaszcza pamiętniki i diariusze są były one bardzo chętnie czytywane w Polsce w wieku XVII. Literatura ta stanowi także kopalnię informacji o dawnych i odległych czasach. Poznajemy dzięki nim ludzi ich zwyczaje, a także ich mentalność. To wszystko jest możliwe gdyż autor ma bezpośredni stosunek do ukazywanych , opisywanych przez siebie faktów i wydarzeń.

"Pamiętniki", które napisane były koło roku 1690, podzielone są na dwie części. Pierwsza część przedstawia opis wypraw i tułaczki wojennej autora, druga natomiast ukazuje paska jako pędzącego spokojny żywot na roli - gospodarza.

W pamiętnikach opisuje on swoje wielkie zasługi a także czyny wojenne, opisuje walkę ze

Szwedami, a także rokosz Lubomirskiego i odsiecz Wiednia. Dwa wymienione wydarzenia ukazane są z perspektywy nie obserwatora, ale jest to powielenie relacji innego uczestnika.

Według opisów Paska szlachcic Sarmata jawi się nam jako dzielny i waleczny żołnierz. Nie walczy on jednak dlatego, że ma na sercu los ojczyzny ale dlatego że wojna przynosi mu zysk i ogromne dobra materialne jakie pochodzą z łupów. Podróże odbywa dlatego że go one interesują, budzą w nim ciekawość.

W utworze tym w części pierwszej mamy także opis udziału Paska we Mszy Świętej. Wziął w niej udział nie zmazawszy krwi ze swoich rąk.

Pasek jawi się jako zawadiaka, częsty uczestnik zabaw i pojedynków. Opisuje ucztę u Jasińskiego, podczas której

Autor pojedynkował się z innym szlachcicem Nurzyńskim. Jest to kolejny dowód na to że Pasek jest osobą chytra przebiegłą, ale i tchórzliwą. Postanawia w końcu zmienić tryb życia i osiąść na stałe na wsi, żeby zająć się gospodarką. Rozpoczyna poszukiwania kandydatki na żonę. Te opisy znajdują się już w części drugiej pamiętników. Ponad to druga część tego dwu częściowego utworu jest obrazem życia ziemskiego jaki wiódł Pasek. Jest on tu ukazany jako typowy przedstawiciel Sarmatów. Ma takie cechy jak pijaństwo, lenistwo, zabobonność. Język którym zostały napisane pamiętniki jest niezwykle barwny żywy ale i także potoczny.

Wskazuje to na zamiłowanie Paska, do tworzenia gawęd.

Podsumowanie:

Jan Chryzostom Pasek jest XVII wiecznym przykładem typowego Sarmaty. Niestety nie świecił on dobrym przykładem. Jego zachowanie jest negatywne. Jego osoba pełna jest typowych sarmackich wad. Do tych wad zaliczamy przede wszystkim zacofanie, awanturniczy i kłótliwy sposób rozmawiania i rozwiązywania problemów. Także pijaństwo, samochwalstwo. Był osobą bardzo zadufaną i pewną siebie.

W swoich pamiętnikach opisuje swoje życie, które przedstawia w sposób idealny. Przekonany jest o tym że tylko szlachta ma prawa, jej należą się wszystkie przywileje. Dlatego uważa, że jak najdłużej powinna panować w państwie złota wolność szlachecka. Jest wyjątkowo mocno przywiązany do swoich przywilejów, nie dostrzega że wyrządzają one krzywdę państwu. Nie tylko bowiem Pasek ale i reszta sarmackiej szlachty była przeciwna reformom państwa.

Ucisk chłopów i ich złą sytuację uważają za jak najbardziej słuszną. Nawet zdarzają się przypadki nieludzkiego i okrutnego traktowania chłopów przez szlachtę.

Źle odnoszą się także do mieszczan - jest to ich typowa wada wywyższania się ponad inne stany.

Negatywny stosunek i brak tolerancji wobec innych narodów i religii.

Przekonanie, że Polacy i ich zwyczaje są jedyne i najlepsze. Pogardliwie nazywają inne narodowości np. Szwedzi to naród świński, Moskale to naród jaszczurczy , obyczaje duńskie są dla nich śmieszne.

Bardzo niechętni są do wszelkich nowości i do tego co płynie z innych państw.

Charakterystyka powyższych cech Sarmaty i tego zjawiska uświadamia mnie w przekonaniu , że było to niestety zjawisko niekorzystne dla naszego kraju. Niestety wyżej wymienione cechy odzwierciedlają rozkład naszego XVII wiecznego społeczeństwa.

Szlachta jest nie tolerancyjna, zapatrzona w siebie, awanturnicza jednym słowem możemy ją określić jako zacofaną.

Co gorsza wiele z tych cech stało się elementem naszego mitu i stereotypu Polaka. Przez co jesteśmy w różnych krajach i państwach źle postrzegani, odbierani jako awanturnicy , pijacy.

Czas najwyższy wyplenić te mocno zakorzenione wartości w naszej naturze za nim nie będzie za późno.