Sarmatyzm powstał i rozwinął się w Polsce w końcu XVI wieku Na sarmatyzm składa się cały światopogląd, obyczajowość oraz kultura szlachty polskiej. Możemy mówić o trwaniu tego zjawiska aż do połowy XVIII wieku, ale miało ono również później duży wpływ na myślenie Polaków.

Z pojęciem tym związany jest bardzo ściśle pewien model zachowania. Możemy mówić wręcz o pewnym wzorcu osobowym. Wzorowym Sarmatą był więc szlachcic, ziemianin. Sarmata był bardzo religijny, cenił wolność, tradycję, Polskę i wszystko co polskie. Pojęcie sarmatyzmu obejmuje również styl życia szlachty, strój, język, literaturę i sztukę.

Sarmatyzm wiąże się z mitem o starożytnym plemieniu Sarmatów, od którego miała się niby wywodzić szlachta polska. Wierzono więc w jej szczególne pochodzenie, a co za tym idzie w szczególne miejsce w społeczeństwie polskim. Wówczas gdy Polska miała była "przedmurzem chrześcijaństwa", szlachta przypisywała sobie szczególną rolę w obronie i propagowaniu wiary chrześcijańskiej.

Z czasem sarmatyzm nabrał znaczenia pejoratywnego. Takie postrzeganie wynikało z wyrodnienia idei sarmackiej. Pozytywne cechy uległy przejaskrawieniu. Sarmatyzm zaczął się więc kojarzyć z wolnością szlachecką- czyli zrywaniem sejmów, z nietolerancją szczególnie w stosunku do cudzoziemców i innowierców, z nieograniczonymi przywilejami, dbałością o własne interesy, czy też ze skłonnością do bójek czy pijaństwa. Pojawiły się więc głosy krytyczne. Wacław Potocki, pisarz epoki baroku, podjął zdecydowaną krytykę szlachty polskiej, głównie zaś niezrealizowanych przez nią lub spaczonych podstawowych wyznaczników ideologii sarmackiej. Krytykował więc nie sarmatyzm w ogóle, lecz jego zwyrodnienia i ostrzega przed skutkami takiego postępowania, przed upadkiem państwa polskiego.