sarmatyzm

polska kultura szlachecka, która ukształtowała się z końcem XVI w. i trwała do końca XVIII w., oddziałując na obyczajowość innych warstw społecznych oraz na krystalizowanie się świadomości narodowej.

Geneza sarmatyzmu wiązała się z tzw. mitem sarmackim, przekonaniem, iż szlachta polska, ruska i litewska wywodzi się od starożytnych Sarmatów, spokrewnionych ze Scytami, zamieszkujących tereny między Wisłą a Wołgą. Mit ten legł u podstaw ideału Sarmaty: Polaka i katolika, ziemianina i rycerza. Pojęcie sarmatyzmu dotyczyło wszystkich przejawów życia społecznego, obyczajowego, religijnego i kulturalnego ówczesnej szlachty. Na jego światopogląd składały się: przywiązanie do tradycji połączone z niechęcią do obcych (ksenofobia), kult wolności przeradzającej się często w anarchię, wierność religii katolickiej przybierająca formy dewocyjne, przekonanie o wyższości stanu szlacheckiego (megalomania). Sarmatyzm wykreował pojęcie Polski jako przedmurza chrześcijaństwa. Idea ta stała się później podstawą teorii mesjanizmu narodowego.

W sferze obyczajowej sarmatyzm przejawiał się w przywiązaniu do tradycyjnego stroju, zamiłowaniu do zabawy, przepychu, sejmikowania, politykowania. W literaturze ideały tego nurtu znalazły odbicie w twórczości tzw. baroku sarmackiego (J. Ch. Pasek Pamiętniki, W. Potocki). Rozkład tej kultury nastąpił w czasach saskich. Przeciw ideologii sarmackiej występowali przedstawiciele polskiego oświecenia, dla których była ona przejawem zacofania cywilizacyjnego. Atakowano sarmatyzm w publicystyce ("Monitor") oraz w literaturze (Sarmatyzm F. Zabłockiego, satyry I. Krasickiego, Powrót posła J. U. Niemcewicza).

Postacie Sarmatów pojawiają się też w literaturze późniejszych epok (Pan Tadeusz A. Mickiewicza, Trylogia H. Sienkiewicza), ale traktowane już z sympatią i sentymentem, jako przejaw bezpowrotnie minionej przeszłości.