Zagadnienia z Baroku

 

  1. Nazwa barok, ramy czasowe epoki baroku, nowe założenia estetyki baroku w sztuce
  2. Na czym polegały antymonie filozofii baroku. Wymień trzech filozofów tej epoki, podaj krótko najważniejsze założenia
  3. Trzy nurty w literaturze polskiego baroku i ich przedstawiciele
  4. Do podanych tytułów, fragmentów utworów, fragmentów utworów lub bohaterów dopisz ich autorów (Mikołaj Sęp Szarzyński, Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski, Jan Chryzostom Pasek, Miquel der Cervantes)

5.Scharakteryzuj, jaki obraz świata, człowieka i Boga wyłania się ze znanych sonetów Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego (Sonet IV i V)

  1. Środki poetyckie charakterystyczne dla poezji polskiego baroku: peryfrazę, inwersję, elipsę, przerzutnia, oksymoron, antyteza, paradoks i hiperbola

7.Scharakteryzuj człowieka i czas na podstawie wiersza Daniela Naborowskiego Krótkość żywota

8.Scharakteryzuj Don Kichota

  1. a) cechy upodobniające bohatera do błędnego rycerza (przykłady)
  2. b) deheroizacja literackiego wzorca (przykłady)
  3. Uzasadnij tezę, że Don Kichot jest postacią tragiczną. Posłuż się trzema argumentami, odwołaj się do fragmentów.
  4. Jak Don Kichot rozumie powołanie rycerza? W odpowiedzi użyj pojęcia maksymalizm etyczny.

11.Sancho Pansa i Don Kichot – udowodnij, że postacie głównych bohaterów są zbudowane na zasadzie kontrastu.

  1. Co to jest makaroniczny? W jakim utworze występowały barbaryzmy?
  2. Na podstawie pamiętników J. Ch. Paska wymień pozytywne i negatywne cechy typowego szlachcica Sarmaty. Poprzyj je przykładami, odnosząc się do fragmentów z lekcji.
  3. Przedstaw 3 motywy występujące w Potopie H. Sienkiewicza i objaśnij je, odnosząc się do fabuły adaptacji.
  4. Krótko scharakteryzuj Andrzeja Kmicica z Potopu. Wyjaśnij na czym polega tragizm jego postaci.
  5. Pojęcia, do jakich utworów je można odnieść – tragizm etyczny, poezja metafizyczna, mesjanizm sarmacki, nurt dworski

 

  1. Nazwa barok, ramy czasowe epoki baroku, nowe założenia estetyki baroku w sztuce

Nazwa epoki funkcjonuje od końca XIX wieku. Pochodzi od portugalskiego słowa „barocco” oznaczającego perłę o nieregularnych kształcie. Czyli coś rzadkiego, pożądanego, wyszukanego, dziwnego. W Polsce od końca XVI (1584 – śmierć Kochanowskiego) do połowy XVIII wieku (początek panowania A. Poniatowskiego). W Europie połowa XVI wieku do połowy XVIII.

 

ZAŁOŻENIA ESTETYKI BAROKU:

- efekty, które dają wrażenie nieskończoności (zastosowanie linii, które rozciągają się za horyzont, freski na sklepieniu przedstawiające niebo, lustra, które dają wrażenie perspektywy)

 

-zastosowanie dobrego oświetlenia,

 

- skłonność do przesady i przepychu, łączenie różnych elementów z architektury, malarstwa i rzeźby w jedno

- wolność, która nie oznaczała sprzeciwiania się normom, ale swobodę tworzenia, czyli rezygnację z regularności i proporcji tak charakterystycznych dla epoki renesansu,

 

- dynamizm i życie,

 

 -bogactwo, wielkość.

 

  1. Na czym polegały antymonie filozofii baroku. Wymień trzech filozofów tej epoki, podaj krótko najważniejsze założenia

 

Antynomie to przeciwności. Np. pozarozumowy przedmiot dociekań (Bóg, szatan, wieczność, zbawienie) – rzeczywistość metafizyczna, z drugiej strony rozum jako narzędzie poznania – racjonalne metody (wnioskowanie logiczne) (teologiczna spekulatywność– matematyczna systematyczność.

 Barok był epoką przeciwieństw, różnych sprzeczności.

 

Kartezjusz – „Cogito ergo sum” – „myślę więc jestem” Twórca racjonalizmu, połączył rozum wraz ze światem obiektywnym. Chciał pogodzić wiarę religijną z obserwacjami przyrodniczymi, dualizm duszy i ciała.

 

Błażej Pascal – łączył racjonalizm i irracjonalizm. Jego filozofia pochwalała chrześcijaństwo. Uważał, że religia chrześcijańska to źródła jedynych prawd o człowieku i świecie. Jego filozofia ma wiele antynomii (grzech – cnota)

 

Benedykt Spinoza – przedstawiciel racjonalistycznej metafizyki. Kontynuował myśl Kartzejusza. Badał antymonie duch – materia (twórca panteizmu Cała przyrodna jest Bogiem, a Bóg przyrodą)

 

  1. Trzy nurty w literaturze polskiego baroku i ich przedstawiciele

 

Nurt poezji metafizycznej – wątpienie w wartości renesansowego stoicyzmu. Brak zaufania w ideały cnoty, umiaru i spokoju. Tworzenie trudnych pytań o sensie i celu ludzkiego istnienia. Obecne w niej były paradoksy, kontrasty i oksymorony.  – M. Sęp Szarzyński

 

Nurt dworskich światowych rozkoszy – dominacja liryki (sonety, fraszki) i liryki refleksyjno – filozoficznej. Tematyka: miłość zmysłowa, wyrafinowana, zaduma nad życiem i przemijaniem. Opieranie utworów na wyszukanym koncepcie. Cieszenie się z miłości. Morsztyn i Naborowski

 

Nurt sarmacki – zapatrzenie we własną szlachecką tradycję, niechęć wobec obecych wzorców. Głoszenie wolności jednostki szlacheckiej. Wyznanie religii katolickiej (nietolerancja wobec innych) J. Chryzostom Pasek

 

  1. Do podanych tytułów, fragmentów utworów, fragmentów utworów lub bohaterów dopisz ich autorów (Mikołaj Sęp Szarzyński, Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski, Jan Chryzostom Pasek, Miguel der Cervantes)

 

Miguel Cervantes „Don Kichot”

 

Jan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki”

 

Daniel Naborowski „Krótkość żywota” godzina za godziną…

 

Mikołaj Sęp Szarzyński o wojnie naszej… będę czynił…

 

5.Scharakteryzuj, jaki obraz świata, człowieka i Boga wyłania się ze znanych sonetów Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego (Sonet IV i V)

 

Stwórca jest istotą doskonałą. Kocha człowieka i chce, aby on miłował jego, a nie rzeczy przemijalne jak uroda, czy bogactwa. Trzeba wierzyć Bogu, bo w nim jest nadzieja na zbawienie, pokój. Bóg jest porównany do wiecznego i prawego piękna.

 

Człowiek zmaga się z marnością dóbr ziemskich (motyw vanitas) i nieuchronności przed śmiercią. Poeta propaguje heroiczny aktywizm słabej istosty ludzkiej, gdyż jest przeświadczony o pomocy Boga i istnieniu rzeczywistości nadprzyrodzonej.

 

  1. Środki poetyckie charakterystyczne dla poezji polskiego baroku: peryfrazę, inwersję, elipsę, przerzutnia, oksymoron, antyteza, paradoks i hiperbola

 

Turpizm – wprowadzenie motywu brzydoty

Harmonia – relacja wyrazów o tym samym brzmieniu, różne znaczenie

Antonimy – przeciwstawne wyrazy

Koncept – oryginalnie ujęta myśl, nowy pomysł na ujęcie tematu np. porównanie trupa z zakochanym

Paradoks – przekonanie niezgodnie z ogólnie przyjętymi normami rozumowania, logicznie sprzeczne, a jednak ukazujące prawdę np. podobieństwo miłości i śmierci

Oksymoron – wykluczające się cechy

Epatowanie brzydotą – szokowanie odbiorcy opisem bólu i cierpienia

Kontrast – skrajne przeciwieństwa np. miłość-śmierć

Anafora – wielokrotne powtórzenie tego samego zwrotu na początku wersów

Hiperbola – celowe wyolbrzymienie cechy, uczucia

Inwersja – szyk przestawny

 

7.Scharakteryzuj człowieka i czas na podstawie wiersza Daniela Naborowskiego Krótkość żywota

 

Człowiek – słaby, czego go śmierć, bliski śmierci. Człowiek staje się kimś innym w każdej chwili życia, a największą, najbardziej drastyczną zmianą, jakiej może oczekiwać, to przejście w przestrzeń nieistnienia. „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt” – żywot ludzki jest tak krótki jak każde z tych zjawisk. Człowiek nie ma na nic wpływu. Człowiek istota bezsilna, uzależniona od wyższych wyroków.

 

Czas – Czas jako ciągły ruch i zmiana. „Godzina za godziną niepojęcie chodzi” – czas to tajemnica, coś niepojętego. Dwa czasy: czas historii i czas konkretnego człowieka.

 

 

 

 

8.Scharakteryzuj Don Kichota

  1. a) cechy upodobniające bohatera do błędnego rycerza (przykłady)
  2. b) deheroizacja literackiego wzorca (przykłady)

 

Pod wpływem naczytania się licznych lektur, rycerskich romansów, wybrał sobie jako ukochaną chłopkę, którą nazwał Dulcynea i aby zdobyć jej uznanie wyruszył w świat, pragnąc zdobyć wieczną chwałę i jej podziw szukając przygód. Odwaga Don Kichota jest na równi z jego głupotą. Jest parodią średniowiecznego eposu rycerskiego. To niepoprawny idealista.

 

  1. a) To postać błędnego rycerza, która jest sympatyczna, zabawna, budzi raczej współczucie. Jako błędny rycerz wędrował przez świat w poszukiwaniu przygód. Stał w obronie uciśnionych i pokrzywdzonych, chciał pomóc bitemu przez pana parobkowi za nie wywiązywanie się ze swoich obowiązków. Chciał mieć chwałę i podziw jego damy serca – Dulcynei. Don Kichot w pewnym senesie był błędnym rycerzem, chciał pomagać innych, jednak skutki jego działań odbiegały od założeń błędnego rycerstwa i przynosiły więcej spustoszenia.

 

  1. b) Bohater jest zdeheroizowany, ponieważ stara się być błędnym rycerzem, walczy w świecie, którego już nie ma – odchodzący na zawsze świat rycerskich zachowań, honoru i szlachetności. Anachroniczne zachowania Don Kichota. Mimo, że chce zachowywać się szlachetnie postępować zgodnie z kodeksem rycerskim jego działania przynoszą więcej spustoszenia niż korzyści. Działa na pograniczu iluzji i megalomanii, wyolbrzymia swoje czyny. Jego heroiczne czyny okazywały się porażką.

 

  1. Uzasadnij tezę, że Don Kichot jest postacią tragiczną. Posłuż się trzema argumentami, odwołaj się do fragmentów.

 

Don Kichot jest postacią tragiczną, przez anachroniczność swojego zachowania, niedopasowanego do epoki, w której żył. Bohater jest odrzucony przez społeczeństwo, nikt nie rozumie Don Kichota, jego postepowanie jest postrzegane jako śmieszne, nikt nie dostrzega jego szlachetności i idealizmu. „Walczy on z wiatrakami” – rzeczami niemożliwymi do pokonania, żyje we własnym świecie swoich fantazji.

 

  1. Jak Don Kichot rozumie powołanie rycerza? W odpowiedzi użyj pojęcia maksymalizm etyczny.

 

Maksymalizm etyczny bohatera pojawia na stawianiu przed sobą niezwykle szczytnych celów moralne. Uważanie, że jest błędnym rycerzem i chęć przeżywania niezwykłych przygód oraz walki z zagrożeniami. Don Kichot nie zgadza się na żadne kompromisy, uważa swoje działania za swój obowiązek wynikający z kodeksu rycerskiego.

 

11.Sancho Pansa i Don Kichot – udowodnij, że postacie głównych bohaterów są zbudowane na zasadzie kontrastu.

 

Bohaterowie zostali zbudowani na zasadzie kontrastu. Don Kichot to człowiek szlachetny, kierujący się porywami serca, żyjący we własnych fantazjach.  Działał z odwagą i poświęceniem. Ludzie widzieli w nim szaleńca przez przestarzałe poglądy. Jego heroiczne czyny okazywały się porażką. Sancho Pansa to typowy chłop o ograniczonym umyśle. Stara się zachować zdrowy rozsądek, nie wierzy w fantazje rycerza. Nie rozumie idealizmu Don Kichota. Giermek jest głosem rozsądku to rzecznik realistycznej koncepcji życia.

 

  1. Co to jest makaroniczny? W jakim utworze występowały barbaryzmy?

 

Styl makaroniczny – polega na nasyceniu słownictwo wypowiedzi barbaryzmami (barbaryzm «wyraz, wyrażenie lub konstrukcja składniowa przeniesione z innego języka») i na wplataniu do tekstu całych zwrotów i zdań obcojęzycznych, a zwłaszcza łacińskich). W baroku stanowiły barbaryzmu popis erudycji lub kunsztu retorycznego. Makaronizacja występowała w Pamiętnikach Paska np. „Est prope wysokum [..] priores”.

 

  1. Na podstawie pamiętników J. Ch. Paska wymień pozytywne i negatywne cechy typowego szlachcica Sarmaty. Poprzyj je przykładami.

 

Pozytywne cechy:

 

  1. Najważniejszą wartością dla Sarmaty była rodzina, w której dominował mężczyzna. Życie rodzinne podporządkowane było tradycjom przekazywanym z pokolenia na pokolenie.
  2. Sarmaci byli patriotami. Umiłowanie do tradycji. Indywidualizm.
  3. Cechą pozytywną było to, że uchodzili za dobrych gospodarzy.

Negatywne cechy:

 

  1. Sarmacki mesjanizm - Sarmaci sądzili, że ich stan został wybrany przez Boga i stworzony do wielkich czynów.
  2. Ksenofobia i megalomania - Byli przekonani o wybitności własnej osoby i narodu polskiego. Jednocześnie odnosili się z pogardą do innych narodów. Brak tolerancji religijnej.
  3. Szlachta posiadała liczne prawa i przywileje, które skutecznie wykorzystywała, aby uchylić się od prawa lub zdobyć dodatkowe korzyści.
  4. Szlachta często dochodziła swoich praw siłą i przemocą. Sarmaci byli porywczy i kierowali się samowolą.
  5. Niechęć do wszystkiego co obce. Panowało umiłowanie dawności, prostoty, przywiązanie do tradycji, tradycjonalizm i konserwatyzm
  6. Ponad to Szlachcic nie lubił się uczyć, natomiast miłował się ogromnie w przepychu i przesadzie.
  7. Pieniactwo, pijaństwo, awanturnictwo, materializm, pycha

W opisach Paska szlachcic sarmata to dzielny i waleczny wojownik. Nie walczy jednak za los ojczyzny. Walczy, w celu zysku i zdobycia dóbr materialnych. Jest niezwykle pewny siebie, skłonny do samochwalstwa. Religijność szlachcica sarmaty jest bardzo ceremonialna, brak w niej głębi i szczerości. Autor chwalił cechy i postawy przedstawicieli stanu szlacheckiego, ale pokazywał również ciemnotę, pieniactwo, samowolę tego stanu. Pasek nie krytykował swojego stanu. Sarmaci wyolbrzymiali swoje zalety i ukrywali wady.

 

  1. Przedstaw 3 motywy występujące w Potopie H. Sienkiewicza i objaśnij je, odnosząc się do fabuły adaptacji.

 

Motyw podróży – główny motyw, podczas którego Kmicic poznaje wielu ludzi i przeżywa różnorodne przygody, staje się między innymi obrońcą klasztoru na Jasnej Górze, czy też uczestnikiem bitwy ze Szwedami w wąwozie. Podróżowanie poszerza panoramę społeczną, umożliwia przyjrzeniu się wydarzeniom historycznym.

 

Motyw przemiany duchowej – ulega jej chorąży orszański Andrzej Kmicic. Jego dzieje są przejściami przez kolejne etapy przemiany. Najpierw był awanturnikiem lubiącym dobrą zabawę, następnie dopuścił się zdrady, zupełnie nieświadomy tego, aż końcowo stał się patriota. Został człowiekiem prawym i wiernym królowi, był gotowy postawić obowiązek służby dla kraju ponad głos serca.

 

Motyw przebrania – Kmicic wielokrotnie jest zmuszony wędrować w przebraniu przez tereny zajęte przez Szwedów. Czyni to na przykład w drodze do króla Jana Kazimierza na Śląsk, gdy przebiera się w strój chłopów. Motyw przebrania występuje również w części, gdy Andrzej walczy w obronie ojczyzna jako Babinicz.

 

  1. Krótko scharakteryzuj Andrzeja Kmicica z Potopu. Wyjaśnij na czym polega tragizm jego postaci.

 

Był to typowy przedstawiciel szlachty sarmackiej. Uwielbiał walki, kochał kobiety. Silny, młody, porywczy, nie myśli o konsekwencjach. H. Sienkiewicz na początku przedstawił samowolnego Kmicica, który robił wszystko co chciał. Autor pozwolił mu poznać swoje błędy. Kmicic był dobrym człowiekiem, ale miał nieposkromniony charakter. Miłość do Oleńki i ogromny patriotyzm, a także odwaga cechowała młodego duchem rycerza. Pozwoliły mu zmienić się w osobę godną ręki Oleńki. Jest bohaterem dynamicznym, podczas akcji powieści zmiena się. Pod koniec jest godny naśladowania. Związany nieszczęsną przysięgą złożoną zdrajcy,

uwikłany w konflikt tragiczny, powiela, choć nie do końca, schemat bohatera romantycznego. Na uczcie w Kiejdanach Kmicic przeżywa konflikt

tragiczny. Staje przed wyborem: honor, albo ojczyzna, mając świadomość, że wybranie którejkolwiek z tych wartości, spali za nim mosty.

 

  1. Pojęcia, do jakich utworów je można odnieść – tragizm etyczny, poezja metafizyczna, mesjanizm sarmacki, nurt dworski

 

Tragizm etyczny – DON KICHOT adn. 9.

Tragizm etyczny to właściwość, cecha etycznego, dobrego, szlachetnego bohatera, u którego mimo najlepszych chęci dochodzi do klęski życiowej, niemożności realizacji ideałów.

Poezja metafizyczna – (Sonet IV i V) Mikołaj Sęp Szarzyński wątpi w wartość renesansowego stoicyzmu. Nie ufał ideałom cnoty, umiaru i spokoju. Formułował trudne pytania o sens i cel ludzkiego istnienia. Odpowiedzi szukał w religijnej koncepcji życia. Oddawała złożoność relacji między człowiekiem, a Bogiem, a światem.

 

Mesjanizm sarmacki - Jan Chryzostom Pasek – „Pamiętniki”

wiara w wyższość własnego narodu nabierała w sarmackim społeczeństwie cech religijnych. Polacy (których zaczęto utożsamiać wyłącznie z katolikami) mieli być nowym narodem wybranym, którego dziejową misją jest obrona Europy krzyża przed azjatyckim półksiężycem.

 

Nurt dworski - Jan Andrzej Morsztyn „Niestatek” "Do trupa. Sonet" "Cuda miłości" i Daniel Naborowski "Krótkość żywota"

 Dworski nurt barokowy w kulturze: poezję salonową, wiersze miłosne, czerpanie wzorców z zachodu, charakterystyczną postawą jest cieszenie się z miłości i piękna kobiet.

 

Sarmatyzm – formacja obyczajowa przejawiająca się w stylu i mentalności polskiej szlachty, mająca duży wpływ na polską kulturę i literaturę, oparta na micie sarmackim, głoszącym że szlachta to potomkowie starożytnych i walecznych Sarmatów.