II wojna światowa był największym konfliktem w XX w. Swój udział w wojnie zaznaczyło 61 państw na przestrzeni prawie 6 lat. Działania wojenne objęły swoim zasięgiem praktycznie cały świat-walki prowadzone były w na obszarze ponad 40 krajów w Europie, Afryce, Azji, a także na wyspach Oceanii i Oceanu Spokojnego przez ok. 110mln ludzi, którzy zostali zmobilizowani. II wojna światowa miała wpływ na losy prawie 80% światowej ludności, przy czym pociągnęła za sobą 50mln ofiar śmiertelnych, a 35mln zostało rannych. W Polsce śmierć poniosło prawie 6mln ludzi. Podczas wojny ucierpiały także miasta. Straty materialne szacuje się w Europie na 260-300mld dolarów. Nakłady na samo prowadzenie wojny wyniosły 3bln dolarów, a na same tylko działania wojenne wydano 1,2bln dolarów. Należy także pamiętać, że II wojna światowa pozostawiła także straty moralne, których nie da się wycenić.

Kraj

Ludność w 1938 r. (mln)

Zmobilizowani (mln)

Straty ogółem (%)

Francja

42

5

1,3%

Japonia

71,3

5,7

8,0%

Niemcy

78,8

9,2

11,7%

Polska

34,8

1

17,3%

USA

129,3

14,9

0,2%

Wielka Brytania

47,3

4,5

0,8%

Włochy

43,6

4,5

0,9%

ZSRR

175,5

20

8,3%

Po zakończeniu wojny wyszło na jaw wiele problemów, z którymi świat musiał sobie jakoś poradzić. Jednym z nich był brak wyżywienia i rysujące się widmo głodu. Powodem tej sytuacji było zmniejszenie liczby zboża na rynku ze względu na trudną po wojnie sytuację w rolnictwie oraz suszę. W 1945r. na rynki trafiło 31mln ton zboża, podczas gdy przed wojną liczba ta była dużo wyższa i wynosiła ok. 59mln ton. Następowała migracja ludności, która w trakcie wojny musiała opuścić swój kraj. Byli to m.in. jeńcy oraz więźniowie wojenni, który w wyniku działań wojennych stracili często rodzinę oraz majątek. Rządy musiały im zapewnić wyżywienie oraz pomoc medyczną. Pomoc w tej sytuacji przyszła ze strony UNRRA (Agencja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy), której głównym zadaniem było pomaganie mieszkańcom zamieszkujących obszary wyzwolone spod hitlerowskiej okupacji.

W 1944r. w Bretton Woods (USA) odbyła się konferencja z udziałem 40 państw, która powołała do życia Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, czyli Bank Światowy oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który dysponował kapitałem rzędu 8mld dolarów. Zadaniem Banku Światowego miało być udzielanie kredytów państwom na odbudowę powojennych zniszczeń w Europie. Poprzez stworzenie tych dwóch instytucji, w Breton Woods stworzono podstawy międzynarodowego systemu walutowego, na którym opierała się gospodarka do lat 70-tych XX w. Przyznawane kredyty stanowiły wielką pomoc dla poszkodowanych krajów.

Za skutek II wojny światowej można uznać także powołanie do życia Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) w 1945r. Podstaw powstania ONZ należy szukać już w 1941r., kiedy doszło do spotkania prezydenta USA Franklina Roosevelta z premierem brytyjskim Winstonem Churchillem na pancerniku "Prince of Wales". W jego trakcie przedstawiciele obu państw podpisali 14.08.1941r. Kartę Atlantycką, która zawierała wytyczne polityki mocarstw na kolejne lata. W dokumencie politycy wyrażali zgodę na to, że po zakończeniu wojny każdy naród będzie miał prawo do zdecydowania o przyszłej formie rządów oraz sam przy udziale społeczeństwa będzie mógł zaakceptować wytyczone granice swojego terytorium. W treści Karty znalazł się też zapis o powstaniu organizacji międzynarodowej, której głównym zadaniem byłoby zapewnienie ładu i pokoju na świecie. Następnie w Waszyngtonie (1.01.1942r.) państwa występujące przeciwko Hitlerowi podpisały Deklarację Narodów Zjednoczonych, która zawierała postulaty zapisane w Karcie Atlantyckiej.

Treść Deklaracji Narodów Zjednoczonych:

"Rządy podpisane na niniejszym, przyłączywszy się do wspólnego programu celów i zasad, zawartych w łącznej deklaracji prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki i premiera Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Północnej Irlandii, pod datą 14 sierpnia 1941, znanej pod nazwą Karty Atlantyckiej; w przekonaniu, że zupełne zwycięstwo nad ich wrogami jest rzeczą zasadniczą dla obrony życia, wolności, niepodległości i swobody religijnej i dla zachowania praw człowieka i sprawiedliwości w ich własnych jak również i w innych krajach oraz, że są one obecnie uwikłane we wspólną walkę przeciwko siłom dzikim i brutalnym, które dążą do ujarzmienia świata, oświadczają:

1. Każdy rząd zobowiązuje się do użycia pełni swych zasobów wojskowych i gospodarczych przeciwko tym uczestnikom paktu trójstronnego i ich wspólnikom, z którymi rząd ten pozostaje na stopie wojennej.

2. Każdy rząd zobowiązuje się współdziałać z rządami podpisanymi na niniejszej Deklaracji i nie zawierać z wrogiem odrębnego zawieszenia broni lub pokoju.

Do powyższej Deklaracji mogą dołączyć się inne narody, które już udzielają albo mogłyby w przyszłości udzielić pomocy istotnej i przyczynić się do zwycięstwa w walce z hitleryzmem."

Ostateczna decyzja o powstaniu ONZ zapadła podczas konferencji Wielkiej Trójki w Jałcie (4-11.02.1945r.). Churchill, Stalin i Roosevelt postanowili wówczas, że zostanie założona nowa organizacja międzynarodowa, która będzie odpowiednikiem Ligii Narodów.

25.04.1954r. w San Francisco rozpoczęła się konferencja, na której miano powołać organizację. Dopiero 26.06.1945r. doszło do podpisania Karty Narodów Zjednoczonych przez pełnomocników reprezentujących 50 państwa. Polska podpisała Kartę dopiero 15.10.1945r., ponieważ nie wzięła udziału w konferencji w San Francisco, stając się tym samym 51 państwem założycielskim. Karta zaczęła obowiązywać 24.10.1945r. i ten dzień obchodzony jest jako Dzień ONZ.

Do głównych zadań ONZ należy m.in.:

  • dążenie do zapewnienia pokojowych stosunków między państwami
  • dążenie do utrzymania między narodami przyjaznych stosunków zgodnie z zasadami równouprawnienia i samostanowienia
  • rozwiązywanie konkretnych problemów w sferze gospodarczej, społecznej, kulturalnej na świecie

Podpisana w San Francisco Karta Narodów Zjednoczonych jest dokumentem, na którym swoje działanie opiera ONZ. Jest to umowa multilateralna, do której może przystąpić każde państwo, które wcześniej spełni określone warunki. ONZ jako organizacja międzynarodowa jest także podmiotem w prawie międzynarodowym, co znaczy, że może być np. stroną umów międzynarodowych. ONZ ma swoją główną siedzibę w Nowym Jorku.

W swojej pracy ONZ opiera się na kilku podstawowych zasadach. Pierwszą z nich jest suwerenna równość, zgodnie z którą ONZ uznaje, że wszystkie państwa są suwerenne i równe wobec siebie. Zgodnie z zasadą nieinterwencji państwa oraz ONZ nie mogą mieszać się w kwestie wewnętrzne drugiego państwa. Członkowie ONZ zobowiązują się do przestrzegania i wykonywania zobowiązań zawartych w Karcie, do rezygnacji z użycia lub groźby użycia siły wobec siebie oraz do pokojowego załatwiania sporów. Wszystkie państwa członkowskie mają również obowiązek udzielić pomocy w akcjach przeprowadzanych pod auspicjami ONZ.

W ONZ istnieją dwie grupy członków. Członkowie pierwotni, to ci, którzy uczestniczyli w konferencji w San Francisco w 1945r., złożyli podpis pod Kartą oraz ją ratyfikowali. Natomiast każde państwo może zostać członkiem ONZ, jeśli spełni określone wymogi, tzn. przyjmie zobowiązania zawarte w Karcie, zobowiąże się do wykonania tych zadań oraz będzie miłować pokój. Państwa takie są zgłaszane przez Radę Bezpieczeństwa, a przyjmuje je do organizacji Zgromadzenie Ogólne.

Do organów ONZ należą: Zgromadzenie Ogólne, Rada Bezpieczeństwa, Sekretariat, Rada Gospodarczo-społeczna, Rada Powiernicza i Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.

Zgromadzenie Ogólne jest organem, w którym zasiadają przedstawiciele wszystkich państwa członkowskich. Decyzje są podejmowane zwykłą większością głosów, a w kwestiach większej wagi, takich jak budżet, użycie sił zbrojnych, przyjęcie nowych członków , przyjęcie deklaracji pokojowych, obowiązuje wymóg większości kwalifikowanej, która wynosi 2/3. Zgromadzenie Ogólne zbiera się raz w roku na sesji zwyczajnej, a na wniosek większości członków lub Rady Bezpieczeństwa mogą być zwołane sesje nadzwyczajne. Istnieje także możliwość zwołania sesji wyjątkowej z wyprzedzeniem 24-godzinnym, w przypadku zagrożenia pokoju na świecie.

Rada Bezpieczeństwa składa się z 15 członków. Chiny, Rosja, Francja, Wielka Brytania oraz USA są członkami stałymi, natomiast 10 pozostałych członków jest wybieranych na 2-letnią kadencję spośród wszystkich członków ONZ (5 pochodzi z Afryki i Azji, 2 z Ameryki Łacińskiej , a 3 z Europy). Decyzje w Radzie zapadają zwykłą większością, natomiast w kwestiach merytorycznych wymagana jest zgoda 9 członków. Wszyscy stali członkowie mogą zastosować veto, które przerywa prace nad danym zagadnieniem. Rada Bezpieczeństwa może wprowadzać sankcje ekonomiczne i polityczne, a także decyduje o wykorzystaniu sił zbrojnych w celu zapobieżenia agresji lub usunięcia jej skutków. Działania rady mają służyć utrzymaniu statusu quo na świecie.

Na czele Sekretariatu stoi Sekretarz Generalny, który wybierany jest na wniosek Rady Bezpieczeństwa przez Zgromadzenie Ogólne. Kadencja Sekretarz wynosi 5 lat. Kolejnymi Sekretarzami byli: T.H. Lie (1946-1952), D. Hammarskjöld (1953-1961), U Thant (1961-1971), K. Waldheim (1972-1981), J. Pérez de Cuéllar (1982-1991), B. Butrus Ghali (1992-1996), K. Annan (od 1997). Głównym zadanie Sekretarza jest sprawowanie pieczy nad majątkiem ONZ. Może on również uczestniczyć w obradach wszystkich organów ONZ.

Rada Gospodarczo-Społeczna składa się z 54 członków wybieranych na 3-letnią kadencję. Co roku zmienia się jednak 1/3 składu. Rada zajmuje się kwestiami społecznymi i ekonomicznymi. Rozpatruje np. zagadnienie respektowania praw mniejszości. Radzie podlegają liczne agencje wyspecjalizowane:

  • Międzynarodowa Organizacja Pracy (ILO)
  • Międzynarodowa Organizacja Wyżywienia i Rolnictwa (FAO)
  • Organizacja do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO)
  • Światowa Organizacja Zdrowia

Rada Powiernicza została rozwiązana, gdy w terytoriach powierniczych wprowadzono niepodległość.

Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości ma swoją siedzibę w Hadze. Składa się z 15 sędziów, a jego głównym zadaniem jest rozstrzyganie międzynarodowych sporów.

Proces Norymberski odbył się przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym między 20.11.1945 a 1.10.1946r. Skład orzekający składał się z 4 sędziów, którzy reprezentowali 4 mocarstwa: z przewodniczącego Lorda Geoffreya Lawrence'a (GB), Francisa Biddle'a (USA), gen. Nikczenki (ZSRR)i prof. Donnedieu de Vabresa (F). Oskarżycielami w procesie byli: Jackson (USA), Rudenko (ZSRR), Shawcross (GB) i Menthon (F). Rozprawa odbywała się w Pałacu Sprawiedliwości, gdzie sędziowie zebrali się łącznie na 403 sesje jawne. W trakcie procesu przesłuchano 240 świadków, sporządzono zapis stenograficzny na 16tys. stronach. Oskarżyciele złożyli 2630 dokumentów, a obrońcy-2700. Obrony podjęło się 27 adwokatów z pomocą 54 asystentów i 67 sekretarek.

Norymbergia została wybrana na miejsce procesu ze względu na swoja historię i wydarzenia, które miały tam miejsce. Właśnie w Norymberdze w 1933r. odbyły się uroczystości z okazji przejęcia władzy przez Hitlera, a co roku świętowano Dni Wermachtu. W 1935r. zostały też podpisane skierowane przeciwko Żydom ustawy norymberskie.

W stan oskarżenia postawiono 22 nazistów, którym zarzucono:

  • przygotowanie oraz przeprowadzenie wojny
  • dokonanie zbrodni wojennych (zabijanie zakładników i jeńców, rabowanie własności, umyślne niszczenie osiedli)
  • dokonanie zbrodni przeciwko ludności (prześladowania na tle rasowym, religijnym, politycznym, mordowanie ludzi w obozach zagłady i ich nieludzkie traktowanie)

W południe 1.10.1946r. sędziowie wydali wyroki. Dwunastu oskarżonych zostało skazanych na karę śmierci (Hans Frank, Martin Bormann, Wilhelm Trick, Hermann Göring, Alfred Jodl, Ernst Kaltenbrunner, Wilhelm Keitel , Joachim von Ribbentrop, Alfred Rosenberg, Franz Sauckel, Arthur Seyss-Inquart, Julius Estreicher). Czterech zostało skazanych na odbycie długoletniej kary w więzieniu (Karl Dönitz -10 lat więzienia, Konstantin von Neurath -15 lat więzienia, Baldur von Schirach -20 lat więzienia, Albert Speer -20 lat więzienia). Natomiast trzech podejrzanych sędziowie uniewinnili (Hans Fritzsche, Franz von Papen, Hjalmar Schacht). Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości uznał, że gestapo, dowódcy III Rzeszy i partii nazistowskiej oraz wszystkie policyjne formacje działające za czasów Hitlera były organizacjami zbrodniczymi. Kolejne procesy nazistów oskarżonych o zbrodnie miały mieć miejsce bądź to przed sądami wojskowymi państw, gdzie je popełniono lub przed sądami władz sprawujących okupację w Niemczech.

Jednym z dalekosiężnych skutków II wojny światowej był wybuch zimnej wojny i dwubiegunowy podział świata. Ostatnie znaczące spotkanie Wielkiej Trójki- USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR miało miejsce na konferencji w Poczdamie (17.07.1945-2.08.1945). Ekspansywna polityka prowadzona przez Związek Radziecki, która przejawiała się m.in. wsparciem europejskich partii komunistycznych, szerzeniem ideologii komunistycznej w Azji oraz wspieraniem komunistów w Grecji, doprowadziła już w 1946r.do pogorszenia się stosunków między wojennymi sojusznikami. Doszło także do rywalizacji Wschodu i Zachodu odnośnie posiadanych potencjałów militarnych, przy czym tuż po II wojnie światowej rachunek wypadał lepiej na korzyść ZSRR. Kontrowersje budziła także kwestia odbudowy Niemiec i ich okupacja.

Za oficjalne rozpoczęcie zimnej wojny uznaje się wystąpienie Winstona Churchilla wygłoszone w Fulton w USA 5.05.1946r., w którym powiedział, że świat rozdzieliła "żelazna kurtyna": "Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem opuściła się żelazna kurtyna w poprzek kontynentu. Poza tą linią znajdują się wszystkie stolice dawnych państw środkowej i wschodniej Europy - Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt, Sofia - wszystkie te sławne miasta [...] leżą w strefie radzieckiej i wszystkie, w takiej czy innej formie, podlegają nie tylko wpływom radzieckim, ale kontroli z Moskwy w bardzo wysokim, niekiedy rosnącym stopniu.

Partie komunistyczne, które była bardzo małe w tych wszystkich krajach Europy Wschodniej, otrzymały stanowisko nadrzędne i władzę o wiele przewyższającą ich liczebność i dążą wszędzie do zdobycia wpływów totalistycznych. Prawie wszędzie panują rządy policyjne nie ma prawdziwej demokracji."

Stany Zjednoczone prowadziły politykę powstrzymywania rozprzestrzeniania się wpływów komunistycznych, która od nazwiska prezydenta została nazwana doktryną Trumana. Jednym z jej przejawów było wojskowe i ekonomiczne wsparcie udzielone Grecji oraz Turcji, na terenie których po wojnie trwały walki z komunistami. Zachód starał się zwalczać coraz większą ekspansję komunizmu prowadzoną przez ZSRR i Stalina. W celu zahamowania tego procesu opracowano specjalny program pomocy dla europejskich państw. Jego inicjatorem i twórcą był sekretarz stanu USA George Marshall. 5.06.1947r. zaprezentował gotowe propozycje pomocy gospodarczej. Kraje europejskie mogły starć się pomoc, ale pod warunkiem spełnienia pewnego wymogu. Marshall postawił jeden warunek-w składzie rządów tych państw nie mogli znajdować się komuniści. Co ciekawe oferta amerykańska została skierowana do wszystkich krajów europejskich-nawet tych, które znajdowały się pod wpływem ZSRR. Jednak Związek Radziecki nie wyraził zgody na udział tych krajów w programie, argumentując swą decyzję tym, że wykonanie założeń Planu Marshalla skutkowałoby utratą ich niezależności politycznej oraz ekonomicznej. ZSRR nie aprobował również postanowienia, w którym Niemcy, czyli wielcy pokonani mieli trzymać taką samą pomoc jak zwycięzcy. Jednak celem Planu była odbudowa Niemiec, a zwłaszcza niemieckiej gospodarki oraz połączenie stref okupacyjnych zależnych od zachodnich państw. Kraje chcące wziąć udział w programie musiały przedstawić same swoje potrzeby i oszacować niezbędną kwotę pieniędzy do ich realizacji.

12.07.1947r. w Paryżu odbyła się konferencja, w której udział wzięło 15 państw z kontynentu europejskiego: Austria, Belgia, Dania, Francja, Holandia, Irlandia, Islandia, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania i Włochy oraz Turcja. Państwa te ustaliły, że na odbudowę Europy z powojennych zniszczeń potrzebują 22mld dolarów. Plan Marshalla został zatwierdzony przez Kongres w 04.1948r., co umożliwiło rozpoczęcie jego realizacji. W 1949r. pomocą objęto również powstała z zachodnich stref okupacyjnych Republikę Federalną Niemiec.

Amerykański program realizowany był na przestrzeni 4 lat (1948-1952). W przeciągu tego okresu kraje europejskie otrzymały 16,4mld dolarów w postaci kredytów i dostaw towarów. Dzięki Planowi Marshalla udało się zreformować i odbudować gospodarki państw i stworzyć sprzyjające warunki do dalszego rozwoju. Procesy te zapoczątkowały zbliżanie się państw do siebie i ich integrację.