Przyczynami wybuchu powstania kozackiego w 1648r.  były przede wszystkim konflikty na tle etnicznym pomiędzy ukraińskimi chłopami a polskimi panami ziemskimi (chłopi nie znali polskiego, polska magnateria traktowana była jak siła obca). Dochodziło do licznych przejawów dyskryminacji wiary prawosławnej, jedynej religii wyznawanej powszechnie wśród Ukraińców i dominacja kościoła katolickiego. Ponadto aspiracje Kozaków pozostawały w konflikcie z dążeniem panów ziemskich do uczynienia z nich chłopów pańszczyźnianych.

Król Polski Władysław IV rozpoczął przygotowania do wzięcia udziału w wojnie z Turcją. W tym celu ogłosił zaciąg do armii koronnej ludności kozackiej. W domyśle chciał zaatakować Chanat Krymski i ukrócić najazdy dzikich band tatarskich na wschodnie tereny Rzeczypospolitej. Jego akcja spotkała się z masową aprobatą wśród Kozaków, który obiecano łupy z bogatej Turcji oraz wpis w rejestr (co oznaczało żołd) i tym samym uwolnienie się spod wpływów kresowej magnaterii. Ta ostatnia była wojnie przeciwna. Uzyskała poparcie wśród posłów.

W 1646r. miały miejsce obrady sejmu, podczas których król mimo swojej głębokiej niechęci musiał zrzec się planów najazdu na Turcję i odwołać zaciąg do wojska. W wyniku tego Kozacy poczuli się oszukani, zwodzeni za nos przez polskich panów co pogłębiło ich niechęć do Rzeczypospolitej. W niespełna dwa lata po tym wydarzeniu w 1648r. dochodzi do najkrwawszego w dziejach powstania kozackiego i ludności ukraińskiej przeciwko Polsce. Dowodził nim potężny ataman wojskowy Bohdan Chmielnicki. Choć był on zwolennikiem dobrych stosunków z Rzeczpospolitą, to osobiste krzywdy doznane z ręki polskiego magnata sprawił, że poprowadził kozaczyznę do wojny. Otóż szlachcic imieniem Czapiński jak podają kroniki najechał gospodarstwo atamana, zabił jego małoletniego syna i zgwałcił żonę. Choć Chmielnicki szukał sprawiedliwości w polskich sądach nie znalazł jej, co z pewnością bezpośrednio wpłynęło na jego decyzję.

Powstanie możną podzielić na trzy zasadnicze okresy:

I okres- od styczeń do października 1648.

II okres- 1649-1651

III okres- 1652-1658

Okres pierwszy to przymierze Kozaków z Tatarami i rozgromienie polskiej husarii pod Żółtymi Wodami, Korsuniem i Piławcami. Oddziały Chmielnickiego minęły Lwów i doszły aż do Zamościa. Rozpoczęło się na Ukrainie powstanie chłopskie. Jego ofiarami padali księża i Żydzi. Ci ostatni byli szczególnie znienawidzeni przez ludność ukraińską, gdyż zajmowali się administrowaniem majątkami magnatów polskich i ściąganiem podatków. W Rzeczpospolitej narasta zaniepokojenie, pogłębione dodatkowo śmiercią króla Władysława IV. Pośpiesznie zebrany parlament obiera w drodze elekcji nowego króla- przyrodniego brata Władysława IV – Jana Kazimierza Wazę. W czasie wyborów starły się ze sobą dwa ugrupowania. Pierwszym z nich było ugrupowanie liberalne z kanclerzem Ossolińskim. Drugim ugrupowanie radykalne z Jeremim Wiśniowieckim, wojewodą ruskim, jako jego przywódcą.

Nowy król Korony skłonił się ku rozwiązaniu siłowemu. Jednak armia polska ponosi kolejne klęski. Zostaje otoczona pod Zbarażem, jedną z największych polskich twierdz. Celem Polaków było zatrzymanie Kozaków i Tatarów, a skończyło się nieudolną odsieczą króla, którego wojska również znalazły się w pułapce. Podpisano traktat z Chmielnickim, który przewidywał utworzenie województwa kijowskiego, czernihowskiego i bacławskiego.

Efektem tego porozumienia było również  otrzymanie przez Chmielnickiego tytułu hetmana i zwiększenie rejestru Kozaków.

Los uśmiechnął się do Polaków dopiero w 1651r. podczas bitwy pod Beresteczkiem. Trwała on trzy dni i zakończyła się ogromnym sukcesem wojsk koronnych. Podpisany układ w Białej Cerkwi okroił nadane wcześniej ziemie Ukraińcom i zmniejszył rejestr kozacki. Niestety już w kolejnej bitwie role się odwróciły i to wojska kozackie triumfują. Nie bez znaczenia była tu ingerencja Rosji. Otóż w Perejasławiu dochodzi do ugody delegacji rosyjskiej z Wielką Radą kozacką w wyniku której Ukraina naddnieprzańska zostaję przyłączona do Cesarstwa. Dochodzi do wojny polsko- rosyjskiej.

Wojska carskie wkraczają na Litwę oraz zajmują: Smoleńsk, Wilno i Grodno. W tym samym czasie Szwecja korzystając ze słabości Rzeczpospolitej wkracza zbrojnie do Inflant i kontynuuje marsza ku Pomorzu. Rosja zmuszona została do zawarcia z Polską sojuszu przeciwko temu krajowi. Wszyscy obawiali się zbyt dużego wzrostu znaczenia Szwecji. Połączone armie polsko-carskie wkroczyły do Inflant podejmując walkę ze Szwedami.

Ukraina w tym czasie lawirowała od sojuszu do sojuszu szukając dla siebie najlepszych warunków. Wkrótce wysunęła nawet projekt rozbioru Rzeczypospolitej wraz ze Szwecją i królestwem Siedmiogrodu. Po śmierci Chmielnickiego najwyższym atamanem został Jan Wyhowski, za którego doszło do ugody z Kozakami w Hadziaczu w 1658r. Potwierdziła ona niezależność wcześniej wymienionych województw i utworzenie Księstwa Ruskiego-posiadającego własnego hetmana, trybunał, prawosławną akademię (Kijów) i przywilejami szlacheckimi. Mimo to ludność była niezadowolona. Wyhowski zostaje obalony (1660r.) a wojska ukraińskie najeżdżają Rzeczpospolitą. Tym razem triumfują wojska polskie pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego. Wygrane bitwy pod Połąką i Cudnowem skutkują odzyskaniem prawie całej Ukrainy. Wyniszczenie gospodarcze kraju nie pozwala jednak na dalsze prowadzenie wojny. W 1667 r. Polska i Rosja dokonują w Andruszowie podziału Ukrainy.