MONARCHIA STANOWA

Była jedną z form państwa feudalnego, w której władza monarchy została ograniczona na rzecz jednego lub kilku stanów: szlachty, duchowieństwa czy mieszczaństwa. Forma monarchii stanowej pojawiła się w XIII wieku we Francji i Anglii, a upowszechniła się w wieku XIV. Przywileje nadane przez monarchę jednemu lub kilku stanom, ograniczały w różnym stopniu dotychczasowe uprawnienia władcy. Dopuszczały one prawo stosowania oporu w stosunku do władcy, w przypadku gdyby on sam nie przestrzegał nadanych przywilejów. Przywileje takie wydali miedzy innymi: król Anglii Jan bez Ziemi w 1215 roku - „Magna Charta Libertatum” („Wielka Krata Swobód”); król węgierski Andrzej II w 1222 roku - „Złota Bulla”; król Czech Jan Luksemburczyk w 1331 roku oraz król polski Henryk Walezy w 1573 roku – „Artykuły henrykowskie”.

Stany nie były w średniowieczu grupami zamkniętymi, choć początkowo o przynależności do nich decydowało urodzenie. Przejście od stanu do stanu było możliwe na drodze nobilitacji (nadanie szlachectwa), uzyskania obywatelstwa miejskiego, czy wejścia w stan duchowny.

PARLAMENTARYZM W ŚREDNIOWIECZU.

W Anglii parlament zwołany po raz pierwszy w 1265 roku przez króla Henryka III (pierwszy wzorcowy parlament zwołał w 1295 roku króla Edward I ), składał się z dwóch izb: Izba Lordów (dziedziczna przynależność, w jej skład wchodziło wyższe duchowieństwo oraz możnowładztwo, jej członkowie otrzymywali tytuł „para Anglii) oraz Izba Gmin (członkowie dobierani według zasady cenzusu majątkowego, który obowiązywał w tym kraju do 1832 roku).

We Francji  1302 roku król Filip IV Piękny zwołał po raz pierwszy Stany Generalne, złożone z duchowieństwa (I stan), arystokracji (II stan) oraz z tzw. III stanu (mieszczanie, chłopi, inteligencja – przyszła burżuazja).

Już w XIII wieku Rzesza zwoływała Hoftag, od XV wieku Reichstag, który składał się z trzech kolegiów: kolegium elektorów; kolegium książąt i wolnych panów oraz z kolegium miast. Członkowie do Reichstagu nie byli wybieralni. Byli to przedstawiciele i władcy krajów niemieckich. Pierwszy parlament ogólnoniemiecki zostanie zwołany dopiero w maju 1848 roku podczas Wiosny Ludów.

Landtagi – parlamenty lokalne Rzeszy.

W Kastylii i Aragonii od przełomu XIV i XV wieku zaczęto zwoływać Kortezy. Tylko w skandynawskim parlamencie chłopi mieli swa reprezentację.. Od przełomu XV i XVI wieku zaczęto zwoływać: w Szwecji Riksdag, a w Norwegii Storstin. Od XVI wieku w Rosji zaczyna być zwoływany Sobór Ziemski, który składał się z : Świętego Synodu i Dumy Bojarskiej. W 1492 roku król Jan Olbracht zwołał po raz pierwszy polski Sejm Walny, który składał się z trzech stanów sejmujących: króla, izby poselskiej i senatu.

FRANCJA I ANGLIA -  SYTAUCJA POLITYCZNA W TYCH KRAJACH I WZAJEMNA RYWALIZACJA. POCZĄTKI PARLAMENTARYZMU.

Z państw sukcesyjnych monarchii Karola Wielkiego jego dynastia utrzymała się najdłużej we Francji. Z chwilą bezpotomnej śmierci przedwcześnie zmarłego w 987 roku Ludwika V przed wasalami królewskimi stanęła konieczność zdecydowania o losach korony. Królem obwołano ostatecznie księcia Francji – Hugona Kapeta w 987 roku (od tego do 1328 roku panuje dynastia Kapetyngów). Pierwszą jego troską było uniezależnienie się od elektorów przez zapewnienie dziedziczności tronu własnemu potomstwu, co uzyskał przeprowadzając jeszcze za swego życia elekcje następcy. W walce z opozycją feudałów świeckich oparł się na wyższej hierarchii kościelnej – która zgodnie z obowiązującym wówczas prawem inwestytury świeckiej była powoływana przez króla z grona oddanych mu osobistości. Poważną przeszkodą w akcji podporządkowania sobie ziem francuskich okazało się opanowanie królestwa angielskiego przez księcia Normandii. Z chwilą uzyskania korony angielskiej pozycja tego władcy radykalnie się zmieniała. Sytuacja powyższa jeszcze się skomplikowała gdy korona anglo-normandzka, w drodze małżeństwa wnuczki Wilhelma Zdobywcy z hrabią Andegawenii Gotfrydem Platagenetem, przeszła w ręce ich syna Henryka II (1154). O jego czasów w Anglii panowała dynastia Plantagenetów do 1485 roku (przed 1154 r. panowała dynastia normandzka). Było to jednoznaczne z tym, iż wasal króla francuskiego był jednocześnie królem Anglii. Kapetyngowie chcieli usunąć Planatagenetów z Francji.  Henryk II był w gruncie rzeczy z pochodzenia równie francuskim władcą, jak współczesny mu przedstawiciel dynastii kapetyńskiej Ludwik VII (1137-1180). Mimo posiadania korony angielskiej czuł się bardziej związany z Francją. Dzięki małżeństwu z rozwiedzioną małżonką Ludwika VII Eleonorą Akwitańską udało mu się poszerzyć swe państwo kontynentalne o Akwitanię, tj. zachodnią część Francji. Stał się tym samym najpotężniejszym władcą feudalnym we Francji. Dążył już nie tylko do hegemonii, ale do korony francuskiej, na której to drodze stanęli mu panujący Kapetyngowie. Henryk II chcąc usunąć wszelkie przeszkody przystąpił do likwidacji niektórych przywilejów kościoła angielskiego (potrzebował pieniędzy na armię najemników).W konstytucjach ogłoszonych w Clarendon w 1164 r. wystąpił przeciwko specjalnym uprawnieniom kleru. Poddał duchowieństwo sądownictwu świeckiemu i zrównał je w obowiązkach z wasalami świeckimi, a także zniósł specjalne przywileje podatkowe. Zakazał także w sporach z władzą królewską odwoływania się do Rzymu. Na czele opozycji jaka wywołały one konstytucje kaledońskie stanął arcybiskup Canterbury – Tomasz Becket, który został zamordowany w 1170. Zabójstwo to pociągnęło za sobą fatalne skutki dla Henryka II, który uznany powszechnie za moralnego sprawcę zbrodni musiał odwołać konstytucje kaledońskie. Kościół zaś uznał Tomasza za męczennika świętego.

Sytuacja odwróciła się diametralnie kiedy po śmierci Ludwika VII na tron wstąpił jego syn Filip II August (1180), który związał się z opozycją angielską przeciwko Henrykowi II. W jej skład  wszedł nawet syn Henryka II  - Ryszard Lwie Serce. Ostatecznie Henryk II skapitulował przed Filipem w  i swym synem w 1189 roku, kiedy to Ryszard wstąpił na tron. Okrzyknął swym głównym wrogiem swego sprzymierzeńca Filipa II Augusta, który z kolei w odwecie związał się z bratem króla angielskiego Janem bez Ziemi. Walkę za życia wygrał Ryszard, ale po jego nagłej śmierci w 1199 roku, koronę otrzymał jego brat Jan bez Ziemi. Filip  II August w latach 1203-1208 opanował wszystkie posiadłości kontynentalne Jana bez Ziemi. Trudną sytuację Jana skomplikował jego zatarg z papiestwem. Ściągnął on na Anglię interdykt,  a na jego króla klątwę w 1212 r. Na domiar złego papież nie zawahał się odwołać do zbrojnej interwencji Filipa, obiecując mu w zamian koronę angielką. Chroniąc się przed tą sytuacją Jan uznał się za lennika Rzymu i zobowiązał się płacić na jego rzecz roczną daninę (1231). Teraz tworzył koalicje przeciwko Filipowi do której wciągnął spokrewnionymi z Plantegenetami cesarza niemieckiego  Ottona IV. Wojska niemieckie zostały jednak rozgromione w bitwie w 1214 pod Bouvines. Bitwa ta miał doniosłe znaczenia dla losów całej zachodniej Europy. Jan bez Ziemi zrezygnował wstecznie z aspiracji do korony francuskiej i wycofał się do Anglii. Tam zaś miejscowi baronowie i prałaci, którzy coraz energiczniej przeciwstawiali się uciskowi podatkowemu i samowoli królewskiej, wystąpili z żądaniem przywrócenia krajowi dawnych swobód. Kiedy zaś spotkali się z odmową chwycili za broń. Jan bez Ziemi pod wpływem zwycięstw powstańców musiał przyjąć w końcu ich postulaty i zatwierdzić je  15 VI 1215 roku, pod nazwą Wielkiej Karty Swobód (Magna Charta Libertatum). Było to pierwsze ograniczenie samowoli monarszej w stosunku do społeczeństwa.

Jan bez Ziemi zobowiązał się do nienaruszania praw kościoła katolickiego, nie zwiększać raz ustalonych podatków, które odtąd miały zależeć od zgody Wielkiej Rady złożonej z baronów i biskupów, która miała także kontrolować króla. Pojawił się w niej także zapis o zakazie więzienia bez  wyroku sądowego. Wielka Karta Swobód oznaczała uszczuplenie prerogatyw władzy królewskiej.  Król chciał ją cofnąć ale przeszkodziła mu w tym jego śmierć w 1216 roku. Na tron powołano jego nieletniego syna Henryka III, który objął samodzielne rządy dopiero w 1227 roku.

Niemal natychmiastowo zawiązała się opozycja wobec polityki Henryka III – wystąpił z żądaniami nowych podatków. Wybrana pod naciskiem baronów 24 osobowa komisja opracowała postulaty reform, a król zmuszony był je zaakceptować w 1258 roku w Oxfordzie. Stąd tez ich nazwa Prowizje Oksfordzkie. Ich myślą przewodnią było wykorzenienie nadużyć władzy królewskiej poprzez poddanie jej społecznej kontroli. Wprowadzono przy osobie króla 15-osobową radę prywatną, postanowiono zwoływać parlament trzy razy do roku (tak nazywano od lat 40-tych ciało doradcze które powstało z dawnej rady królewskiej) oraz 12-osobową komisję do przeprowadzenia kontroli działalności urzędów królewskich – głównie skarbu. Henryk III postanowił się jednak z tego wyłamać, w skutek czego doszło do konfliktu zbrojnego między nim a baronami. Władza znalazła się w rękach przywódcy powstania Szymona z Montfort, który zwyciężył w  bitwie stoczonej w 1264 roku pod Lewes. Szukał on poparcia w szerokich kręgach społecznych i tym samym powiększył się skład zwołanego nadzwyczajnego parlamentu, poprzez wprowadzenie do niego przedstawicieli rycerstwa i mieszczaństwa w liczbie 2 delegatów od każdego hrabstwa i miasta. Był to początek niższej izby parlamentu która w odróżnieniu od izby lordów, otrzymała nazwę izby gmin. I zgromadzenie stanowe, w którym poza baronami i prałatami znaleźli się przedstawiciele rycerstwa i największych miast zebrało się właśnie w 1264 roku.  Jednak rzędy Szymona ze względu na swój radykalizm budziły niepokój wśród baronów. Na tym tle doszło między nimi a królem do pojednania i wspólnej walki przeciwko Szymonowi. Zakończyła się ona klęską powstańców i śmiercią Szymona w bitwie pod Evesham w 1265 roku. Zwycięstwo to pozwoliło Henrykowi III wycofać się ze wszystkich dotychczasowych ustępstw. Z reform tego okresu powrócono jedynie do podziału parlamentu na dwie izby – wyższą i niższą.

Prestiż władzy królewskiej we Francji utrzymywał pokój między antagonistycznymi klasami społeczeństwa. Kiedy jednak w 1251 rozeszła się wieść o klęsce Ludwika IX w Egipcie doszło do zamieszek w kraju. Ludność chłopska pod hasłem wyzwolenie króla z niewoli i odzyskania utraconej Jerozolimy łączyła się w bandy zwane pastuszkami. Ludwik IX  doprowadził do zawarcia pokoju z Anglią tzw. pokoju paryskiego w 1259 roku. W rękach angielskich pozostała Gujenna (tzn. kraj położony na południe od Gerony) jak na odstąpienie jej 3 innych okręgów. Henryk III musiał jednak zrzec się wszelkich pretensji do utraconych posiadłości Plantegenetów oraz uznać się za wasala kapetyńskiego.

Filip IV Piękny, syn i następca Filipa III, wstąpił na tron w 1285 roku. Dążył do definitywnego wyparcia Planatgenetów z kontynentu. Pretekst konfliktu był jednak b. błahy chodziło bowiem o zatarg w jednym z portów kontynentalnych między marynarzami obu narodowości. Pozwoliło to Filipowi podjąć kroki wojenne przeciwko Gujennie (1294). Król angielski Edward I zdołał tymczasem pozyskać sprzymierzeńców w Rzeszy i Flandrii. Ponieważ walka się nasilała i wymagała pieniędzy Filip IV dla uzyskania środków na prowadzenie dalsze wojny zaapelował raz jeszcze do duchowieństwa o przedłużenie płaconej dotąd dziesięciny. Zgodzono się na to choć niechętnie. Kiedy jednak w 1296 roku król domagał się dalszego jej uiszczania odwołano się do Rzymu. W 1294 na tronie papieskim zasiadł ambitny Bonifacy VIII., który w 1296 roku ogłosił bullę „Clericis laicos”, w której zakazywał władcom świeckim opodatkowania Kościoła, a duchowieństwu zbaraniał płacenia jakichkolwiek danin bez zgody papieża. Wprawdzie było to potwierdzenie uchwał soboru laterańskiego z 1215 roku jednak wywołało gwałtowny sprzeciw Francji i Anglii. Filip zakazał wywozu złota i srebra poza Francję co godziło w interesy kurii oraz rozpoczął kampanie antypapieską. W tej sytuacji Bonifacy VIII w 1297 został zmuszony do wydania encykliki w której przyznał Filipowi w razie nagłej potrzeby prawo opodatkowania kleru bez uciekania o zgodę Rzymu. Rzeczywistym podłożem konfliktu było z jednej strony dążenie Filipa do zapewnienia sobie władzy niemal absolutnej i całkowite uniezależnienie kościoła we Francji od Rzymu z drugiej zaś pretensje papieża do panowania nad światem. Król w tej walce uzyskał poparcie innych stanów francuskich (szlachta, mieszczanie, część duchowieństwa) na zwołanym w 1302 roku zgromadzeniu reprezentantów tych grup społecznych zwanym Stanami Generalnymi – początek parlamentaryzmu. Od czasów pontyfikatu Klemensa V (1305-1314), a dokładnie od 1309 roku siedzibą papieży nie był Rzym lecz Awinion na terenie Francji. Stan taki utrzymał się do 1378 roku i przeszedł do historii jako tzw. niewola awiniońska. Politycznymi opiekunami papieży w tym czasie byli królowie francuscy. Papiestwo przestało być liczącą się siłą na Zachodzie. Świadom tego upadku papież Grzegorz XI za namową mistyczki włoskiej Katarzyny ze Sieny, postanowił przenieść z powrotem siedzibę do Rzymu. Jego śmierć w 1378 doprowadziła do rozłamu w kościele. W Rzymie został wybrany nowy papież Urban VI, ale kardynałowie francuscy wybrali w Awinionie Klemensa VII. W taki sposób doszło do Wielkiej Schizmy Zachodniej, która trwała do 1449 roku. W tym czasie żaden z papieży nie był w stanie zdobyć wystarczającej przewagi. W 1449 roku abdykował ostatni antypapież awinioński. W międzyczasie obradowały sobory: w latach 1414-1418 sobór w Konstancji zwołany przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego , gdzie wystąpiła sprawa Husa oraz uznano wyższość soboru nad papieżem, a także uznano wyższość Rzymu nad Awinionem oraz sobór we Florencji, gdzie zwarto tzw. umowę, która miała zakończyć schizmę wschodnią oraz papiestwo ustąpiło na rzecz władców świeckich- wyraziło zgodę aby mieli oni wpływ na obsadzanie biskupstw oraz prawo do części dochodów kościoła.