Kazimierz Wielki przejął władzę w Polsce w wieku 23 lat. Bezzwłocznie po śmierci ojca dokonał swej koronacji i rozpoczął dzieło odbudowy zjednoczonego przez Władysława Łokietka kraju. Dokonane przez Łokietka zjednoczenie i przywrócenie Polsce korony królewskiej nie oznaczało oczywiście likwidacji wszystkich skutków istniejącego od ponad wieku podziału państwa. Ziemie Królestwa Polskiego były w dalszym ciągu gospodarczo nie zintegrowane, niejednolite pod względem prawnym i administracyjnym, wyniszczone wewnętrznymi wojnami. Władysław Łokietek dokonał formalnego zjednoczenia Polski. Rządy Kazimierza zwanego Wielkim doprowadziły do jej rzeczywistej integracji.

Poważne środki finansowe potrzebne były na przebudowę i modernizację państwa. Ogromne sumy pochłaniały także wojny. Kazimierzowi Wielkiemu udało się wprowadzić powszechny podatek dla rycerstwa. Było to tzw. poradlne, czyli podatek gruntowy wynoszący rocznie 12 groszy od każdego łana chłopskiego znajdującego się w dobrach rycerskich. Dodatkowo skarb monarchy polskiego zasilały dochody z domeny królewskiej, czyli dóbr należących do króla oraz cła i myta. Pod koniec swego panowania Kazimierzowi udało się przeprowadzić reformę monetarną i ujednolicić pieniądz będący w obiegu w Polsce. Kazimierz Wielki wprowadził nowy środek płatniczy. Był nim grosz.

Dzięki przyłączeniu Rusi Halickiej Polska stała się szlakiem tranzytowym z zachodu Europy w kierunku Morza Czarnego i Bliskiego Wschodu. Dużego znaczenia handlowego nabrał Lwów. Dzięki poparciu królewskiemu i nadanym przywilejom miasta polskie bogaciły się. Król obejmował określone miasta przywilejem przymusu drogowego (dotyczący kupców obowiązek podróżowania przez określone miasto) i prawa składu (dotyczący kupców obowiązek wystawiania towarów na sprzedaż w danym mieście).

Za panowania ostatniego Piasta wybudowano od 35 do 50 zamków. Powstały one również w królewskich miastach, które otaczano murami. Kazimierz Wielki lokował około 70 miast. Zdecydowanie największej królewski lokacji przeprowadzono w Małopolsce. W porównaniu z poprzednimi wiekami liczba ośrodków miejskich w Polsce została podwojona. W wyniku procesów kolonizacyjnych ukształtował się w Królestwie Polskim krajobraz miejski.

Zachęty ekonomiczne sprawiły, że do Polski napłynęli Niemcy, którzy zasiedlali centra osadnicze i ośrodki górnicze. Po zajęciu Rusi pojawiła się w granicach państwa polskiego większa liczba Ormian tradycyjnie trudniących się handlem. Niewątpliwie wyjątkową grupę stanowiła ludność żydowska. Osiedlała się głównie w miastach, gdzie miała duży wpływ na rozwój handlu i rzemiosła.

Kazimierz dążył do wprowadzenia w państwie jednolitych norm prawnych. Dlatego też z jego inicjatywy doszło do skodyfikowania prawa zwyczajowego. Najpierw powstał "Statut Wielkopolski" obowiązujący warstwę rycersko szlachecką i ludność wieśniaczą w Wielkopolsce. W następnej kolejności stworzono analogiczny "Status Małopolski", obejmujący swym obowiązywaniem Małopolskę.

Kazimierz Wielki wprowadził nowy podział administracyjny kraju na ziemie. Władzę w ziemiach sprawowali starostowie. Był to urząd wprowadzony przez Wacława II, jednak dopiero Kazimierz Wielki nadał mu duże znaczenie w kraju. Dzięki przejęciu władzy lokalnej przez starostów, którzy stali się przedstawicielami władzy królewskiej spadła rola dawnych urzędników dzielnicowych, którzy zaczęli reprezentować tworzący się właśnie samorząd szlachecki. Osłabiło to partykularyzm dzielnicowy.

W miarę nasilania się kolonizacji na prawie niemieckim zaistniała potrzeba utworzenia instytucji odwoławczej dla niższych sądów prawa niemieckiego. W 1356 r. z inicjatywy Kazimierza Wielkiego powstał Sąd Najwyższy prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim.

Społeczeństwo polskie w XIV w. przechodziło głębokie przemiany związane z modernizacją państwa. Dominował wewnętrznie zróżnicowany stan szlachecki. Obok niego wyróżnić można jeszcze trzy stany: duchowieństwo, mieszczan i chłopów. Duchowieństwo podporządkowane było kościelnemu prawu kanonicznemu. Posiadało własną wewnętrzną strukturę organizacyjną. Miało silną pozycje ekonomiczną ze względu na gromadzone przez siebie liczne majątki ziemskie. Czynnikiem, który wyróżniały stan rycerski było przede wszystkim dziedziczne posiadanie ziemi na prawie rycerskim połączone z obowiązkiem odbywania służby wojskowej. Niezwykle istotnym czynnikiem kształtującej się świadomości rycerskiej był proces heraldyzacji. Herb był znakiem przynależności do warstwy rycerskiej i żadna inna grupa społeczna takiego wyróżnienia nie posiadała.

Mieszczanie posiadali własny samorząd. Relacje między nimi regulowało prawo niemieckie. Sytuacja chłopów była dość dobra. W wyniku procesów kolonizacyjnych chłopi stawali się dziedzicznymi użytkownikami ziemi na prawie czynszowym. Podlegali sądownictwu prawa niemieckiego. Również inne sądy funkcjonowały według podziału stanowego. Rycerze podlegali sądom ziemskim, duchowni sądom kościelnym, a mieszczanie sądownictwu miejskiemu.

Kazimierz Wielki zdawał sobie sprawę, że dla sprawnego zarządzania państwem konieczne było istnienie szerokiego zaplecza rodzimych kadr urzędniczych. Z planem założenia uniwersytetu w Krakowie wiązały się właśnie nadzieje na zdobycie wykształconych kadr. Własny uniwersytet podnosił prestiż władzy królewskiej. Do miasta posiadającego uczelnię zjeżdżała młodzież z okolicznych krajów, co również wpływało na rangę królestwa. Powstanie uczelni wyższej było wtedy możliwe tylko po uzyskaniu specjalnego przywileju papieskiego, który nadawał prawo przyznawania stopni naukowych. W 1363 r. Kazimierz Wielki zwrócił się z prośba do papieża Urbana V o wyrażenie zgody na założenie w Krakowie uniwersytetu. Papież odpowiedział pozytywnie na królewską prośbę. 12 maja 1364 r. kancelaria Kazimierza Wielkiego wystawiła dokument fundacyjny nowego uniwersytetu. Miał on posiadać 8 katedr prawa (5 prawa rzymskiego i 3 kanonicznego) dwie katedry medycyny i jedną sztuk wyzwolonych. Nadzór nad Akademią Krakowska powierzono kanclerzowi.

Okres panowania Kazimierza Wielkiego przyczynił się do okrzepnięcia na nowo zjednoczonego państwa polskiego. Był to okres pokoju. Polska nie była nękana najazdami Krzyżaków, a wojny Kazimierza toczone były wyłącznie na pograniczu i poza granicami kraju. Pozwoliło to na rozwój gospodarczy polski i wzrost dobrobytu.

W 1364 r. odbył się w Krakowie zjazd monarchów europejskich. Byli obecni władcy Węgier, Danii, Marchii Brandenburskiej, Mazowsza, a także cesarz niemiecki i król Cypru, który starał się uzyskać pomoc zbrojną dla swej krucjaty do Ziemi świętej. Spotkanie w Krakowie było niezwykle prestiżowe. Było wyrazem wzrostu międzynarodowego znaczenia Polski za panowania Kazimierza Wielkiego, tym bardziej, że polski króle był podczas spotkania rozjemcą w sporze króla węgierskiego i cesarza niemieckiego.

Kazimierz Wielki zmarł w 1370 r. Nie pozostawił po sobie męskich potomków. Jego śmierć stanowi jednocześnie koniec panowania dynastii Piastów w Polsce.