Państwo polskie powstało na ziemiach zamieszkanych przez plemiona słowiańskie, grupujące się nad brzegami głównych rzek lub na sprzyjających terenach. Najważniejsze z nich to plemię Wiślan, zamieszkujące dzisiejsza Małopolskę oraz plemię Polan, którego osady znajdujemy nad Warta i Notecią, na terenie dzisiejszej Wielkopolski. W związku z badaniami archeologicznymi i antropologicznymi oraz faktem, że plemię to pojawiło się niespodziewanie, wśród historyków trwał spór o istnienie plemienia Polan. Istnieją np. hipotezy, że mogły się tam pojawić wpływy ludów skandynawskich. Jednak w zgodzie z najnowszą Encyklopedią PWN należy przyjąć istnienie plemienia Polan w Wielkopolsce. Wśród plemion mniejszych zauważmy Pomorzan, mieszkających nad Bałtykiem, Mazowszan, a także kilkanaście pomniejszych plemion śląskich (m.in. Ślężanie, Opolanie, Bobrzanie, Dziadoszanie i in.).

Plemiona wykształciły pewne formy państwowości. Pierwszym znaczącym organizmem była organizacja Wiślan, koncentrująca się wokół Krakowa i Wiślicy. Źródło zwane "Geografem Bawarskim" przypisuje im siłę i potęgę pod wodzą "Wielkiego księcia". Państwo Wiślan uległo księciu morawskiemu Świętopełkowi. Przyłączone do Księstwa Wielkomorawskiego straciło na znaczeniu. W połowie X wieku pozostawało pod kontrolą Czech.

Pierwotna struktura plemienna funkcjonowała na zasadzie patriarchatu; jednostką społeczeństwa były wielopokoleniowe rodziny podlegające patriarsze rodu. Członkowie rodziny prowadzili osiadły tryb życia, uprawiali rolę oraz zajmowali się hodowlą. Zaczątki państwa widzimy w jednostkach terytorialnych zwanych opolami: każda rodzina zamieszkiwała obszar zwany polem, opole było jednostką nadrzędną. W skład terytorium plemiennego wchodziło kilka opoli. W centrum tak wyznaczonego terenu odbywały się wiece plemienne. Sprawowały władzę sądowniczą i podejmowały decyzje dotyczące spraw całego plemienia. Wiece składały się z dorosłych mężczyzn rodzin wchodzących w skład opola. W razie zagrożenia lub uchwalenia wyprawy wojennej powoływały na jej okres wodza. Decyzje na wiecach były podejmowane na szczeblu opola (wiec opolny) oraz na szczeblu plemiennym. W podejmowaniu decyzji obowiązywała zasada konsensusu, niepozwalająca na decydowanie przy glosach przeciwnych i zmuszająca do wypracowania rozwiązania zadowalającego wszystkich (w drastycznych przypadkach opornych zmuszano do zmiany zdania). Instytucja wodza-naczelnika na okres wojny przekształciła się w stałą instytucję władzy książęcej. Początkowo rola księcia była analogiczna: miał bronić terytorium plemiennego i przewodzić wyprawom wojennym. Książę sprawował władzę (przy pewnych jedynie ograniczeniach ze strony wiecu) przy pomocy rozmieszczonych w grodach wojowników. Książę przejął uprawnienia sądownicze. Miał również prawo pobierania danin, gdyż państwo uważane było za własność panującego (miało charakter patriarchalny).Miało to ujemne skutki, gdyż jako własność księcia dzielone było wśród jego spadkobierców, czego ślady zauważymy jeszcze w podziale dzielnicowym. Stopniowo tworzyła się dynastia: w wiecach dominowali możni i spośród nich wybierano księcia.

Pierwszy historycznie odnotowany władca Polan to Mieszko I, wywodzący się z rodu Piastów. Jego przodkami byli Siemowit, Leszek i Siemomysł. Około połowy wieku, gdy Mieszko objął władzę, terytorium opanowane przez Polan było już spore; na dzień chrztu państwa łączyło Wielkopolskę, Mazowsze, Kujawy oraz część Pomorza. Już w tym okresie zarysowały się grupy społeczne; w państwie Mieszka I dominowali tzw. wolni kmiecie. Największy wpływ na politykę mieli jednak posiadacze (związanie z hodowlą bydła) zwani możnymi. Z nich wywodzili się pomagający księciu w rządzeniu krajem urzędnicy. Urzędy wykształciły się w związku z tym, iż dwór nie posiadał starej siedziby a książę podróżował wraz z drużyną między rożnymi grodami. Podczas nieobecności księcia władzę w grodzie sprawował kasztelan. W najważniejszych sprawach (dowodzenie wojskiem, sądownictwo) zastępował księcia wojewoda.

W polityce zagranicznej Mieszko I był bardzo zręcznym politykiem. Chcąc uniknąć bezpośredniej zależności od Cesarstwa, przyjął chrzest bez pośrednictwa Niemiec - z rąk czeskich. W ramach sojuszu poślubił księżniczkę czeską - Dobrawę. Było to bardzo dobre posunięcie, pozwoliło bowiem z jednej strony na uniknięcie przymusowej chrystianizacji ze strony niemieckiej, z drugiej strony władca rozbił sojusz łączący Czechów z pogańskimi Wieletami. Zamieszkiwali oni na Pomorzu i Mieszko I pragnął opanować ich ziemie. Oprócz tych, politycznych, skutków, chrzest wprowadził kraj Mieszka I w obszar kultury europejskiej, podczas gdy państwo pogańskie uważane było za barbarzyńskie (obszar barbaricum). Duchowieństwo przyniosło ze sobą umiejętność pisania, a także podstawy dyplomacji i zasad prowadzenia kancelarii państwowej, w czym dominowali przez wieki. W polityce wewnętrznej przyjęcie chrztu zaowocowało większym zespoleniem dotąd różnorodnych plemion, wyznających dotąd odmienne religie. Jednoczyła je wiara, a także koncentracja wokół władcy, którego panowanie zyskało nową legitymizację: został bożym pomazańcem na ziemi. Od strony zewnętrznego wyglądu państwa, chrześcijanie przynieśli ze sobą charakterystyczne dla rytu budowle (np. rotundy i baptysteria), wzorowane na budowlach zachodnich. W Polsce wczesnopiastowskiej wytworzył się odrębny typ architektury kamiennej.

Mieszko I, pokonawszy w 967 roku Wieletów, w 972 musiał bronić się przed Hodonem, margrabią niemieckim, który wtargnął z wojskiem na ziemie polskie. Mieszko I pokonał go w bitwie pod Cedynią, został jednak obciążony odpowiedzialnością za walki przez sąd cesarski w Kwedlinburgu. Zgodnie z wyrokiem, musiał oddać swojego małoletniego syna jako zakładnika na dwór cesarski. Bolesław Chrobry wychował się na dworze, co zadecydowało o jego osobowości.

Nastąpiło jednak ochłodzenie stosunków z Cesarstwem i książę postanowił włączyć się do wojny domowej o sukcesję po śmierci Ottona I (w 973 roku). Poparł w niej Henryka Bawarskiego, występując przeciwko zwycięzcy: Ottonowi II. Nowy cesarz podjął nieudaną wyprawę przeciw państwu polskiemu w roku 979. Ostatecznie zawarto porozumienie, którego przypieczętowaniem było poślubienie margrabianki niemieckiej Ody. Jednak w roku 981 Mieszko I utracił Grody Czerwieńskie.

W 983 roku po śmierci Ottona II Mieszko I poparł ostatecznie prawa Ottona III (trzyletniego wówczas), za którego regencję sprawowała matka - Teofano. Mieszko I ułożył ostatecznie stosunki z cesarstwem (złożył hołd Ottonowi III, ten na znak przyjaźni podarował mu…wielbłąda). Dzięki poparciu Cesarstwa w sporze z władcą czeski, Bolesławem. u schyłku panowania podporządkował, dotąd podległy Czechom, Śląsk. Około 992 roku (tuż po jego śmierci) do państwa przyłączona została Małopolska.

Mieszko I pozostawił synowi skonsolidowane państwo. W roku 990 (lub 991, 992) oddał żonę, synów (Mieszka i Lamberta, co ciekawe, nie wymieniał Bolesława) i państwo (jego własność) pod opiekę "świętego Piotra", zastępowanego na ziemi przez władzę papieską. dokument "Dagome Iudex" (tak brzmią pierwsze słowa niezachowanego dokumentu i tak jest nazywany w źródłach. W zamian za opieką papieską zobowiązano się do opłacania świętopietrza.

.