UNIA W KREWIE 1385 rok

W 1384 roku koronowana została młodsza córka Ludwika Węgierskiego - Jadwiga. Jej elekcja oznaczała zerwanie unii personalnej z Węgrami. Powstała koncepcja, aby mężem Jadwigi został Jagiełło czyli władca pogańskiej Litwy.

Unia zabezpieczałaby Litwę przed agresją ze strony Krzyżaków. Teoretycznie Zakon nie miałby już pretekstu do przymusowej chrystianizacji ziem litewskich. Takie rozwiązanie byłoby korzystne również dla Polski. Stwarzało bowiem możliwość walki o utracone na rzecz Krzyżaków ziemie. Unia miała wyraźnie antykrzyżacki charakter.

Ponadto chrzest Litwy odsuwał od tego państwa zagrożenie ze strony prawosławnej Rusi.

Możnowładztwo małopolskie wyraźnie dążyło do ekspansji na Ruś Halicką, a do tego konieczne było zerwanie sojuszu z Węgrami. Z kolei bojarzy litewscy zainteresowani byli takimi samymi przywilejami jakie posiada szlachta polska.

14 sierpnia 1385 roku w Krewie zawarto układ polsko-litewski (unia personalna). Jagiełło w zamian za uzyskanie ręki Jadwigi oraz tronu polskiego, zobowiązał się przyjąć chrzest. Podobnie mieli uczynić jego bracia. Ustalono również, że Litwa zostanie nawrócona na chrześcijaństwo. Do Korony Królestwa Polskiego miała zostać wcielona Litwa oraz ziemie Rusi Kijowskiej (czyli unia realna). Ale ten ostatni warunek nie został jednak spełniony. Ponadto w myśl postanowień do Polski mieli wrócić jeńcy przebywający na Litwie. Rządzący tym krajem zobowiązali się jeszcze zapłacić odszkodowanie Habsburgom za zerwane zaręczyny Jadwigi z Wilhelmem Habsburgiem.

Jak już zostało wspomniane, jedną z idei unii było wcielenie Litwy do Polski i tym samym stworzenie wielkiego organizmu politycznego. Ówczesne państwo polskie zajmowało obszar 244 tysięcy kilometrów kwadratowych, a państwo litewskie było prawie czterokrotnie większe.

Na początku 1386 roku Jagiełło przybył do Polski. 15 lutego 1386 roku został ochrzczony w Krakowie i otrzymał imię Władysław. W trzy dni później poślubił Jadwigę, a królem Polski został 4 marca 1386 roku. Na początku 1387 roku Jagiełło wyruszył na Litwę i zgodnie z postanowieniami rozpoczął tam misję chrystianizacyjną. W Wilnie utworzone zostało biskupstwo. W 1392 roku władzę na Litwie przejął stryjeczny brat Jagiełły - Witold.

W latach 1394-1397 Władysław Jagiełło nawiązał porozumienie z Czechami oraz Węgrami, dzięki czemu sojusz luksembursko-krzyżacki został rozerwany. Jeszcze w 1395 roku król zawarł układ i przymierze z książętami zachodniopomorskimi.

UNIA WILEŃSKO-RADOMSKA 1401 rok

W 1401 roku zawarta została unia wileńsko-radomska. Układ ten potwierdził unię personalną Polski i Litwy. Odrębność polityczna oraz ustrojowa obu państw została zachowana. Witold uzyskał dożywotni tytuł wielkiego księcia litewskiego, ale pod zwierzchnią władzą Władysława Jagiełły. Poręczyła to rada koronna Królestwa oraz bojarzy litewscy. Porozumienie wileńsko-radomskie uważa się za zapowiedź wspólnej starcia z Krzyżakami. Ostatecznie tzw. wielka wojna z Zakonem miała miejsce w latach 1409-1411 i zakończyła się pokojem w Toruniu.

Niemal w tym samym czasie co zawarto układ wileńsko-radomski, Witold poparł powstanie ludności żmudzkiej przeciw Krzyżakom. W efekcie doprowadziło to do wojny Litwy z Zakonem. Zakończyła się ona pokojem w Raciążu w 1404 roku. Na jego mocy na Żmudzi w dalszym ciągu panowali Krzyżacy. Polska miała możliwość wykupienia ziemi dobrzyńskiej i skorzystała z niej.

WIELKA WOJNA

W 1407 roku wielkim mistrzem krzyżackim został Ulryk von Jungingen. Szybko dał się poznać jako zwolennik ostrego starcia zbrojnego z Polską. Kiedy w 1409 roku na Litwie wybuchło powstanie poparte przez Witolda, to wojna była jedynie kwestią czasu. Najpierw Ulryk von Jungingen próbował rozerwać sojusz polsko-litewski. Nie udało mu się to, więc jeszcze w 1409 roku zajął ziemię dobrzyńską.

Ponadto wielki mistrz zawarł przymierze z książętami zachodniopomorskimi, sojusz z Zygmuntem Luksemburczykiem i pozyskał króla czeskiego - Wacława Luksemburczyka.

W 1409 roku rozpoczęła się wielka wojna z Zakonem. Latem 1410 roku dowodzący siłami polsko-litewskimi postanowili uderzyć w centrum państwa krzyżackiego. Już 9 lipca 1410 roku w rejonie Lidzbarku wojsko przekroczyło granicę państwa zakonnego.

Do starcia dwóch potężnych armii doszło pod Grunwaldem w dniu 15 lipca 1410 roku. Była to jedna z najważniejszych bitew w czasach średniowiecza. Wojsko polsko-litewskie wspomagane było przez Tatarów oraz Czechów. W sumie liczyło blisko 50 tysięcy osób. Z kolei Krzyżakom pomagali znani rycerze z Europy Zachodniej. Szacuje się, że pod sztandarami krzyżackimi walczyło około 32 tysiące osób. Ostatecznie pod Grunwaldem olbrzymią klęskę poniósł Zakon. Jego wielki mistrz Ulryk von Jungingen zginął na polu walki.

Zwycięstwo pod Grunwaldem nie rozstrzygnęło jeszcze losów całej wojny. Później wojsko Jagiełły próbowało zdobyć Malbork. Jednak sztuka ta nie udała się. Jeszcze 10 października 1410 roku Władysław Jagiełło pokonał Krzyżaków pod Koronowem.

Ostatecznie dopiero w 1411 roku zawarto pokój. Podpisano go w Toruniu. Na jego mocy Krzyżacy musieli zwrócić Żmudź, ale tylko na czas życia Jagiełły i Witolda. Ponadto Polsce oddali ziemię dobrzyńską. Ale zakon zatrzymał niezwykle ważną ziemię chełmińską oraz Pomorze Gdańskie. Praktycznie więc Polska zakończyła konflikt bez zdobyczy terytorialnych. Tak więc traktat pokojowy nie odpowiadał rozmiarom zwycięstwa jakie odniosły siły na czele których stał Jagiełło. Ale dzięki wygranej wzmocnione zostały stosunki między Polską a Litwą.

Spór z Krzyżakami powrócił podczas soboru powszechnego w Konstancji (1414-1418). Delegaci Zakonu w 1415 roku zaczęli podważać chrzest Litwy, a Polakom zarzucali popieranie pogan. W obronie interesów polsko-litewskich wystąpił wtedy rektor Akademii Krakowskiej Paweł Włodkowic. Przedstawił wywód naukowy "O władzy papieża i cesarza względem niewiernych". Dowiódł w nim, że zarówno papież jak i cesarz nie mają prawa odbierać poganom ziemi lub wypowiadać im wojnę.

W historiografii nie brak głosów, że jednak dopiero pokój zawarty 27 września 1422 roku na jeziorze Melno zakończył konflikt polsko-litewsko-krzyżacki, którego kulminacyjnym momentem było starcie pod Grunwaldem. Pokój melneński określał, że Żmudź zostaje przy Litwie bez tzw. warunku dożywocia. Ponadto na korzyść Polski dokonano zmian granic i w jej obrębie znalazła się m.in. Nieszawa.

UNIA W HORODLE 1413 rok

W 1413 roku została zawarta unia horodelska. Wtedy zatwierdzono odrębność polityczną Litwy. Kraj ten miał mieć już stale własnego wielkiego księcia, który jednak miał być podległy królowi polskiemu. Po śmierci Witolda na tron być powołany w porozumieniu z Polską nowy władca. Litwa zobowiązała się, że nie będzie zawierać sojuszy z wrogami państwa polskiego. 50 rodów litewskich przyjęto do herbów szlachty polskiej.

PRZYWILEJE SZLACHECKIE

W 1422 roku król Władysław Jagiełło zapewnił szlachcie nietykalność majątku bez wyroku sądowego. Ponadto władza starostów została ograniczona. Był to tzw. przywilej czerwiński. Dzięki temu szlachta zgodziła się wziąć udział w wojnie z Zakonem.

Już w kolejnym roku Jagiełło ogłosił tzw. statut warcki, który ugruntował pozycję gospodarczą szlachty. Na jego mocy można było m.in. usunąć sołtysa ze wsi mimo zagwarantowanego mu dokumentem lokacyjnym prawa dziedziczności.

Z kolei w 1425 roku szlachta przygotowała dokument uznający Władysława (urodzonego w 1424 roku syna Jagiełły jako następcę tronu), ale pod warunkiem przywileju stanowego. Król nie określił czy zgodzi się na takie rozwiązanie. Kiedy w 1426 roku władca odmówił nadania nowego przywileju szlachcie, ta zniszczyła przygotowany projekt. Sprawa sukcesji powróciła w 1430 roku (zjazd w Jedlni) oraz 1433 roku (zjazd w Krakowie). Jagiełło wówczas nadał szlachcie nietykalność osobistą bez wyroku sądowego (neminem captivabimus). Ponadto osobom spoza stanu szlacheckiego ograniczono dostęp do najwyższych godności kościelnych. W zamian za to Jagiełło zagwarantował swojemu synowi tron.

Władysław Jagiełło panował do czerwca 1434 roku. Po śmierci Jagiełły królem został jego syn - Władysław III (późniejszy Warneńczyk).

SYTUACJA NA LITWIE

Jesienią 1430 roku zmarł Witold. Władzę na Litwie objął brat Jagiełły - Świdrygiełło, który dążył do separacji obu państw oraz zdobycia korony królewskiej. Spowodował najazd hospodara mołdawskiego na Ruś, a także atak Krzyżaków na Wielkopolskę, ziemię dobrzyńską i Kujawy. Ponadto zawarł porozumienie z Luksemburczykiem. Dlatego doszło do wojny polsko-litewskiej, w której zwycięstwo odniosła Polska. W 1431 roku zawarto porozumienie ze Świdrygiełłą. W 1432 roku przeprowadzono na Litwie zamach stanu, w wyniku którego Świdrygiełło stracił władzę. Na tron wybrano brata Witolda - Zygmunta Kiejstutowicza. Jeszcze w 1432 roku odnowiono sojusz polsko-litewski w Grodnie.

W 1440 roku zamordowany został Zygmunt Kiejstutowicz i rządy objął Kazimierz Jagiellończyk. Unia personalna została zerwana, ponieważ w Polsce władcą był Władysław III Jagiellończyk (późniejszy Warneńczyk). Panował do roku 1444, kiedy zginął w bitwie pod Warną. Ale po jego śmierci panowało bezkrólewie. Dopiero w 1446 roku Kazimierz Jagiellończyk wydał akt nazwany "braterskim związkiem". Dokument ten regulował stosunki między Polską a Litwą. Kraje połączone były osobą panującego, więc unia personalna została przywrócona.

WŁADYSŁAW III WARNEŃCZYK

Ponieważ po śmierci Jagiełły - król Władysław był małoletni, to osobą odpowiedzialną za polską politykę został Zbigniew Oleśnicki. Chciał on doprowadzić do unii polsko-węgierskiej, poprzez małżeństwo Władysława z wnuczką Zygmunta Luksemburczyka. Ale w 1437 roku zmarł Zygmunt Luksemburczyk i o tron upomniał się jego zięć - Albrecht Habsburg. On z kolei zmarł jesienią 1439 roku. Jedyny jego syn - Władysław urodził się dopiero po śmierci ojca. Dojrzewała więc koncepcja, aby koronę węgierską powierzyć polskiemu władcy.

Wcześniej, bo w 1438 roku podczas zjazdu piotrkowskiego uznano Władysława III pełnoletnim. Ostatecznie w marcu 1440 roku w Krakowie przekazano mu właśnie koronę węgierską. W dwa miesiące później władca przybył na Węgry, a w lipcu 1440 roku został koronowany.

W 1443 roku Władysław rozpoczął inspirowaną przez legata papieskiego Juliusza Cesariniego wyprawę Węgrów i polskich ochotników przeciwko Turcji. Dzięki zwycięstwom zawarto 1 sierpnia 1444 roku korzystny dla Węgier pokój w Szegedynie. Jednak jeszcze jesienią 1444 roku Władysław uległ namowom Cesariniego oraz Wenecjan i zorganizował kolejną wyprawę przeciwko Turcji. Tym razem zakończyła się klęską i śmiercią Władysława w bitwie pod Warną.

KAZIMIERZ JAGIELLOŃCZYK

W kwietniu 1445 roku podczas zjazdu w Sieradzu powołano na tron polski Kazimierza Jagiellończyka (syn Władysława Jagiełly i Zofii Holszańskiej). Zaproponowano, aby przybył do Piotrkowa i rozpoczął pertraktacje na temat panowania w Polsce. Jednak odrzucił propozycje i bezkrólewie przedłużało się. Wreszcie w 1446 roku zastanawiano się nad innymi kandydaturami (Fryderyk Hohenzollern, Bolesław IV mazowiecki). Wreszcie Kazimierz przybył do Polski i w czerwcu 1447 roku został ukoronowany.

WOJNA TRZYNASTOLETNIA:

W 1440 roku szlachta i mieszkańcy miast pruskich utworzyli Związek Pruski. Był on skierowany przeciwko Krzyżakom. W 1454 roku członkowie Związku Pruskiego zwrócili się z prośbą do Kazimierza Jagiellończyka o przyjęcie Prus i Pomorza Gdańskiego pod polskie zwierzchnictwo. 6 marca 1454 roku król wcielił (inkorporował) Prusy do Polski i wypowiedział wojnę Zakonowi. Wybuchła tzw. wojna trzynastoletnia (1454-1466).

Szybko ujawniła się słabość władzy królewskiej i pospolitego ruszenia. Szlachta zwołana do obozu pod Cerekwicą wysunęła pod adresem Kazimierza Jagiellończyka szereg żądań. Król zgodził się na postawione warunki i dzięki temu szlachta wzięła udział w wojnie. Przywilej cerekwicki był ustępstwem wobec szlachty wywodzącej się z Wielkopolski. Następnie władca rozciągnął te postanowienia na obszar całego państwa wydając przywilej w Nieszawie.

Na ich mocy zwoływanie pospolitego ruszenia, wydawanie nowych praw czy ustalanie nowych podatków mogło się odbywać jedynie za zgodą sejmików ziemskich. W praktyce sejmiki bardzo niechętnie wyrażały zgodę na zwoływanie pospolitego ruszenia czy uchwalanie nowych podatków.

18 września 1454 roku doszło pod Chojnicami do pierwszego większego starcia w tej wojnie. Szlachta mimo, że miała liczebną przewagę, to jednak poniosła klęskę. Niemal w tym samym czasie powstańcy pruscy zostali rozbici pod Malborkiem.

Stronę polską zaczęły wspierać finansowo miasta pruskie (Gdańsk, Toruń). Dzięki temu Kazimierz Jagiellończyk stworzył armię zaciężną, ale długo jeszcze przewaga była po stronie Zakonu.

W 1456 roku w pobliżu wyspy Bornholm rozbita została flota duńska, wspierająca Krzyżaków. W następnym roku udało się wykupić z rąk oddziałów najemnych - zamek i miasto Malbork. Szybko jednak miasto utracono i znów wojska Kazimierza Jagiellończyka musiały je zdobywać.

Losy wojny zaczęły się odwracać w 1462 roku, kiedy rozegrana została bitwa koło Świecina nad Jeziorem Żarnowieckim. Wojska dowodzone przez podkomorzego sandomierskiego Piotra Dunina rozbiły armię krzyżacką. Wówczas olbrzymi wpływ na sukces miały oddziały zaciężne. Z kolei w 1463 roku połączone floty Gdańska i Elbląga pokonały flotę Zakonu w bitwie rozegranej na Zalewie Wiślanym. Choć działania wojenne jeszcze trwały, to w 1464 rozpoczęto rokowania pokojowe.

Ostatecznie pokój podpisano w październiku 1466 roku w Toruniu (tzw. pokój toruński II). Na jego mocy Polska odzyskała Pomorze Gdańskie wraz z Gdańskiem, ziemie chełmińską, michałowską, Warmię. Wszystkie te ziemie nazwano Prusami Królewskimi. Pozostałe ziemie Zakonu tj. wschodnia część Prus (ze stolicą w Królewcu) pozostała przy Krzyżakach jako lenno polskie. Prusy Królewskie uzyskały szeroki samorząd terytorialny, a także własny sejmik generalny. Pokój toruński II ustalił na trzysta lat północno-zachodnie granice Polski.

Dla Polski niezwykle istotne było to, że po przeszło 150 latach odzyskano Pomorze Gdańskie. Było to o tyle ważne, gdyż wzrastało zainteresowanie wywozem zboża za granicę. Dostęp do morza zaczynał mieć kolosalne znaczenie.

Kazimierz IV Jagiellończyk umocnił panowanie dynastii. Dzięki układom z Jerzym z Podiebradu wywalczył czeską koronę dla swojego najstarszego syna - Władysława. Królem Czech został on w 1471 roku. Z kolei w 1490 roku Władysław Jagiellończyk po śmierci Macieja Korwina został władcą Węgier. Tak więc pod koniec XV wieku w rękach Jagiellonów były aż cztery korony: polska, litewska, czeska i węgierska.

Za rządów Kazimierza Jagiellończyka stosunki między Polską a Litwą zacieśniały się. W 1492 roku władca ten zmarł. Na tron w Polsce wybrano Jana Olbrachta, a na Litwie Aleksandra. Unia personalna znów została zerwana.

JAN OLBRACHT

Syn Kazimierza Jagiellończyka w 1490 roku kandydował na tron węgierski, ale został pokonany przez króla Czech, a zarazem swojego starszego brata - Władysława Jagiellończyka.

Jan Olbracht w 1493 roku czyli wkrótce po objęciu władzy wydał przywilej w Piotrkowie. Ograniczał on prawa chłopów do opuszczania wsi. Z kolei w 1496 roku również w Piotrkowie, król potwierdził wcześniejsze przywileje, a ponadto wprowadził kolejne zapisy ograniczające prawa chłopów. Tym sposobem władca dążył do uchwalenia podatków na wyprawę antyturecką.

Ostatecznie wyprawa rozpoczęła się w 1497 roku i zamiast nad Morze Czarne dotarła do stolicy Mołdawii - Suczawy. Oblężenie tego miasta nie powiodło się i to przesądziło o usunięciu wpływów polskich z Mołdawii. Postanowiono więc wracać do kraju. Droga powrotna biegła przez lasy bukowińskie i tam polskie oddziały poniosły olbrzymie straty.

W 1498 roku Turcja przy współudziale Tatarów zorganizowała najazdy w głąb Polski. dotarły one nawet do wschodnich kresów Małopolski. Podobne przedsięwzięcia organizowano jeszcze w 1499 i 1500 roku.

W 1499 roku zawarta została umowa wileńska. Przymierze gwarantowało Polakom i Litwinom możliwość wyboru panujących w obu krajach. Ustalono, że oba państwa są równorzędne.

Jan Olbracht zmarł w 1501 roku. Wtedy władca litewski - Aleksander - rozpoczął również rządy w Polsce, wbrew kandydaturze Zygmunta oraz Władysława króla Czech i Węgier. Wstąpienie Aleksandra na tron oznaczało to, że unia personalna została przywrócona.

ALEKSANDER JAGIELLOŃCZYK

Szybko po wstąpieniu na tron zmuszony został do wydania przywileju mielnickiego, który ograniczał władzę królewską na rzecz możnowładztwa.

UNIA MIELNICKA 1501 rok

Stosunki polsko-litewskie znów się zacieśniały. W 1501 roku król Aleksander wystawił w Mielniku przywilej odnawiający unię personalną. Ponadto dokument ten zapewniał władzę w Polsce senatowi, w którym zasiadali magnaci. Od tego momentu Senat miał być najwyższym organem władzy. Unii mielnickiej nie potwierdzili Litwini. Jednak sejmy radomskie z lat 1504 i 1505 obaliły akt wydany przez Aleksandra.

W 1505 roku Aleksander podpisał na sejmie w Radomiu konstytucję Nihil Novi (nic nowego nie można postanowić w dziedzinie prawodawstwa i skarbu bez zgody obu izb). W ten sposób potwierdzona została rola sejmu dwuizbowego.

Aleksander przekazał w testamencie Litwę Zygmuntowi. Kiedy w 1506 roku zmarł Aleksander, to królem Polski został właśnie Zygmunt.