I. Definicja etatyzmu.

W różnych słownikach można odnaleźć wiele wyjaśnień pojęcia "etatyzm

Jedno z nich brzmi następująco:

"Etatyzm jest to pojęcie określające działalność gospodarczą państwa kapitalistycznego. Polega ona na zakładaniu przedsiębiorstw państwowych, tworzeniu udziałów państwa w przedsiębiorstwach prywatnych oraz na regulowaniu życia gospodarczego za pomocą środków administracyjnych. W gospodarcze, w węższym - bezpośrednie podejmowanie zadań w produkcji i handlu".

Albo także : "Etatyzm (fr. l'état - państwo) - zaangażowanie państwa w działalność gospodarczą poprzez ingerencję administracji lub bezpośrednie zakładanie przedsiębiorstw państwowych."

Pod hasłem " polityka etatyzacji" kryje się działalność, która zmierza do upaństwowienia.

Etatyzm wiąże się z przejmowaniem istniejących już firm (mogą to być przedsiębiorstwa prywatne albo upadające), tworzeniu ich przez kapitał państwowy od podstaw lub też udział w tworzeniem nowych przedsiębiorstw - spółek, których kapitał jest mieszany (prywatno-państwowy). Taka tendencja spotkała się z uznaniem środowiska ekonomicznego w czasie wielkiego kryzysu gospodarczego, który rozpoczął się na Wall Street tak zwanym "czarnym czwartkiem" w dniu 24 października 1929 roku (cały okres kryzysu w gospodarce światowej obejmował lata 1929-1935). Taki kierunek w ekonomii był lansowany przez grono ekonomistów jako sposób na przełamanie zapaści gospodarczej przy dużym wsparciu ze strony państwa. Działania podejmowane przez państwo koncentrowały się przede wszystkim na zwiększaniu siły nabywczej ludzi poprzez zakrojoną na szeroką skalę działalność inwestycyjną władz państwowych oraz pobudzanie poprzez takie działania wszystkich dziedzin życia ekonomicznego (czyli tak zwane " nakręcanie koniunktury").

Główny program polskiego państwa w tym zakresie, jeszcze przed wybuchem II wojny światowej zakładam budowę , w latach 1936-1939, Centralnego Okręgu Przemysłowego, co spowodowało uruchomienie licznych przedsiębiorstw państwowych, a w szczególności - przemysłu zbrojeniowego. Wiązała się z tym także znacząca rozbudowa infrastruktury (w tym sieci komunikacyjnej, łączności, rozprowadzanie energii elektrycznej i gazu itd.).

Etatyzm to więc nic innego , jak tylko przywrócenie II Rzeczpospolitej należnej Mu funkcji opiekuna i gwaranta bezpieczeństwa wszystkich obywateli państwa polskiego..

II. Przemysl państwowy.

Na początku lat dwudziestych XX stulecia , firmy należące do skarbu państwa kierowane były w analogiczny sposób jak administracja i inne instytucje państwowe, które podlegały kolejnym ministerstwom (ministerstwu skarbu, przemysłu i handlu, komunikacji i tym podobne.). Tak dochody, jak i wydatki takich firm, jak też pozostałych państwowych instytucji, wliczane były do budżetu państwa.

Od 1923 roku, zastanawiano się na utworzenie specjalnego oddziału budżetowania, przez wyodrębnienie firm państwowych z budżetu sektora administracyjnego. Dążono tym sposobem do zwiększenia rentowności przedsiębiorstw oraz nie dotowania nierentownych inwestycji. Od roku 1924 w budżecie państwa można było wyróżnić trzy następujące sektory :

A - dział administracyjny;

B - przedsiębiorstwa,

C - monopole skarbowe.

Inny sposób rozdzielania budżetu nie odgrywał większej roli na zwiększenie autonomii przedsiębiorstw o charakterze państwowym. Na sutek ustaw skarbowych, jakie zaproponował premier Władysław Grabski, niektóre z przedsiębiorstw były zdolne otrzymać statut, dzięki któremu uzyskiwały osobowość prawną, jak również samodzielność w działaniach na polu gospodarczym. W czerwcu 1924 roku taki statut otrzymała Państwowa Fabryka Związków Azotowych w Chorzowie.

W 1926 roku Eugeniusz Kwiatkowski został wybrany na stanowisko Ministra Przemysłu i Handlu. Niezwykle istotny cel stanowiła dla niego komercjalizacja 2) przedsiębiorstw państwowych. W następnym roku. Zostało wydane rozporządzenie głowy państwa "O wydzieleniu z administracji państwowej przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych i górniczych oraz ich komercjalizacji". Zadniem znawcy omawianych tutaj zagadnień -J. Gołębiewskiego : "Ten akt prawny (...) wnosił szereg nowych elementów do spraw majątkowych, finansowych i struktury organizacyjnej przedsiębiorstw państwowych. (...) Wyodrębnione z administracji przedsiębiorstwa (...) podlegały tak samo jak przedsiębiorstwa prywatne wpisowi do rejestru handlowego i z chwilą zarejestrowania mogły rozpocząć swą działalność jako samodzielne osoby prawne. (...) przedsiębiorstwo mogło być dłużnikiem bądź wierzycielem skarbu państwa. (...) Wydzielone przedsiębiorstwa wyposażone zostały w majątek składający się z ruchomości i nieruchomości. Majątek ruchomy przekazywany był przez państwo na własność przedsiębiorstwa, natomiast nieruchomy pozostawał nada własnością państwa." 3).

Przedsiębiorstwa, które chciały znaleźć się w ramach syndykatów4) oraz karteli5) poprzez połączenie się z prywatnymi firmami.

Skomercjalizowane w ten sposób przedsiębiorstwa płaciły podatki, wyłączając podatek majątkowy oraz samorządowy. Były one zobowiązane do odprowadzania części przychodów do budżetu państwa.

Na inwestycje mogły one w sposób od nikogo niezależny przekazać co najwyżej połowę zysku brutto.

Władze danej firmy były wybierane przez odpowiedniego ministra, a składały się na nie :rada administracyjna, dyrekcja oraz komisja rewizyjna. Oprócz nich istnieli tak zwani delegaci ministerstw.

W akcie tym znalazł się również spis przedsiębiorstw, których miała dotyczyć komercjalizacja.

Obok skomercjalizowanych firm zachowały się też przedsiębiorstwa nieobjęte tym procesem. W tej grupie przedsiębiorstw znalazły się:

- Mennica Państwowa,

- Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych,

  • Państwowe Wydawnictwo Materiałów Drogowych,
  • Państwowe Przetwórnie Mięsne w Chodorowie i Dębicy.

To, co wyróżniało je na tle przedsiębiorstw skomercjalizowanych to fakt, iż nie posiadały:

- osobowości prawnej,

- własnego majątku,

- samodzielności kredytowej,

- ich pracowników traktowano niczym funkcjonariuszy państwowych.

W 1932 roku komercjalizacja objęła monopole skarbowe, którymi kierował do tego czasu - w sposób bezpośredni- minister skarbu. Odnosiło się to do kolejnych monopolów:

- Polski Monopol Tytoniowy,

- Państwowy Monopol Spirytusowy,

  • Polski Monopol Solny.

Własnością tych monopolów stał się cały majątek - tak ruchomy, jak i nieruchomy.

W czasie "wielkiego kryzysu " z lat 1929-1935, doszło do pewnych zmian organizacyjnych, które polegały na rozdzieleniu albo też połączeniu przedsiębiorstw państwowych. Spis takich przedsiębiorstw, w połowie lat trzydziestych, złożony był z czterech typów przedsiębiorstw przemysłowych, a były to:

a. Jednoosobowe spółki skarbu państwa (które dysponowały w 100% kapitałem państwowym). Istaniało 10 tego typu przedsiębiorstw, które podlegały nadzorowi ze strony Najwyższej Izbie Kontroli (NIK):

- Państwowe Wytwórnie Uzbrojenia

- Państwowa Wytwórnia Prochu I Materiałów Kruszących

- Państwowe Zakłady Inżynierii

- Państwowe Zakłady Lotnicze

- Państwowe Wytwornie Umundurowania

- Zjednoczone Fabryki Związków Azotowych w Mościcach i Chorzowie

- Państwowe Zakłady Przemysłowo-Zboż

b) spółki akcyjne - 11 takich przedsiębiorstw- udział skarbu państwa wynosił ponad 50% , a były to:

- Stocznia Gdyńska SA w Gdyni

- Zakłady Mechaniczne Ursus SA w Warszawie

- Podlaska Wytwórnia Samolotów SA w Warszawie

c) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością - 10 przedsiębiorstw- udział skarbu państwa ponad 50% , czyli:

- Lubelska Wytwórnia Samolotów sp. z o.o. w Lublinie

- Gwarectwo "Maksymilian" sp. z o.o.

- Chłodnie i Składy Portowe w Gdyni sp. z o.o.

d) spółki akcyjne z gestyjnym udziałem skarbu państwa (przeszło 50% akcji, znajdowało się w gestii instytucji państwa, przykładowo - Banku Gospodarstwa Krajowego albo Państwowego Banku Rolnego), a były to:

- Polskie Kopalnie Skarbowe na Górnym Śląsku SA

- Stowarzyszenie Mechaników Polskich z Ameryki SA w Pruszkowie

- Towarzystwo Strachowickich Zakładów Górniczo-Hutniczych SA

- Towarzystwo Zakładów Żyrardowskich SA

- Zjednoczone Zakłady Włókiennicze K. Scheiblera i L. Grohmana SA w Łodzi 6) 

Zgodnie z szacunkami przedsiębiorstwa państwowe albo te z udziałem państwa były zdolne wytworzyć od 25 do 30% ogólnej wartości produkcji w przemyśle , co przynosiło skarbowi państwa prawie 400 milionów złotych zysku w skali roku.

Przemysł

Robotnicy ogółem (w tys.)

Robotnicy przedsiębiorstw państwowych (w tys.)

Udział robotników przedsiębiorstw państw. (w %)

Ogółem

750,8

142,5

19,0

Górniczo-hutniczy

143,9

57,6

40,0

Chemiczny

44,7

12,3

27,5

Drzewny

51,7

12,2

23,6

Spożywczy

59,6

12,6

21,1

Metalowy

141,7

25,8

18,2

Elektrotechniczny

14,6

2,3

15,8

Poligraficzny

11,4

1,3

11,4

Konfekcyjny

14,0

1,5

10,7

Włókienniczy

150,1

11,4

7,6

Mineralny

65,1

4,5

6,9

Wodociągi, elektrownie

8,5

1,0

11,8

Pozostałe gałęzie

105,1

-

-

Tabela 1 - Zatrudnienie robotników przedsiębiorstw państwowych w gałęziach wielkiego oraz średniego przemysłu w 1937 roku 7).

III. Kapitaly obce.

Wśród polskich spółek akcyjnych ,w połowie lat trzydziestych , najbardziej znaczący był udział :

§ kapitału francuskiego (25% ogółu kapitału obcego)

§ kapitału amerykańskiego (22%)

§ kapitału niemieckiego (19%)

O wiele mniejsze było znaczenie kapitału belgijskiego, szwajcarskiego oraz angielskiego ( ich udział wahał się między 5 a 10%). Udział poniżej 5% posiadały : Austria, Holandia, Szwecja oraz Czechosłowacja. 8)

W latach trzydziestych XX stulecia napływ kapitału obcego gwałtownie zmalał . Wycofanie kapitałów zagranicznych było wywołane kryzysem gospodarczym , a także podejmowaniem udziałów w spółkach posiadających obcy kapitał przez państwo. Objęło to przede wszystkim takie gałęzie przemysłu jak: hutnictwo, motoryzacja, zbrojenia itp. 9)

Gałęzie przemysłu

1928 rok

1937 rok

Przemysł ogółem

44

29

Górnictwo i hutnictwo

35

25

Metalowy

54

43

Chemiczny

42

29

Włókienniczy

41

30

Drzewny

71

58

Spożywczy

57

23

Odzieżowy

55

23

Tabela 2 -Udział kapitałów zagranicznych w kapitałach spółek akcyjnych w Polsce w latach 1928 i 1937 10)

Reprezentantem polskiego kapitału prywatnego był "Lewiatan",który na początku w sposób krytyczny wypowiadał się na temat etatystycznej polityki realizowanej przez rząd. Kiedy jednak okazało się, że interwencja państwa przyczyniła się do znacznej poprawy koniunktury ( co nastąpiło w latach 1936-1939), z której korzyści czerpał również kapitał prywatny, jego zdanie na ten temat uległo zasadniczej zmianie. W drugiej połowie lat trzydziestych , kręgi ekonomiczne , których przedstawicielem był Andrzej Wierzbicki ( będący dyrektorem naczelnym "Lewiatana") wspierały działalność polityczną Kwiatkowskiego w sferze gospodarczej. Zaś ograniczenie znaczenia kapitału zagranicznego zaczęto wówczas postrzegać jako korzyść polegającą na wyeliminowaniu obcej konkurencji zza granicy. Było to korzystne tym bardziej, że rząd zapowiadał, iż po sanacji przejętych firm, powrócą one znowu w ręce kapitału prywatnego, ale już krajowego.

IV. Podsumowanie.

Etatyzm można uznać za antytezę polityki liberalnej, pomimo faktu, iż tak jedna jaki i drugi rodzaj politycznej działalności dążył do umocnienia roli państwa, a jednocześnie do wzmożenia rozwoju jednostek. Zasadnicza różnica zawierała się w tym , iż polityka etatyzmu miała na uwadze jak najlepszy rozwój jednostek, które mieszkały w obrębie granic danego państwa. Z kolei liberalizm w sposób ciągły i powszechny skupiał się na tym ,aby spotęgować życie każdego człowieka poprzez zrzucenie ograniczeń wypływających z etatyzmu. Wolność indywidualną każdego człowieka postrzegano za swoisty zaczyn mocarstwowej pozycji i potęgi danego państwa.

Spis treści:

I. Definicja etatyzmu

II. Przemysł państwowy

III. Kapitał obcy

IV. Podsumowanie

V. Spis ilustracji i spis tabel

VI. Bibliografia

Spis tabel:

Tabela 1 - Zatrudnienie robotników przedsiębiorstw państwowych w gałęziach wielkiego i średniego przemysłu w 1937 r.

Tabela 2 - Udział kapitałów zagranicznych w kapitałach spółek akcyjnych w Polsce w latach 1928 i 1937 r

Ważne postacie związane z gospodarką II Rzeczpospolitej występujące w tym tekście):

  • Władysław Grabski - ur. 7 lipca 1874 w Borowie nad Bzurą - zm. 1 marca 1938 w Warszawie) polski polityk, ekonomista i historyk. Znany powszechnie jako autor reformy walutowej. Był bratem Stanisława Grabskiego.
  • Eugeniusz Kwiatkowski - (ur. 30 grudnia 1888 w Krakowie, zm. 22 sierpnia 1974 w Krakowie) - polski polityk i działacz gospodarczy II Rzeczypospolitej.

- Andrzej Wierzbicki (1877-1961) polski działacz gospodarczy, przemysłowiec. W roku 1918 minister handlu w rządzie Józefa Świeżyńskiego, do roku 1928 poseł na Sejm. Założyciel Centralnego Związku Polskiego Przemysłu, Górnictwa, Handlu i Finansów Lewiatan. Przez cały okres międzywojenny wpływał kierunki rozwoju gospodarki kraju. Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan corocznie przyznaje wyróżniającym się przedsiębiorcom nagrody imienia A. Wierzbickiego.

Bibliografia:

1. Encyklopdia popularna PWN, wydanie 23 uzupełnione i zmienione, wyd. PWN, Warszawa 1993, s.215

2. J. Gołębiewski, Podstawy organizacyjno - prawne sektora państwowego w Polsce międzywojennej, Materiały z konferencji w Ministerstwie Przekształceń Własnościowych, Warszawa 1991, s. 4-5.

3. http://www.slownik-online.pl/kopalinski

4. A. Jezierski, C. Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, wydanie 2 poprawione i uzupełnione- Warszawa, wyd. Key Text 1999, s.303-304.

5. J. Gołębiewski, Podstawy organizacyjno - prawne sektora państwowego w Polsce międzywojennej, Materiały z konferencji w Ministerstwie Przekształceń Własnościowych, Warszawa 1991, s. 294.

6. Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski Międzywojennej 1930-1935, t. III, Warszawa 1982, s. 98.

7. J. Kofman, Nacjonalizm gospodarczy. Szansa czy bariera wzrostu, Warszawa 1992, s. 43-44.

8. R. Gradowski, Polska 1918-1939, Warszawa 1959, s. 118.