Ludność Europy

Europa Zamieszkana jest przez 728 milionów osób, co stanowi około 13% światowej populacji. Średnia gęstość zaludnienia, bez uwzględnienia Rosji jest całkiem wysoka i wynosi 97 osób na km2. Jest to wynik ok. dwukrotnie większy od średniej światowej. Europa nosiła miano najgęściej zaludnionej części świata do połowy lat 80 XX wieku.

Kraje o największej gęstości zaludnienia (200-350 os./ km2):

  • Belgia
  • Holandia
  • Wielka Brytania
  • Niemcy

Państwa o najmniejszej gęstości zaludnienia (3-15 os./ km2):

Współczynnik urbanizacji w Europie wynosi 73%. Około 35% ludności zamieszkuje w miastach liczących więcej niż 100 tys. mieszkańców.

W roku 1992 na terenie Europy istniało 59 miast, których miejskie zespoły liczyły więcej niż milion mieszkańców. Zaliczamy do nich takie metropolie jak : Moskwa, Stambuł, Paryż, Londyn, Petersburg.

Ludność europejska utrzymuje się głównie z działalności pozarolniczej. W początku lat 80 w państwach z gospodarką rynkową 56% osób czynnych zawodowo pracowało w trzecim sektorze, czyli usługach natomiast 38% zatrudnionych było w przemyśle. W państwach bloku wschodniego wskaźniki te kształtowały się następująco : 39 oraz 44 %

W czasie pierwszego tysiąclecia ery nowożytnej ludność Europy mimo dość dużych wahań zbliżona była przeważnie do 35 milionów, a wliczając tereny rosyjskie 47 milionów.

Drugie tysiąclecie przyniosło kilkunastokrotny przyrost ludności, a jego tempo regularnie powiększało się do początków XX wieku. Prawdziwa eksplozja demograficzna miała miejsce w latach 1750 - 1900, podczas której zaludnienie zwiększyło się o 170%. Podczas kolejnych 90 lat przyrost naturalny kształtował się w okolicach 70% przy czym jego tempo poczęło maleć przy końcu tego okresu. Powodem tego gwałtownego przyspieszenia zwiększania się zaludnienia był znaczny spadek umieralności oraz opóźniony co do niego spadek rozrodczości. Doprowadziło to do zwiększenia się przyrostu naturalnego, pomimo bardzo dużej emigracji. Dziś poza naszą częścią świata mieszka około 30% osób pochodzenia europejskiego. W przedziale od wieku XVIII do lat 90. XX wieku bardzo drastycznie uległ obniżeniu współczynnik urodzeń, który na początku wynosił około 40-45 , a z końcem lat osiemdziesiątych tylko 13-15. Za to współczynnik zgonów zmniejszył się ponad 3-krotnie z 30-35 do zaledwie 10-11, przyczyną tego był duży postęp medycyny oraz wzrost poziomu życia ludności. Średnia długość życia zwiększyła się od zaledwie lat 30 do 75 lat. Bardzo ważnym i zarazem ujemnym skutkiem spadku liczby i zgonów na obszarze Europy jest proces starzenia się jej mieszkańców. Świadczy o tym wysoki odsetek ludności z wiekiem 60lat i więcej. Państwa Europy Zachodniej oraz Północnej zanotowały dalszy spadek u schyłku lat osiemdziesiątych przyrostu naturalnego. W państwach europejskiego bloku wschodniego przyrost ten był dużo wyższy. W roku 1991 tylko w Ukrainie przyrost naturalny był ujemny.

Ludność europejską początku XXI wieku charakteryzuje ujemny, bądź bardzo bliski zeru; duża, średnia długość życia; stosunkowo nieduże migracje trwałe; wzmożony ruch turystyczny; mały procent dzieci oraz młodzieży, a wysoki osób starszych; mieszkańcy miast przewyższają liczebnie ludność wiejską. Prognoza ONZ-u na lata 2020-25 wskazuje, że w 13-stu państwach europejskich ludności będzie ubywać. Obecnie Polska charakteryzuje się już niewielkim, ale ujemnym przyrostem naturalnym.

JĘZYK

Największą rodziną językową na obszarze Europy jest rodzina indoeuropejska, do której zaliczamy języki grup:

  • Słowiańskiej
  • Germańskiej
  • Bałtyckiej
  • Romańskiej
  • Celtyckiej
  • Ormiańskiej
  • Greckiej

Inne języki to:

  • Grupy ugrofińskiej
  • Grupy ałtajskiej: tatarski
  • Rodziny kaukaskiej

Średnia gęstość zaludnienia Europy równa się 32 osobom na km2. Pod tym względem przewodzi w Europie Holandia. Przyczyny dużej gęstości zaludnienia w tym kraju należy szukać w niewielkiej jego powierzchni, dobrze rozwiniętymi działami gospodarki na czele z rolnictwem oraz turystyką. W przypadku Belgii, która także należy do niedużych państw, jej duże zaludnienie związane jest z szeroko rozwiniętym przemysłem, który daje wiele stanowisk pracy oraz wysoki wskaźnik PNB. Duża liczba mieszkańców Wielkiej Brytanii jest wynikiem bardzo korzystnego dla rozwoju rolnictwa klimatu, posiadanych zasobów naturalnych, rozwiniętego na szeroką skalę przemysłu oraz dużego udziału w światowym handlu.

Mała gęstość zaludnienia krajów skandynawskich (Norwegii, Finlandii oraz Szwecji) wynika z niesprzyjających tam warunków klimatycznych, ludność skupia się w miastach, gdzie przyrost ludności jest niski. Rosja pomimo, że liczbą ludności bije większość krajów na świecie charakteryzuje się małą gęstością zaludnienia. Wynikiem tego są ogromne obszary na których panują niesprzyjające warunki klimatyczne, brak dostępu do wody, czy zacofanie cywilizacyjne. Tym obszarem jest na przykład Syberia. Nieduża i odosobniona Islandia jest najchłodniejszym krajem w Europie, a co za tym idzie słabo zaludniona. Warunki klimatyczne są także przyczyną niedużej liczby zajęć ludności. Przemysł Islandii bazuje przede wszystkim na rybołówstwie.

Europę charakteryzują specyficzne, wyróżniające ją od innych problemy ludnościowe. Są nimi na przykład ujemne wskaźniki salda migracji oraz bardzo niski lub nawet ujemny przyrost naturalny. Kontynent europejski był świadkiem wielu wstrząsów, które nastąpiły w XX wieku. Rezultatem dwóch wojen były ogromne straty ludnościowe, wyrażone bezpośrednio w liczbie zabitych jak i pośrednio w formie niskiego wskaźnika urodzeń oraz zwiększoną śmiertelnością, którą spowodował obniżony poziom życia w latach wojennych. Obliczone średnie z wielolecia (1963-69) wskazały, iż Europa posiada najmniejszy współczynnik urodzeń wynoszący 18%, przy średnim światowym równym 33%. Afryka charakteryzuje się współczynnikiem urodzeń większym od europejskiego, aż o 2,5 razy. Natomiast 10% współczynnik zgonów dla Europy jest mniejszy od światowego, wynoszącego 14%, ale podobny do wskaźników dla Australii oraz Ameryk. Całość tych procesów i zjawisk sprawia, że notuje się stały procentowy spadek Europy w światowym zaludnieniu. Działania wojenne oraz emigracje wpłynęły na strukturę płci mieszkańców Europy. Większa część państw Europy, przede wszystkim tych biorących czynny udział w II W.Ś, odznaczała się znaczną przewagą kobiet w populacji. Współczynnik feminizacji wynosił 124 kobiety/100 mężczyzn. Nie zdołała tego wyważyć nawet 25-letnia przewaga procentowa chłopców wśród noworodków. Również te przyczyny doprowadziły do poważnych strat w pewnych przedziałach grupowych. Najbardziej widoczne straty dotyczyły ludności w wieku produkcyjnym.

Także w Europie najbardziej uwidacznia się zjawisko starzenia się mieszkańców. Jak już wspominaliśmy jest to poniekąd spowodowane rozwojem medycyny i polepszeniem się opieki społecznej. Wzrosła zatem średnia długość życia i udział osób starszych w liczbie ludności, czyli w wieku nieproduktywnym. Poza tym nierównomiernie rozwijająca się gospodarka, spowodowała nadwyżkę lub niedobór siły roboczej w pewnych terenach.

To zaś prowadziło do nasilenia się migracji ludności.

Ta specyfika w demografii Europy tyczy się uwarunkowanych w sposób historyczny procesów i zjawisk dynamiki oraz struktury ludności.

ROZMIESZCZENIE LUDNOŚCI

Kontynent europejski jest stosunkowo nieduży i zajmuje tylko 7,7% wszystkich lądów, na którym mieszka około 17% światowej populacji (dane z roku 1973). Europa przeszła wielką eksplozję demograficzną, która podwoiła liczbę ludności, pomimo znacznej emigracji na pozostałe kontynenty. Ten wielki wzrost został gwałtownie przerwany przez wybuch I Wojny Światowej. Przyrost ludności, który nastąpił w latach międzywojennych określa się na 56,6 ml. Większy wzrost ludności następował na wschodzie Europy, co zmieniło proporcje rozmieszczenia ludności. Zwiększył się udział w zaludnieniu państw wschodnio europejskich.

Straty rzędu 13,6 miliona poniosła ludność europejska w trakcie II Wojny Światowej. Dane nie są dokładne z powodu wysokiej migracji i zmian granic krajów Europy.

Na przestrzeni 20 lat (1950-70) ludność europejska zwiększyła się o 114 milionów osób.

Najludniejsze państwa Europy:

  1. Rosja - 146 milionów
  2. Niemcy - 82 miliony
  3. Wielka Brytania - 59 milionów
  4. Francja - 58 milionów
  5. Włochy - 57 milionów

Inaczej przedstawia się kolejność biorąc pod uwagę gęstość zaludnienia, która dla Europy wynosi 32 osoby/km2.

Do najbardziej zaludnionych krajów Europy należą:

  1. Monako - 16410 os/ km2
  2. Watykan - 2105 os/ km2
  3. Malta - 1193 os/ km2
  4. San Marino - 443 os/ km2
  5. Holandia - 383 os/ km2
  6. Belgia - 336 os/ km2

Najniższa gęstość zaludnienia:

  1. Islandia - 3 os/ km2
  2. Rosja - 9 os/ km2
  3. Norwegia - 14 os/ km2
  4. Finlandia - 15 os/ km2
  5. Szwecja - 20 os/ km2

Ciężkie warunki klimatyczne oraz nieprzychylna rzeźba przyczyniają się do małego

zaludnienia północnej Europy oraz terenów górskich. Jedynie tereny z bogatymi złożami lub atrakcyjne turystycznie są w stanie przyciągnąć ludność i przekonać ją do zamieszkania. Cechą kontynentu europejskiego jest wielki rozwój ośrodków miejskich, w których żyje około 60% ludności. Wraz ze wzrostem ogólnej liczby miast rośnie też bardzo szybko liczba ludności w dużych miastach. Za takie przyjmuje się miasta o liczbie ludności przekraczającej 100 tysięcy. Dziś wespół ze wzrostem ludności miejskiej zachodzi proces rozwoju dużych miast, który charakteryzuje się wchłanianiem przez duże ośrodki miejskie sąsiednich wsi, a nawet miast. Prowadzi to do powstania wielkich metropolii, aglomeracji, czy konurbacji, czyli wielu miast na stosunkowo małej powierzchni połączonych ze sobą gospodarczo.

W czasach powojennych szybciej wzrastała ludność miejska, powodem były imigracje ludzi do miast i nadawanie wsią praw miejskich.

Wśród państw europejskich największym odsetkiem ludności mieszkającej w miastach charakteryzuje się:

  • Belgia
  • Wielka Brytania
  • Niemcy
  • Szwecja
  • Dania
  • Islandia
  • Holandia
  • Francja

Państwa z południa i wschodu Europy są mniej zurbanizowane, np.:

NATURALNY RUCH LUDNOŚCI

Gwałtowny przyrost ludności w początkach XIX wieku, rozpoczął się od spadku śmiertelności. Eksplozja demograficzna była bezpośrednią przyczyną wielkiej przemysłowej rewolucji. Było to możliwe dzięki wyeliminowaniu problemu głodu oraz chorób i bardzo wysokim wskaźniku urodzeń. Wojna znacznie obniżyła rodność Europejczyków. Lata powojenne to czasy kompensacji tych strat. Poprzedził je wzrost zawieranych małżeństw. Większa część państw posiada stopę urodzeń powyżej 20/100 mieszkańców. W Polsce przekracza nawet 30/100.

12 państw miało współczynnik ten większy niż przed wybuchem wojny, np.:

Obniżający się współczynnik zgonów wynikł z postępu medycznego, lepszej higieny ludności oraz zmniejszenia śmiertelności niemowląt. W latach 1935-39 w wielu państwach na 1000 urodzeń żywych niemowląt umierało więcej niż 100 w pierwszych 12 miesiącach.

Dziś najwyższe wartości notuje się w :

  • Portugalii = 45
  • Rumunii = 38
  • Kraje byłej Jugosławii = około 40

Są to zatem wartości ponad 2-krotnie mniejsze niż przedwojenne.

W Polsce na 1000 urodzeń żywych umiera około 10 niemowląt.

Spada przyrost naturalny państw europejskich, tylko niektóre mają dodatni wynik, są to na przykład:

  • Francja - 4,2%
  • Wielka Brytania - 1,5%
  • Dania - 1,3%
  • Włochy - 0,4%

STRUKTURA WIEKU I PŁCI

W Europie wśród niemowląt przewagę mają chłopcy, jednak mniejsza średnia wieku życia mężczyzn oraz ich ogólne szybsze wymieranie sprawia, że liczebnie dominują kobiety.

Do nielicznych państw z przewagą mężczyzn należy:

W większości państw procent mężczyzn oscyluje między 48-49,5%

Polska mimo dużych strat wojennych udział procentowy mężczyzn jest równy 48,6%. Uogólniając można wysnuć wniosek, iż państwa wschodniej Europy charakteryzują się przewagą kobiet nad mężczyznami, z powodu wojennych strat.

W Portugalii niski procent udziału mężczyzn (48,2%) był efektem emigracji.

Struktura wieku

0-19 lat - wiek przedprodukcyjny

Max. udział tej grupy wiekowej w końcu lat 60':

  • ZSSR - 38%
  • Jugosławia
  • Finlandia
  • Polska
  • Holandia
  • Rumunia
  • Portugalia - wszystkie po 35%

Najniższy zaś w:

  • Wielka Brytania
  • Bułgaria
  • Szwecja - wszystkie po 28%

20-63 lata - wiek produkcyjny (około 50-60%)

Najniższy był w:

  • ZSRR
  • Holandii
  • Polsce
  • Jugosławii

Wysoki natomiast w:

  • Szwecja
  • Wielka Brytania

Wysoki udział ludności należącej do produkcyjnej grupy ludności bardzo pozytywnie wpływa na kondycje gospodarczą państwa.

Powyżej 65 lat - wiek poprodukcyjny.

Wysoki udział tej grupy wiekowej informuje o zaawansowanym etapie starzenia się ludności.

Najstarsze państwa (lata 70') europejskie to:

  • Niemcy (NRD, RNF) - 17%
  • Austria - 14%
  • Szwajcaria - 14%
  • Belgia - 14%

Najmniejszy proces starzenia obserwuje się w:

  • Hiszpanii
  • Portugalii
  • Rumunii
  • Finlandii

Polska należy do krajów o zwiększającym się udziale osób po 65 roku życia.

NARODOWOŚCI

Przeważająca część mieszkańców Europy należy do 4 ras:

  1. NORDYCZNEJ - rejony Morza Północnego oraz Morza Bałtyckiego.
  2. LAPONOIDALNEJ - rozmieszczona na północnych ostępach Europy oraz w jej środkowej części od Siedmiogrodu poczynając na Francji kończąc
  3. ARMENOIDALNEJ - zachodnia część Bałkanów oraz pewnych częściach półwyspów: Apenińskiego i Pirenejskiego.
  4. PALEOEUROPEIDALNEJ - charakterystyczna dla mieszkańców Europy północno-wschodniej.

Podział ten oparty jest na fizycznych cechach budowy czaszki oraz całego ciała, karnacji, barwy oczu oraz koloru włosów.

Europa jest stosunkowo jednolita językowo, gdyż większa część Europejczyków wchodzi w skład rodziny indoeuropejskiej.

A jej skład wygląda następująco:

  1. SŁOWIANIE - Europa Wschodnia; do grupy tej możemy zaliczyć:
    1. Rosjanie
    2. Ukraińcy
    3. Polacy
    4. Białorusini
    5. Czesi
    6. Serbowie
    7. Bośniacy
    8. Chorwaci
    9. Bułgarzy
    10. Słowacy
    11. Macedończycy
    12. Słoweńcy
    13. Łużyczanie
  2. NARODY ROMAŃSKIE - Europa Zachodnia i Południowa; w jej skład wchodzą:
  1. Włosi
  2. Portugalczycy
  3. Francuzi
  4. Hiszpanie
  5. Walonowie
  6. Rumunii
  7. Retoromanie
  1. GERMANIE - Europa Północna i Środkowa; należą do niej:
  1. Anglicy
  2. Niemcy
  3. Holendrzy
  4. Norwegowie
  5. Austriacy
  6. Duńczycy
  7. Szwedzi
  8. Flamandowie
  9. Luksemburczycy
  10. Islandczycy
  11. Niemieckojęzyczni Szwajcarzy
    1. CELTOWIE
    2. GRECY
    3. BAŁTOWIE
    4. ALBAŃCZYCY

Do rodziny j. uralskich zaliczamy

UGROFINÓW - Europa Wschodnia i Północno-wschodnia; w skład grupy wchodzą:

  • Finowie
  • Węgrzy
  • Karelowie
  • Estończycy

Rodzina TURECKA swym zasięgiem obejmuje rejony pomiędzy Wołgą a Uralem oraz nieduże enklawy w Europie południowo-wschodniej.

Baskowie zasiedlający zachodnie Pireneje stanowią odrębną grupę.

Pomimo faktu, iż granice polityczne krajów w Europie nie zawsze pokrywają się z językowymi lub etnicznymi, możemy powiedzieć, że bardziej niż gdzie indziej na świecie można tu mówić o krajach narodowych. Po dwóch wojnach, które niosły ze sobą eksterminacje i wysiedlenia określonych grup ludności (głównie Żydów) ujednoliceniu uległa struktura etniczna państw, szczególnie wschodniej oraz środkowej Europy. Trwające ciągle migracje ludności, procesy asymilacyjne wciąż zmieniają przestrzenny układ pod względem narodowościowym oraz językowym na terytorium Europy.

STRUKTURA ZATRUDNIENIA

Europa należy do kontynentów o najbardziej zaawansowanym procesie industrializacji.

Państwa o ponad 50% zatrudnieniu w rolnictwie (około 1970 roku)

  • Grecja
  • Jugosławia
  • Rumunia

Państwa o najmniejszym udziale zatrudnionych w rolnictwie

  • Belgia - 4,6
  • NRF - 8,9
  • Wielka Brytania - 2,8

Państwa z najwyższym udziałem zatrudnionych w przemyśle (lata 70'):

  • Wielka Brytania
  • Szwajcaria
  • NRD
  • Czechosłowacja

Obecnie wzmaga się tendencja prowadząca do wzrostu liczby zatrudnionych w różnorako rozumianych usługach na niekorzyść przemysłu oraz rolnictwa. Obecnie wysoki odsetek zatrudnionych w usługach świadczy o wysokiej urbanizacji państwa.