1. Przedstaw charakterystykę kanki chrzęstnej oraz kostnej.

Tkanki chrzęstna i kostna zaliczane są do tkanek łącznych oporowych i są charakterystyczne dla zwierząt posiadających sztywny wewnętrzny szkielet osiowy. Jak w każdym rodzaju tkanki łącznej można w niej wyróżnić elementy komórkowe oraz wytwarzaną przez nie substancję międzykomórkową, składającą się z substancji podstawowej i elementów włóknistych.

Tkanka chrzęstna (chrząstka) u pierwotnych kręgowców była budulcem szkieletu osiowego. Nie jest unaczyniona, ani unerwiona. Rozprowadzanie substancji odżywczych zachodzi na drodze dyfuzji z łącznotkankowej ochrzęstnej. Rozwija się z mezenchymy. Ze względu na ilość i zróżnicowanie włókien łącznotkankowych, tkankę łączną można podzielić na: szklistą, włóknistą i sprężystą

Tkanka kostna jest najprawdopodobniej młodsza filogenetycznie i ontogenetycznie od poprzedniej. Jest ostatecznym budulcem szkieletu kręgowców i powstaje na podłożu chrzęstnym lub łącznotkankowym. Procesy kostnienia kończą się u ludzi około 21 roku życia. Tkanka kostna jest bogato unaczyniona i unerwiona, jest tkanką aktywną metabolicznie, stanowi "zapasowy zbiornik" jonów wapniowych. Substancja międzykomórkowa kości utworzona jest głównie z osseomukoidu, zawierającego głównie kwas chondroitynosiarkowy, śluzowielocukrowce i liczne włókna kolagenowe (osseinowe) nadające kości elastyczność. Substancja międzykomórkowa kości jest silnie wysycona solami mineralnymi, przede wszystkim wapnia, ale również fosforanem magnezu. W substancji międzykomórkowej zanurzone są liczne komórki kostne (osteocyty), kontaktujące się między sobą za pomocą cienkich wypustek cytoplazmatycznych, biegnących w mikrokanalikach osseomukoidu. Wyróżnia się kości zbite i beleczkowate (gąbczaste).

2. Wymień elementy tworzące szkielet człowieka.

Szkielet człowieka stanowi bierną część układu ruchu, jest także osłoną i podporą dla miękkich części ciała. Zbudowany jest głównie z kości i chrząstki. W budowie szkieletu człowieka wyróżnia się dwie główne części:

  • szkielet osiowy, czyli czaszka wraz z kręgosłupem i klatką piersiową, stanowi centralną oś ciała,
  • szkielet obręczy barkowej i miednicowej oraz kończyn dolnych i górnych.

Czaszka składa się z mózgoczaszki (osłaniającej mózg) i trzewioczaszki (stanowiące rusztowanie kostne twarzy).

Kręgosłup tworzą 33 lub 34 kręgi, podzielone na pięć odcinków: szyjny (5 kręgów), piersiowy (12 kręgów), lędźwiowy (5 kręgów), ogonowy (4 do 5 kręgów).

Klatka piersiowa zamknięta jest od tyłu 12 kręgami piersiowymi, od przodu mostkiem i jest utworzona przez 12 żeber.

Szkielet obręczy barkowej stanowi łopatka i obojczyk.

Szkielet kończyny górnej składa się z kości ramieniowej, kości przedramienia (łokciowej i promieniowej), ośmiu kości nadgarstka, kości śródręcza i kości palców.

Szkielet obręczy miednicowej tworzy kość miedniczna powstająca po zrośnięciu kości biodrowej, kulszowej i łonowej.

Kości kończyny dolnej - kość udowa, kości podudzia (piszczelowa i strzałkowa), kości stępu, śródstopia i palców.

3. Jakie rodzaje połączeń kostnych występują u ludzi?

Kości budujące szkielet mogą być ze sobą połączone w sposób ścisły (więzozrosty) i ruchomy (stawy). Połączenia nieruchome, jak wskazuje nazwa stwarzają nieznaczną możliwość ruchu lub nie poruszają się wale. Powierzchnie kostne w tego typu połączeniach są zespolone tkanką łączną właściwą, tkanką chrzęstną lub kostną.

Połączenia ruchome, czyli wolne, zwane również stawami, stwarzają możliwość poruszania się kości względem siebie. Stosując jako kryterium podziału kształt powierzchni stawowych i zakres wykonywanych ruchów można wyodrębnić kilka typów stawów:

  • panewkowe (kuliste) np. staw biodrowy, pozwalają na wykonanie ruchów w wielu kierunkach oraz obrotowych, zwykle jedna z powierzchni stawowych jest wypukła (tzw. główka), a druga wklęsła (tzw. panewka),
  • siodełkowy np. nadgarstkowo-śródręczny kciuka,
  • zawiasowy np. łokciowy, kolanowy, pozwalają na wykonanie ruchów typu zginanie i prostowanie,
  • eliptyczny np. promienno-nadgarstkowy, podobnie jak powyższy, pozwala na wykonanie ruchów typu zginanie i prostowanie.

4. Omów lokalizację, właściwości oraz rodzaje tkanki mięśniowej.

Ze względu na budowę komórek tworzących mięśnie, można wyróżnić trzy typy tkanki mięśniowej:

  • poprzecznie prążkowana szkieletowa - buduje układ mięśniowy, stanowiący aktywną część układu ruchu,
  • poprzecznie prążkowana serca - buduje mięsień sercowy,
  • gładka - nie spełnia funkcji lokomotorycznych, współtworzy ściany narządów wewnętrznych.

Biorąc pod uwagę kształt mięśni można je podzielić na:

  • długie - z dobrze zaznaczonym brzuścem, pozwalają wykonywać ruchy szybkie, o dużym zakresie, są przyczepione do kości kończyn,
  • szerokie - wzmacniają ściany klatki piersiowej oraz jamy brzusznej, są stosunkowo cienkie i płaskie,
  • krótkie - różnokształtne mięśnie leżące wokół kręgosłupa, o dużej sile skurczu i niewielkim zakresie ruchów,
  • okrężne - np. mięsień okrężny oka, mięsień okrężny ust.

5. Wyjaśnij pojęcia: hormon, gruczoł dokrewny, endokrynologia.

Hormon jest endogenną (syntetyzowaną w organizmie) substancją organiczną, regulującą i koordynującą funkcjonowanie tkanek oraz narządów i pomagającą utrzymać homeostazę w organizmie. W syntezie hormonów uczestniczą gruczoły dokrewne, natomiast ich rozprzestrzenianie odbywa się przy udziale krwi, limfy, płynu tkankowego.

Gruczoły dokrewne są utworzone przez grupy komórek posiadających zdolność syntetyzowania hormonów. Nie posiadają one przewodów wyprowadzających, ale dzięki dobremu unaczynieniu kierują swoje wydzieliny bezpośrednio do płynów ustrojowych, w tym do krwi.

Endokrynologia jest nauką zajmującą się budową i funkcjonowaniem gruczołów dokrewnych oraz mechanizmem działania hormonów, ich strukturą, wpływem na prawidłowe funkcjonowanie organizmu oraz zaburzeniami wynikającymi z ich niedoborów.

6. Gdzie w organizmie człowieka znajdują się gruczoły dokrewne?

Wśród gruczołów dokrewnych człowieka wyróżnia się: przysadkę mózgową, szyszynkę, tarczycę, przytarczyce, grasicę, wyspy trzustkowe (Langerhansa), korę i rdzeń nadnerczy, komórki śródmiąższowe Leydiga jąder, komórki pęcherzyków jajnikowych (komórki Graafa), ciałko żółte jajnika oraz w czasie ciąży łożysko.

7. Na jakie grupy można podzielić hormony? Czym się różni mechanizm ich oddziaływania na komórkę?

Hormony syntetyzowane w gruczołach dokrewnych dzieli się zasadniczo na dwie grupy:

  • hormony o budowie sterydowej,
  • hormony, których podstawą budowy jest aminokwas (peptydy, białka proste, glikoproteiny, pochodne aminokwasu).

O tym czy dany hormon będzie oddziaływał na komórkę decyduje obecność odpowiednich receptorów. Hormony sterydowe łączą się z receptorami cytoplazmatycznymi, tworząc kompleksy. Przenikają one do jądra komórkowego i tam wpływają na rozpoczęcie syntezy RNA. Rezultatem transkrypcji jest biosynteza białka, spełniającego zwykle funkcje enzymatyczne.

Hormony zaliczane do drugiej grupy oddziałują na komórkę za pośrednictwem wtórnych przekaźników takich jak cAMP. Przekształcenie ATP do cAMP odbywa się przy udziale cyklazy adenylanowej zlokalizowanej w błonie komórkowej. Połączenie hormonu z odpowiednim receptorem aktywuje cyklazę, ATP jest przekształcany w cAMP, który z kolei oddziałuje na odpowiednie układy enzymatyczne. cAMP jest związkiem nietrwałym wywołane przez niego pobudzenie będzie utrzymywało się tak długo, jak długo stężenie hormonu we krwi będzie wysokie.

8. Jakie zaburzenia hormonalne mogą występować u ludzi?

  • choroba Basedowa, kretynizm (zaburzenia w pracy tarczycy),
  • tężyczka (zaburzenia w funkcjonowaniu przytarczycza),
  • cukrzyca, wstrząs hipoglikemiczny (nieprawidłowości w pracy trzustki),
  • choroba Addisona, choroba Cushinga (zaburzenia w wydzielaniu nadnerczy),
  • zanik drugorzędowych cech płciowych (niedobór hormonów płciowych).

9. Omów budowę męskiego i żeńskiego układu rozrodczego.

Na układ rozrodczy żeński składają się narządy rozrodcze: wewnętrzne (jajniki, jajowody, macica i pochwa) oraz zewnętrzne czyli srom (wargi sromowe większe i mniejsze, łechtaczka, gruczoły przedsionkowe).

Jajniki pełnią funkcję żeńskich gruczołów rozrodczych. Na ich przekroju poprzecznym widać dwie warstwy - wewnętrzną, rdzeniową bogato ukrwioną i zewnętrzną tzw. korową, w której znajdują się pęcherzyki jajnikowe. Z pęcherzyków wydostają się w 28 dniowym cyklu, na przemian z lewego i prawego jajnika, komórki jajowe. Jajowody mają długość około 12 cm, rozpoczynają się tzw. lejkiem obejmującym część jajowodu i okrytym strzępiastym fałdem. Lejek wychwytuje komórki jajowe wydostające się z jajników. To w ich obrębie odbywa się proces zapłodnienia.

Macica jest narządem leżącym w dolnym rejonie jamy brzusznej. Ma kształt trójkąta o wierzchołku zwróconym do dołu. Jej cechą charakterystyczną jest dobrze wykształcona warstwa mięśniowa, od wewnątrz pokryta śluzówką.

Pochwa spełnia funkcje narządu kopulacyjnego oraz kanału rodnego, przez który podczas porodu płód wydostaje się na zewnątrz.

Na układ rozrodczy męski składają się: jądra, najądrza, nasieniowody, pęcherzyki nasienne, przewodu wytryskowe, gruczoł krokowy, gruczoły opuszkowo-cewkowe (narządy wewnętrzne) oraz prącie i moszna (narządy zewnętrzne).

Jądra spełniają funkcję gruczołów płciowych męskich. W niedługim czasie przed końcem rozwoju zarodkowego schodzą do moszny czyli spełniającego funkcje ochronne, skórnego worka powstałego w wyniku uwypuklenia przednich rejonów jamy brzusznej. W jądrach, a właściwie we wnętrzu wypełniających je kanalików nasiennych produkowane są plemniki. Są one magazynowane w najądrzach, leżących na powierzchni jąder.

Z najądrzy wychodzą nasieniowody. Stanowią one kanały o długości około 50 cm, w obrębie których plemniki transportowane są do przewodu wytryskowego, a następnie do cewki moczowej.

Uwypuklenia przewodu wytryskowego to pęcherzyki nasienne, produkujące substancje odżywcze i pobudzające męskie komórki rozrodcze do ruchu.

Przewód wytryskowy wraz z cewką moczową przechodzi przez przednią część gruczołu krokowego (prostaty). Produkuje on m.in. sperminę- białko nadające nasieniu specyficzny zapach.

Narządem kopulacyjnym męskim jest prącie. Budują je dwa ciała jamiste (w czasie podniecenia wypełniające się krwią tętniczą) i pojedynczego ciało gąbczaste, przez które przechodzi cewka moczowa.

10. Jaka jest rola i etapy procesów oo- i spermatogenezy.

Oogeneza jest procesem, w którym powstają gamety żeńskie. Rozpoczyna się ona we wczesnym etapie rozwoju zarodkowego, w chwili kiedy komórki prapłciowe, znajdujące się w zaczątkowych jajnikach żeńskiego zarodka, wchodzą w stadium oogonium. W oogoniach zachodzi replikacja DNA, a następnie rozpoczyna się podział mitotyczny. Pod koniec embriogenezy (u ludzi około 7 miesiąca), powstałe z oogoniów oocyty I rzędu wchodzą w stan spoczynku, który kończy się wraz z początkiem okresy dojrzewania organizmu. Od tego czasu sukcesywnie przechodzą podziały mejotyczne, przy czym ostatnie z nich około 45 roku życia kobiety. Następstwem pierwszego podziału mejotycznego jest powstanie oocytu II rzędu oraz ciałka kierunkowego. Część z tych oocytów wchodzi w kolejną mejozę, podlega owulacji, po której trafia do jajowodu gdzie II mejoza dobiega końca. Powstała komórka jajowa może zostać zapłodniona. Drugi podział mejotyczny jest samoistnie blokowany w II metafazie, a jeśli nie dojdzie do zapłodnienia proces ten może się zakończyć.

Procesem w którym są tworzone gamety męskie (plemniki) jest spermatogeneza. Zaczyna się ona w kanalikach nasiennych dojrzałych płciowo samców od wielokrotnych podziałów mitotycznych spermatogoniów. Powstające komórki potomne pozostają złączone mostkami cytoplazmatycznymi, tworząc tzw. syncytium. Stanowią one spermatocytami I rzędu. W ich jądrach komórkowych zachodzi pierwszy podział mejotyczny, którego rezultatem jest powstanie spermatocytów II rzędu, a następnie drugi podział mejotyczny i powstają spermatydy (nadal złączone w syncytium). Przechodzą one proces dojrzewania tzw. spermiogenezę i różnicują się w plemniki (spermatozoidy).

11. Wyjaśnij pojęcia: błony płodowe, łożysko, antykoncepcja, zapłodnienie, rozwój zarodkowy i rozwój płodowy.

Błony płodowe są strukturami rozwijającymi się podczas ciąży dla ochrony i odżywiania płodu, nie są jednak jego częścią.

Istnieją trzy błony płodowe:

  • owodnia - stanowi błonę wewnętrzną. Jej komórki wydzielają do wewnątrz płyn owodniowy czyli tzw. wody płodowe. Zadaniem owodni jest ochrona płodu przed uciskiem jaki mogłyby na niego wywierać organy wewnętrzne matki. Nie występują w niej naczynia krwionośni i jest stosunkowo luźno połączona z kosmówką,
  • kosmówka - pośredniczy w przekazywaniu zarodkowi substancji odżywczych i wymianie gazów oddechowych. Jest błoną zewnętrzną, unaczynioną i bierze udział w tworzeniu łożyska,
  • omocznia - stanowi ślepy uchyłek końcowego odcinka przewodu pokarmowego zarodka i bierze udział w gromadzeniu azotowych produktów przemiany materii. U ludzi pozostałość omoczni jest składową sznura pępowinowego.

Łożysko organ deskowatego kształtu rozwijający się z błony śluzowej macicy (część matczyna) oraz kosmówki (część zarodkowa). Warunkuje on połączenie między organizmem matki i płodem, pozwala na dostarczanie substancji odżywczych do płodu, zapewnia wymię gazową ale uniemożliwia kontakt krwi matki i dziecka. Syntetyzuje ono również hormony.

Antykoncepcja to szereg metod pozwalających uniknąć nieplanowanej ciąży.

Zapłodnienie jest procesem zachodzącym podczas rozmnażania płciowego, polegającym na łączeniu się jąder haploidalnych gamet (komórki jajowej i plemnika), prowadzącym do powstania diploidalnej zygoty.

Rozwój zarodkowy (embrionalny, embriogeneza) okres rozwoju właściwy dla ludzi oraz zwierząt rozmnażających się płciowo, na który składa się czas od chwili zapłodnienia do momentu opuszczenia jaja (jajorodne) lub organizmu matki (żyworodne).

Rozwój płodowy jest fazą rozwoju liczoną od 9 tygodnia do końca ciąży. W tym czasie ostatecznie formują się narządy i ma miejsce znaczny rozwój płodu.

12. Jak działają środki antykoncepcyjne?

Antykoncepcją nazywamy metody pozwalające zapobiegać poczęciu dziecka. Wyróżnia się wśród nich metody:

  • naturalne - polegające na obserwacji ciała kobiety i ustalaniu okresów płodnych, w czasie których należy zachować wstrzemięźliwość seksualną. Dzieli się je na: jednoobjawowe (metoda termiczna ścisła, metoda Bilinga), wieloobjawowe (metoda termiczna poszerzona, metody termiczno-objawowe, metoda angielska),
  • sztuczne, a wśród nich:
  • mechaniczne - mają mechanicznie blokować możliwość wniknięcia plemników do pochwy i macicy (prezerwatywy, kapturki dopochwowe, gąbki dopochwowe, błona dopochwowa),
  • chemiczne - stosowanie preparatów "unieszkodliwiających" plemniki lub uniemożliwiające zapłodnionemu jaju rozwój w macicy (środki wczesnoporonne). Środki chemiczne mają postać żelu, maści lub globulek,
  • hormonalne - stosowanie środków hormonalnych, hamujących owulację u kobiet,
  • sterylizacja - u kobiet polega na wycięciu jajników bądź podwiązaniu jajowodów, u mężczyzn na podwiązaniu nasieniowodów. Jest to metoda nieodwracalna,
  • wkładka domaciczna - szczególny przypadek zaliczany do mechanicznych metod zapobiegania ciąży, uznawana przez część osób za środek aborcyjny, ma utrudniać zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej, poprzez desynchronizację dojrzewania błony śluzowej macicy i momentu wystąpienia owulacji.

13. Jakie mogą być skutki przerwania ciąży?

Aborcja (sztuczne poronienie) jest zabiegiem polegającym na spowodowaniu śmierci dziecka poczętego i zakończeniu ciąży u jego matki. Może ona wywierać szereg negatywnych dla zdrowia fizycznego i kondycji psychicznej kobiety. Wśród następstw dla zdrowia fizycznego można wymienić: przebicie macicy lub częściowe uszkodzenie jej ściany, w wyjątkowych przypadkach uszkodzenie macicy wiąże się z uszkodzeniem narządów sąsiednich, zakażenie ogólnoustrojowe (posocznica), krwotok maciczny, zakażenie rozwijające się w wyniku pozostawienia resztek po aborcji, zapalenie jajowodów lub zakrzepowe zapalenie żył miednicy małej.

U kobiet, które zdecydowały się na dokonanie aborcji mogą wystąpić zespoły zaburzeń PAS (POST ABORTION SYNDROM - syndrom postaborcyjny rozwija się nawet kilkanaście lat po dokonaniu zabiegu) i PAD (POST ABORTION DISTRESS - rozpacz, pojawia się w pierwszych trzech miesiącach po aborcji i trwa zwykle do szóstego miesiąca).

14. Jakie okresy występują w rozwoju człowieka?

Okres rozwoju śródmacicznego (prenatalny)- trwa 273 dni. Wyróżnia się w nim następujące fazy:

  • jaja płodowego - od momentu zapłodnienia do ukończenia pierwszego tygodnia życia, jest to czas kiedy zarodek wędruje ku macicy i podlega procesowi bruzdkowania,
  • rozwoju zarodkowego - okres od 2 do 8 tygodnia po zapłodnieniu, zachodzi tzw. gastrulacja, powstają zawiązki pierwotnych narządów, a komórki różnicują się w tkanki,

rozwoju płodowego - okres od 9 tygodnia ciąży do jej końca, W tym czasie ostatecznie formują się narządy i ma miejsce znaczny rozwój płodu.

Okres rozwoju progresywnego, zwany postnatalnym okresem młodzieńczym, dzieli się na okres:

  • noworodkowy -
  • niemowlęcy - stanowi fazę bierności i trwa do 6 miesiąca życia, w tym czasie dziecko jest w pełni zależne od rodziców,
  • poniemowlęcy - jest to tzw. faza ekspansji, trwająca od końca 6 miesiąca do około 4 roku życia. Jest to okres intensywnej nauki pozwalającej nabyć umiejętności potrzebne do samodzielnego funkcjonowania w środowisku. Dziecko uczy się jak panować nad ciałem i jak reagować w określonych sytuacjach,
  • dzieciństwa,
  • dojrzewania.

Po osiągnięciu dojrzałości (po około 25latach życia) następuje tzw. okres równowagi - organizm zakończył procesy wzrostu, tempo przemian anabolicznych i katabolicznych jest wyrównane.

Charakterystyczna dla okresu starości, zaczynającego się około 60 roku życia, jest dominacja przemian katabolicznych nad anabolicznymi i znaczne obniżenie sprawności organizmu.

15. Wyjaśnij definicje: dojrzałość biologiczna, dojrzałość psychiczna i dojrzałość społeczna.