Kryteria podziału geobotanicznego Polski

Jednostki botaniczno-fizjograficzne (geobotaniczne) są to wyodrębnione z florystycznego obrazu całego kraju naturalne jednostki regionalne. Daje to możliwość głębszej analizy poszczególnych obszarów i pozwala na przeprowadzenie klasyfikacji geobotanicznej danego obszaru. Podział ten jest oparty na szacie roślinnej, jednak pozwala on wnioskować na temat rzeźby, klimatu, a nawet genezy siedlisk. Stworzenie podziału geobotanicznego Polski miało zasadnicze znaczenie dla rozwoju leśnictwa i szeroko pojętego rolnictwa.

Najpopularniejszy model podziału geobotanicznego Polski opiera się na koncepcji działów i krain geobotanicznych, jakie wyróżnił Raciborski w 1909 roku. Opierał się on na naturalnych obrazach zasięgów geograficznych drzew i ważniejszych gatunków krzewów, a dopiero na drugim miejscu stawiał zbiorowiska roślinne występujące na danym obszarze.

Współczesny podział geobotaniczny Polski stawia na pierwszym miejscu naturalne w sensie socjobiologicznym zespoły roślinne. Ponadto uwzględniono w nim element genezy flory w oparciu o badania flor pleistocenu i holocenu. Struktura podziału geobotanicznego Polski:

  • Jednostki geobotaniczne pierwszego rzędu: są to te, które znajdują swe przedłużenie poza granicami kraju; najwyższą jednostką jest Państwo Holoarktyczne, które dzieli się na obszary geobotaniczne przy czym Polska leży prawie w całości w Obszarze Cyrkumborealnym (Europejsko - Kanadyjskim), a dokładnie w jego Prowincji Środkowo-Europejskiej; tylko niewielka część naszego kraju leży w Prowincji Pontyjsko - Pannońskiej. Prowincja Środkowo - Europejska dzieli się na dwie podprowincje, tj. Podprowincję Niżowo - Wyżynną i Górską. Najniższymi jednostkami pierwszego rzędu są działy i poddziały.
  • Jednostki geobotaniczne drugiego rzędu: są to regiony, na które podzielono poddziały; nazywamy je krainami geobotanicznymi.
  • Jednostki geobotaniczne trzeciego rzędu: są to okręgi geobotaniczne, a w górach dodatków piętra roślinności.
Charakterystyka przyrodnicza północnej Polski z uwzględnieniem cech szaty roślinnej i geomorfologii

1. Dział: Bałtycki

Panuje tu klimat przymorski, który w miarę oddalania się w głąb lądu nabiera cech klimatu kontynentalnego. Ze względu na obecność wałów morenowych, krawędzi wyżyn i innych wzniesień dochodzi tu do zatrzymania wilgotnych wiatrów zachodnich i północno - zachodnich, co owocuje zwiększeniem ilości opadów na wzniesieniach, przy czym w cieniu wiatrów dochodzi do ich zubożenia. Ponadto występują tu także strefowe zmiany w budowie geologicznej i przemiany w składzie gleb.

1.1. Poddział: Pas Równin Przymorskich i Wysoczyzn Pomorskich

Należy tu 7 krain geobotanicznych.

1.1.1. Kraina: Morze

Występuje tu charakterystyczna mikro- i makroflora morska, bentosowa i planktonowa. Łącznikiem roślinności morskiej z lądową są wody zalewów morskich oraz przybrzeżnych jezior połączonych z morzem (np. Łeba), gdzie występuje flora mieszana, morsko - słodkowodna (np. Batrachium Baudotii). Występują tu oczerety z charakterystycznymi dla tych terenów składnikami florystycznymi.

1.1.2. Kraina: Brzeg Bałtyku

Jest to obszar bezpośrednio nadmorski o długości około 400 km i o szerokości przekraczającej miejscami 2 km. Granicę południową krainy wyznacza zasięg woskownicy Myrica gale. Od morza, w głąb lądu można wyróżnić 3 pasy florystyczne: płaską plażę (strąd) bez roślinności; wał wydm przednich (białych) ze skąpą roślinnością; pas wydm wewnętrznych (szarych) z charakterystyczną roślinnością zielną i drzewiastą oraz z porostami.

Brzeg Bałtyku wykazuje zjawisko zubożenia roślinności z zachodu na wschód, co widać po zaniku grup gatunków atlantyckich i zachodnich. I tak po Uznam tylko sięgają: Juncus martimus i Cochlearia anglica; po ujście Wisły: Carex extensa, Suaeda maritima i m.in. Plantago maritima itd. Wynika to ze zmieniających się warunków klimatycznych (spadek temperatury).

Charakterystyczne dla tej krainy jest występowanie pomiędzy wydmami wrzosowisk atlantyckich. Ponadto występują w tej krainie fragmenty zbiorowisk wodnych roślinności należące do klasy Isoëto - Litorelletea. Wydmy szare są porośnięte przez trawy, Empetrum nigrum, Salix arenaria, Carex arenaria, Viola tricolor etc., ponadto stopniowo opanowuje je bór nadmorski (bożynowy) - Pineto-Vaccinietum empetrosum. Za wydmami leżą torfowiska wrzosowiskowe typu atlantyckiego sięgające do 30 km w głąb lądu.

Brzeg Bałtyku dzieli się na 3 okręgi: Zachodni - z wyspą Uznam; Środkowy - po Mierzeję Wiślaną; Wschodni - warmijski, pozbawiony Myrica gale i torfowisk wrzosowiskowych.

1.1.3. Kraina: Pobrzeże Bałtyckie

Granice tej krainy wyznaczają od południa Pojezierze Pomorskie, a od północy zasięg Myrica gale. Charakterystyczne dla tego obszaru są zatorfione pradoliny przymorskie, wydmy z roślinnością piaszczystą, płaty pomorskiej moreny dennej i zalesione wzgórza moreny czołowej. Szata roślinna tej krainy ma trzy podstawowe składniki:

  • Torfowiska wrzosowiskowe - obejmują one głównie pas szerokości 30 km między wybrzeżem a systemem pradolin przybałtyckich. W skład torfowisk wrzosowiskowych wchodzą: zespoły z rzędu Ledetalia palustris, związku Sphagnion fusci oraz rośliny atlantyckie, np. wrzosiec bagienny (Erica tetralix), Ledum palustre, Rubus chamaemorus. Dodatkowo w warstwie krzewinek występują: Calluna vulgaris, Empetrum nigrum, Vaccinium uliginosumVaccinium vitis-idaea oraz liczne gatunki roślin kwiatowych m.in. Eriophorum vaginatum. Natomiast w warstwie mchów Sphagnum mediumSphagnum rubellum.
  • Lasy bukowe i mieszane - tworzą charakterystyczne wyspy i półwyspy na wzgórzach moreny czołowej. Charakterystyczne dla tych lasów rośliny to: jarzębina szwedzka (Sorbus intermediaS. suecica) i pnącze Loniceria periclymenum.
  • Brzeg klifowy - strome brzegi utworzone przez moreny denną i czołową. Rośliną charakterystyczną dla tego obszaru jest rokitnik (Hippophaë rhamnoides).

1.1.4. Kraina: Żuławy Wisły

Jest to obszar obejmujący deltę Wisły, od Gdańska do Elbląga. Żuławy zalewane są wodami Wisły, a gleby tam występujące, tj. mady mają charakter napływowy. Na obszarze ty występują liczne zespoły łąkowe i bagienne oraz resztki zalewowych lasów łęgowych z rzędu Alnetalia (olszyny) i Populetalia albae (łęgi), których całe połacie zostały wykarczowane przez ludzi. Osobliwości florystyczne Żuław to: trawa Graphephorum arundinaceum oraz sity: Scirpus Kalmusii, Scirpus radicansSuccisella inflexa.

1.1.5. Kraina: Nizina Szczecińska

Jest to obszar w delcie Odry. Występują tu niskie, piaszczyste tereny przechodzące w kompleksy wydm i nieliczne wyspy nie wymytej moreny czołowej. Pod względem typu wyróżniamy tu następujące gleby: piaszczyste, piaszczysto - gliniaste oraz czarnoziemy.

Największy obszar leśny na tym obszarze to Puszcza Goleniowska o bardzo zróżnicowanym drzewostanie. Występują tu: łęgi z dominacją jesionu, olszyny z długoszem królewskim (Osmunda regalis), bory bagienne, bory sosnowe, lasy mieszane dębowo - sosnowe z udziałem buka oraz z wiciokrzewem pomorskim i groszkiem górskim. Brzeżne partie łęgu zajmują zarośla wierzbowo - kruszynowe z woskownicą Myrica gale.

Na wyspie Wolin na glebach bagiennych występują zespoły Alnetum glutinosae, Betuletum pubescentisQuercetum medioeuropaeum. Na glebach bielicowych występuje bór sosnowy.

1.1.6. Kraina: Pojezierze Pomorskie

Występuje tu najwyżej na Pomorzu wzniesiony szeroki pas moren czołowych. Na obszarze tym szczególnie dobitnie widać spadek temperatur z zachodu na wschód, ponadto obserwuje się tu także podwyższoną wilgotność. Charakterystyczne elementy krajobrazu tego regionu to: 

  • Buczyny pomorskie - występują głównie na glebach marglistych i gliniasto-piaszczystych. Charakterystyczne dla tej formacji są gatunki subatlantyckie, m.in. Galium silvaticum, Galium hercynicumChrysosplenium oppositifolium oraz obfitość roślin górskich, m.in. Aconitum variegatumPetasites albus. Pomorskie buki posiadają charakterystyczną florę porostów epifitycznych, np. Pertusaria Wulfenii, Pertusaria coronata.
  • Lasy mieszane - są to wielogatunkowe (sosna, dąb, klon , lipa) lasy mieszane z domieszką buka
  • Jeziora labeliowe - są to oligotroficzne jeziora polodowcowe. Jest ich około 100. Najbardziej charakterystyczne gatunki roślin (są to relikty) w tych jeziorach to: Lobelia Dortmanna, Isoëtes echinospora, Isoëtes lacustrisLitorella uniflora.
  • Torfowiska - wysokie: głównie występuje tu Sphagnum medii et rubelli, rzadziej Sphagnum molluscum, Sphagnum papillosum etc.; przejściowe: głównie występuje tu Salix myrtilloides, Scheuchzerietum palustrisCaricetalia fuscae.

1.1.7. Kraina: Zachodnio-Pomorski Pas Przejściowy

Kraina ta obejmuje wielkie obszary zandrów piaszczystych i płaty moren dennych na południe od pomorskiego wału moren czołowych. Obszar ten posiada suchszy klimat i mało korzystne edaficzne czynniki, które eliminują występowanie buka. Sprzyja to jednak rozwojowi lasów mieszanych z dominacją dębu i grabu.

Jednak największy obszar omawianej krainy stanowią piaski zandrowe, na których niepodzielnie panuje bór sosnowy. Dodatkowo na terenach o obfitych opadach rozwijają się bory wrzosowe, a brzegi jezior dystroficznych zarasta zespól Caricetum limosae. Występują tu także zespoły łąkowe z Caricetalia fuscae.

Szczególnie ciekawym elementem geobotanicznym tego obszaru jest obecność światłożądnej roślinności kserotermicznej (stepowej). Główne obszary zajęte przez tę roślinność to teren nad dolną Wisłą, na południe od Żuław oraz teren nad dolną Odrą, na północ od ujścia Noteci. Roślinność stepowa zajmuje obszary o bardzo niskich opadach i dużym nasłonecznieniu. Zaliczamy tu m.in. Stipa Joannis, Carex supina, Adonis vernalis, Inula hirta, Anemone silvestrisCampanula bononiensis.

1.2. Poddział: Pas Wielkich Dolin

Klimat tego obszaru cechuje wzrastający z zachodu na wschód kontynentalizm, co jest znacznie pogłębiane przez wpływy antropogeniczne. Następstwa rozwoju gospodarczego obserwuje się także w przypadku gleb oraz szaty roślinnej (cofnięcie buka i rozprzestrzenienie się lasów sosnowych). Największe zmiany antropogeniczne widać w przypadku gleb lekkich i piaszczystych, które w dużym stopniu uległy orsztynizacji lub doszło do uruchomienie niegdyś zarośniętych lasem wydm. Najmniej zmienione są tereny podmokłe.

Występuje tu podział na 4 krainy geobotaniczne:

1.2.1. Kraina: Wielkopolsko-Kujawska

Jest to najniższa część Pasa Wielkich Dolin urozmaicona poprzerywanymi ciągami moren czołowych, o wysokości do 200 m n.p.m. Krainę tę przecinają od wschodu ku zachodowi 3 wielkie doliny fluwioglacjalne: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, Pradolina Warszawsko-Berlińska i Pradolina Barycko-Głogowska.

Pod względem botanicznym kraina ta traci z zachodu na wschód atlantyckie składniki florystyczne, a przybywa jej elementów florystycznych północno - wschodnich. W części o najniższych opadach rozwija się roślinność kserotermiczna. Panujący zespół leśny w tej krainie to: bór borówkowy lub bór mieszany, a na glebach lepszych las dębowo - grabowy lub dębowy. Ponadto w dolinach rzecznych występują olszyny oraz lasy i zarośla zalewiskowe z rzędu Populetalia albae. W krainie tej zasadniczo nie występują świerki, jodły i modrzewie.

1.2.2. Kraina: Mazowiecka

Jest to płaska kotlina zbudowana z osadów fluwioglacjalnych, rzadziej morenowych. W rozszerzeniach dolin rzecznych tego obszaru występują piaski, które często tworzą wydmy. Są to tereny lesiste, przy czym najważniejszy drzewostan to Puszcza Kampinoska. Charakterystyczne cechy geobotaniczne tej krainy to: 

  • Brak buka, jodły, świerka, jaworu i brzęka oraz obecność naturalnych skupisk modrzewia polskiego
  • Zanik we florze kserotermicznej gatunków pontyjskich i wzrost ilości gatunków północno - wschodnich, np. Trifolium lupinastrum, Adenophora liliifloraOxytropis pilosa.
  • Zanik gatunków atlantyckich
  • Panowanie borów sosnowych i mieszanych z lipą drobnolistną
  • Rozpowszechnienie roślinności piaskowej (psammofilnej)

1.2.3. Kraina: Polesie Lubelskie (Tyśmienickie)

Jest to obszar nizinny, lokalnie sfalowany, utworzony głównie z materiałów morenowych, tj. glin, piasków i żwirów. Występują tu duże obszary torfowiskowe oraz liczne wolno płynące cieki wodne. Ponadto występują tu utwory krasowe.

Najbardziej charakterystyczną, pod względem florystycznym, cechą tego terenu jest obecność naturalnych stanowisk brzozy niskiej (Betula humilis)., która występuje przede wszystkim na torfowiskach niskich oraz przejściowych. Ponadto występują tam również stanowiska gniadosza królewskiego (Pedicularis sceptrum - Carolinum).

1.2.4. Kraina: Podlaska

Pod względem geobotanicznym łączy się z północnym Podlasiem, a z drugiej strony ze względu na obecność jodły wykazuje podobieństwo do Pasa Wyżyn Środkowych. Kraina ta podzielona jest przez biegnący ku Mielnikowi nad Bugiem łańcuch moren i ozów na Wysoczyznę Siedlecką (północna) i Łukowską (południowa). Występujące tu moreny czołowe, które wyznaczają zasięg zlodowacenia, tzw. stadium Warty, tworzą płaskie wzniesienia dochodzące do 220 m n.p.m.

Obszar ten ma klimat ostrzejszy i bardziej kontynentalny, co umożliwiło przy dodatkowo dużej wilgotności powietrza i żyznych glebach rozwój lasów jodłowych. Lasy jodłowe na ty terenie zalicza się do zespołu Abietetum polonicum. Inne zespoły leśne na tym terenie to bory sosnowe oraz rosnące na żyznych glebach morenowych wilgotne lasy mieszane z grabem, dębem lipą, jaworem, klonem, wiązem, sosną, jodłą i świerkiem, ale bez modrzewia i buka.

Oprócz lasów na tym terenie występują także higrofilne zespoły torfowiskowe, łąkowe i zaroślowe. Wśród rzadkich roślin północnych na uwagę zasługują: Linnaea borealis, Pedicularis sceptrum - Carolinum, Salix nigricans, Arctostaphylos uva-ursi, Ledum palustre i in. Występują tu również gatunki reliktowe górskie, tj. Lycopodium selagoAspidium dilatatum.

2. Dział: Północny

Stanowi przedłużenie działu Bałtyckiego. Podstawowym wyróżnikiem tego obszaru jest dominujący udział świerka. Właściwe dla tego regionu gatunki roślin to: Carex loliacea, Carex tenella, Carex globularis, Carex laevirostris, Glyceria remota, Agrimonia pilosaCenolophium Fischeri.

2.1. Kraina: Mazursko-Kurpiowska

Obszar ten cechuje kontynentalizm klimatu (późniejsza wiosna i mroźna zima). Opady na wzniesieniach morenowych dochodzą do 620 mm rocznie. Charakterystyczną cechą szaty roślinnej tego terenu jest dominacja świerka, który zdaje się wkraczać nawet na torfowiska. Z innych drzew na uwagę zasługują: sosna, grab i lipa drobnolistna, będąca pozostałością wielkich lasów lipowych z okresu postglacjalnego.

Ogólnie należy zaznaczyć, że zbiorowiska leśne na danym obszarze charakteryzują się ogromną rozmaitością. Wyróżniamy następujące typy leśne: las mieszany z lipą i świerkiem; las liściasty mieszany z bukiem; bór świerkowy; bór sosnowy; wrzosowiska leśne z sosną i las na wydmach piaszczystych.

Ponadto powszechnym zbiorowiskiem na tym terenie są torfowiska, które powstały przez: zarośnięcie wód stojących, zabagnienie gleb przez podniesienie poziomu wód gruntowych lub w wyniku obecności źródeł. Ze względu na wilgotny i chłodny klimat torfowiska szybko przechodzą w typ wysoki z reliktowym gatunkiem torfowca - Sphagnum quinquefarium. Szczególnie spektakularne są torfowiska źródliskowe, które przyjmują formę zboczowych mszarników przy źródłach i wywierzyskach. Często występują tu: Equisetum palustris, Carex acutiformisMenyanthes trifoliata.

Utworem kultury ludzkiej są na tym terenie łąki trawiaste, które tworzą przede wszystkim Alopecurus pratensisHeracleum sibiricum. Łąki o charakterze suchym położone są z reguły ponad strefą zalewową i stanowią element przejściowy do roślinności tzw. wzgórz pontyjskich, np. Evonymus verrucosaCorylus avellana.

Oczywiście nieodłącznym składnikiem krajobrazu Mazur są jeziora, które można podzielić na: 

  • Eutroficzne - dosyć zasobne w związki odżywcze, mają bogatą, ale pospolitą roślinność
  • Oligotroficzne - przedstawiają bardzo zubożałą florę jezior labeliowych, występuje tu Isoëtes lacustris
  • Dystroficzne - mają wodę brunatną zasobną w związki humusowe, ale ubogą w pokarm, głównie CaCO3, mają najuboższą florę, charakterystyczne gatunki to: Nuphar pumilumi rzadki mech wodny - Fontinalis microphylla

2.2. Kraina: Suwalsko-Augustowska

Suwałki i okolice to obszar stosunkowo najniżej położony. Występują tu liczne jeziora (najgłębsze Hańcza - 108 m głębokości, największe Wigry - 21,4 km2 powierzchni), w tym też jeziora rynnowe. Jezioro Wigry jest chyba najlepiej poznanym pod względem florystycznym jeziorem tego obszaru, a na uwagę zasługują występujące tam odosobnione, ale obfite stanowiska kłoci (Cladium mariscus).

W obszarze Augustowskim na uwagę zasługuje przede wszystkim Puszcza Augustowska. Występuje tam kilka zbiorowisk leśnych: Querceto-Carpinetum, Alnetum, Alneto-Fraxinetum oraz szereg typów borów. Dodatkowo występuje tu grond, zawierający grab, lipę drobnolistną, jesion, wiąz, olszę czarną, dąb szypułkowy, świerk i brzozę brodawkowatą. W jego podszyciu wyspowo występują: trzmielina brodawkowata (Evonymus verrucosa) i cis (Taxus baccuta).Należy zaznaczyć, że najbardziej ekspansywnym drzewem w puszczy Augustowskiej jest świerk.

Dodatkowo w puszczy można zaobserwować zbiorowiska roślin wodnych i błotnych, wydmy piaszczyste oraz płaty roślin kserotermicznych.

2.3. Kraina: Biebrzańska

Jest to obszar bardzo bogaty pod względem florystycznym. W basenie dolnej Biebrzy na szczególną uwagę zasługuje występujący tam ols, który w części centralnej basenu przechodzi w łąkę mszysto - turzycową. Ponadto w górnym basenie doliny Biebrzy występuje godne uwagi mechowisko ze szczególnie atrakcyjnym pod względem botanicznym siedliskiem Betula humilis.

2.4. Kraina: Knyszyńsko-Białowieska

Fragment pierwotnej szaty roślinnej na tym terenie stanowi Puszcza Białowieska z Białowieskim Parkiem Narodowym. Na obszarze Parku można wyróżnić 8 zespołów leśnych i zaroślowych:

  • Torfowisko wysokie typu kontynentalnego - zawiera oligotroficzny, kwaśny torf powstający w warunkach stagnacji i ombrofilnej gospodarki wodnej
  • Łozina - powstaje na eutroficznych torfach leśnych typu niskiego powstałych pod wpływem okresowych wód wylewowych
  • Ols zwyczajny - powstaje na eutroficznych torfach leśnych typu niskiego powstałych pod wpływem okresowych wód wylewowych
  • Ols jesionowy - rośnie na glebach torfowo - mineralnych z wodą gruntową, dobrym drenażem i obecnością procesów eluwialnych
  • Grond - występuje na glebach mezo- i eutroficznych z miernym lub słabym ługowaniem i mieszaną, ombrofilno - terrestryczną gospodarką wodną
  • Bór mieszany z widłakiem - występuje na glebach oligotroficznych i zakwaszonych w warstwach powierzchniowych
  • Bór mieszany z sierpikiem - rośnie na suchych glebach mezotroficznych z miernym ługowaniem
  • Bór iglasty - występuje na glebach oligotroficznych z wyraźnym ługowaniem

Drzewem najbardziej ekspansywnym w Puszczy Białowieskiej jest świerk. Ponadto przez obszar ten przebiega wschodnia granica dębu bezszypułkowego (Quercus sessilis), zaś jodła i cis mają tam najdalej na północ wysunięte placówki reliktowe.

W Puszczy Białowieskiej występują ponadto relikty późnopleistoceńskie i wczesnoholoceńskie, m.in. Betula humilis, Linnaea borealis, Oxycoccus microcarpus, Arnica montanaTrifolium lupinaster.