Okres holocenu rozpoczął się około 10000 lat p.n.e. Być może, jak niektóre badania wskazują jest on nie zakończonym jeszcze interglacjałem (poprzedzało go zlodowacenie bałtyckie). Na zasadzie umowy przyjmuje się, że dolna granica holocenu przypada na schyłek ostatniego oziębienia stadialnego, tzw. Młodszego Dryasu i początek ocieplenia, które na trwałe wprowadziło różnogatunkowe zbiorowiska leśne na obszar północnej Europy. Jednak należy pamiętać, że historia roślinności, głównie drzewiastej, rozpoczęła się wcześniej, w okresie późnego glacjału.

W okresie Młodszego Dryasu rozegrał się etap postoju cofającego się lądolodu skandynawskiego na morenach środkowo-szwedzkich. Wywarło to zasadniczy wpływ na roślinność całej Europy, w tym też Polski. Poszerzeniu uległ bezleśny pas tundry, który oparł się od zachodu aż o Sudety. Świadczą o tym relikty roślinności arktycznej występujące na tym terenie, np. Betula nana, Rubus chamaemorusSaxifraga nivalis. Łuk Karpat oddzielał od Tundry las subarktyczny z dominacją brzozy na północy i sosny, modrzewia oraz limby na południu

Obszar północnej Polski, a przede wszystkim całe Pomorze podczas ostatniego zlodowacenia było pokryte lądolodem. O jego bytności na tym obszarze świadczą relikty, czyli "roślinne przeżytki" minionych epok, które przetrwały do dziś. Zaliczmy do nich światłożądne porosty północne i górskie, m.in. Gyrophora deusta, Gyrophora hyperborea, Nephroma parita, Sphaenophorus fragilis i inne. Ponadto w zbiornikach zimnej wody i na torfowiskach pozostały reliktowe rośliny naczyniowe, np. Nuphar pumilum, Potamogeton alpinus, Betula humilis, Primula farinosa, Linnaea borealis, Juniperus nana, etc., które dzielimy na dwie grupy:

  • Rośliny arktyczne i subarktyczne
  • Rośliny górskie (dealpejskie)

Jednak wyżej wymienione przykłady roślin reliktowych tworzą przede wszystkim obraz okresu schyłku zlodowacenia. Tymczasem zmiany szaty roślinnej w samym holocenu są niezaprzeczalnie związane z kolejnymi okresami formowania się roślinności leśnej. Świadczą o tym pozostałości reliktowe. Wyróżniamy więc 5 głównych okresów:

    • Okres preborealny (11500 - 10000 lat p.n.e.): dominuje przede wszystkim roślinność światłożądna; rozprzestrzeniają się holoceńskie lasy brzozowe i brzozowo-sosnowe, przy czym na południu zwiększa się udział świerka; cechą charakterystyczną jest brak buka; relikty tego okresu to: Ajuga pyramidalis, Bupleurum longifolium, Pleurospermum austriacum, Pulsatilla vernalis oraz Arnica montana.
    • Okres borealny (10000 - 9000 lat p.n.e.):pojawiają się pierwsze lasy, w których wystepuje olsza, sosna, leszczyna i wiąz; dodatkowo pojawia się lipa i dąb, a na północnym-wschodzie świerk; nadal brak buka; na bezleśnych i mających parkowy charakter siedliskach Pomorza pojawiają się liczne rośliny kserotermiczne i kontynentalne, m.in. Trifolium lupinaster, Prunus fruticosa, Adenophora liliifolia, Inula hirtaAster amellus.
    • Okres atlantycki (9000 - 6000 lat p.n.e.):rozprzestrzeniają się ciepłolubne gatunki drzew liściastych m.in. lipa, dąb, wiąz i jesion; dodatkowo pojawia się buk i jodła; najbardziej osobliwa kolonia reliktowa leśna z tego okresu to las z dębem omszonym (Quercus pubescens) w Bielinku nad Odrą; w okresie tym doszło do zetknięcia się północnego i południowego zasięgu świerka; w górach uległa podniesieniu górna granica lasu.
    • Okres subborealny (6000 - 2500 lat p.n.e.):maleje znaczenie lasotwórcze wiązu i lipy, a rośnie świerka, grabu, buka i jodły.
    • Okres subatlantycki (2500 lat p.n.e. - dziś): maleje znaczenie dębu, wiązu i lipy jako składników lasów; rośnie znaczenie lasotwórcze sosny, buka i jodły; powstaje przerwa w zasięgu świerka; w górach wykształca się regiel dolny; w lasach bukowych pojawiają się subatlantyckie gatunki roślin, m.in. Chrysosplenium oppositifoliumPotentilla sterilis; dodatkowo z bukiem głownie z zachodu przybywają leśne rośliny górskie, m.in. Galium hercynium, Luzula silvatica.

Zasięgi ważniejszych gatunków drzew - zmiany w holocenie i ich współczesny przebieg.

Zasięgi występowania roślin na przełomie dziejów można wyznaczyć na podstawie diagramów pyłkowych. Może się to okazać przydatne przy porównywaniu z obecnymi zasięgami, np. drzew:

  • Sosna zwyczajna (Pinus silvestris) - w głównej mierze było to drzewo panujące w okresach ochłodzenia klimatu; w okresie preborealnym występowała ona głównie na południu dzisiejszego obszaru Polski (też w Karpatach, o czym świadczy wyspowe rozmieszczenie sosny do wysokości 1400 m n.p.m. trwające do dnia dzisiejszego); w okresie atlantyckim sosna dominuje już tylko na piaszczystych glebach zandrowych; w okresie subborealnym wzrasta udział sosny na niżu; obecnie sosna dzięki swej mobilności jest jednym z popularniejszych drzew kraju.
  • Świerk zwyczajny (Picea excelsa) - w okresie preborealnym tworzy pierwsze lasy na Polesiu, Wołyniu i Podolu jednak głównie występuje w Karpatach Wschodnich gdzie dochodzi do górnej granicy lasu (mało w Karpatach Zachodnich); w okresie borealnym świerk pojawia się na obszarze całego kraju a po zdominowaniu całych Karpat zaczyna stanowić główny składnik regla górnego; w okresie atlantycki wkracza z całym impetem na obszar dzisiejszej Polski od południa i północnego wschodu, jego ekspansja następuje w okresie subborealnym.
  • Brzoza (Betula sp.) - są to głównie gatunki światłożądne, ale o niskich wymaganiach glebowo-klimatycznych w związku z czym ich okresy dominacji przypadają na etapy oziębienia klimatu;pierwsze lasy brzozowe powstały w okresie preborealnym; dodatkowo brzoza karpacka dochodziła do górnej granicy lasu. Obecnie brzoza stanowi trwały element szaty roślinnej Pomorza tworząc kompleksy zwane Betuletum pubescentis.
  • Dąb (Quercus sp.) - wkracza on na teren dzisiejszej Północnej Polski wraz z leszczyną (okres borealny); jako pierwszy pojawia się dąb szypułkowy (Q. robur); w miarę ocieplania klimatu dąb dotarł aż nad Odrę (Quercus pubescens) - obecnie gatunek ten występuje tylko w Bielniku nad Odrą; dąb bezszypułkowy (Quercus sessilis) rozprzestrzenił się znacznie później, a dzisiejsza granica północno - wschodnia jego występowania przebiega przez Puszczę Białowieską;; w okresie atlantyckim szczególnie bujnie rozmieszczenie już na terenie całego dzisiejszego kraju.
  • Grab zwyczajny (Carpinus betulus) - wchodzi w skład lasów obszaru Polski od wczesnego trzeciorzędu; w plejstocenie występowały okresy dominacji tej rośliny o czym świadczą diagramy pyłkowe; w holcenie grab nigdy nie dominował; w okresie borealnym pojawiły się lasy grabowe w Karpatach Wschodnich i na Podolu oraz na Pomorzu Wschodnim (głównie nad dolną Wisłą); w Polsce centralnej i zachodniej grab stanowił głównie tylko domieszkę do lasu dębowego lub sosnowego. Taki układ pozostał do dziś.
  • Buk zwyczajny (Fagus silvatica) - pojawia się dopiero w okresie atlantyckim w postaci zwartych buczyn, rozprzestrzeniał się z ostoi wschodnio-karpackich; dopiero później pojawił się na południowym zachodzie kraju i Pomorzu; po zwilgotnieniu klimatu lasy bukowe zdominowały regiel dolny Karpat oraz Sudetów i przekraczając swój współczesny zasięg zajęły Pas Wyżyn Środkowych (z Górami Świętokrzyskimi) i Pomorze. Współczesny zasięg wyznaczyło ochłodzenie klimatu, buk wycofał się na zachód i na południe.
  • Jodła pospolita (Abies alba) - u progu holocenu jodła stanowiła niewielki ale znamienity procent lasów iglastych; holoceńskie ocieplenia spowodowały migrację jodły z południowego zachodu i jej dominację w lasach sudecko-karpackich, w Pasie Wyżyn Środkowych oraz w Górach Świętokrzyskich; w klimacie chłodniejszym i wilgotniejszym jodła przekroczyła swój obecny zasięg i dotarła aż pod Białowieżę. Obecnie o tak nieograniczonej dominacji jodły świadczą jej wyspowe wystąpienia na rozległych obszarach Polski.
  • Olcha (Alnus sp.) - w okresie borealnym wędrowała w głąb kraju dolinami rzek i zajmowała obrzeża licznych jezior i torfowisk; jej ekspansja nastąpiła w okresie atlantyckim kiedy to zaczęła się pojawiać w zasadzie na terenie całej Polski, ale przede wszystkim w Pasie Wielkich Dolin, gdzie ziemie są w zasadzie nieurodzajne, głównie zandrowe piaski i torfowiska.