Kazania sejmowe

Piotr Skarga

Problematyka

Wiek XVI w Europie to czas wojen religijnych, tymczasem Rzeczpospolitą określano mianem kraju bez stosów (stos - symbol nietolerancji dla odmienności wiary). Warto pamiętać, że wieloreligijność wpisana była w polską rzeczywistość: obok siebie współistnieli katolicy, prawosławni, Żydzi, gdzieniegdzie, np. na Litwie - muzułmanie. Od momentu, kiedy pojawili się protestanci, kwestia innowierców zyskuje nowy wymiar.

Luteranizm i kalwinizm od lat 20. XVI w. zyskiwał wyznawców także wśród szlachty. Szybkie postępy reformacji wynikały przede wszystkim z kryzysu instytucjonalnego Kościoła katolickiego, a nie z kryzysu ludzkiej wiary. Trudno byłoby w kontekście ruchu egzekucyjnego odmówić protestanckim szlachcicom braku patriotycznego zaangażowania. Cała średniozamożna szlachta reprezentowana w izbie poselskiej, bez względu na wyznawaną religię, prowadziła parlamentarną walkę o swobodę wyznania. Jej ukoronowaniem stała się konfederacja warszawska (1573) ustanawiająca pokój religijny w kraju. Wcześniej jednak w łonie katolicyzmu rozpoczął się proces naprawczy zainicjowany przez sobór trydencki (1545-63). Już rok po jego zakończeniu biskup Stanisław Hozjusz sprowadził do Polski jezuitów, którzy kształtowali polską kulturę i życie religijne aż do XVIII w. Rolę kaznodziejstwa jezuici docenili bardzo szybko i stworzyli dwie niezależne jego formy: kaznodziejów - oratorów oraz pisarzy. Jak określają współczesne badania, kazania przeznaczone „do czytania” były w epoce najczęstszą formą prozy homiletycznej. Mirosław Korolko zalicza potrydenckie kaznodziejstwo do odmiany dogmatyczno-apologetycznej. Najkrócej rzecz ujmując miało ono upowszechniać ustaloną na soborze doktrynę Kościoła katolickiego i zajmować się obroną prawd wiary, co w praktyce oznaczało zwalczanie protestantyzmu. Przykładem szesnastowiecznej apologetyki jest działalność włoskiego teologa R. Bellarmina. W tym kontekście historycznym należy rozumieć działalność kaznodziejską księdza Piotra Skargi.

Podmiot retoryczny Kazań sejmowych, zgodnie z przyjętą konwencją, wykorzystuje jako źródło pomysłów mów Biblię i pisma Ojców Kościoła. Opis i analiza słabości ustroju państwa oraz upadku moralnego społeczeństwa są okazją do połączenia problematyki narodowej z religijną. Orator wciela się w postać wieszcza, co jest także wyborem jednej spośród trzech form retorycznych: prorockiej, apostolskiej i patrystycznej.

Jedyna prawdziwa religia chrześcijańska to według Skargi katolicyzm. Protestantyzm w różnych jego odmianach nazwano w Kazaniach herezją. Oratora oburza łatwość wyznawania innej religii i zakusy protestanckiej szlachty do uchwalenia ustaw wykonawczych konfederacji warszawskiej. Zagrożenia, jakie niesie ze sobą wielość religii, wymieniane przez Skargę można podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należałoby wszystko, co wiąże się ze sferą wiary (np. kategoria bluźnierstwa) i wartości etycznych, które z niej wyrastają (np. szerzenie nienawiści), do drugiej - zjawiska burzące porządek społeczny i polityczny państwa (np. skłonność do buntu i stworzenia nowego stanu). Dyskutując z założeniami luteranizmu oraz kalwinizmu retor chce wykazać ich sprzeczność z przyrodzoną człowiekowi naturą (Kazanie piąte). Podważa sens zbawienia przez „samą wiarę”, bo teza Lutra kłóci się z zasadą wolności ludzkiej w podejmowaniu decyzji, podobnie jak kalwińska predestynacja - w mniemaniu Skargi - unieważnia sens dobrych uczynków i uczciwego życia, jako drogi do wiecznego szczęścia. Jednocześnie odmawia protestantom jakichkolwiek wartości moralnych, zarzucając im brak zdolności do przyjaźni, zaufania i uprzejmości. Te uwagi wpływają na ocenę roli dysydentów w życiu państwa i społeczeństwa. W Kazaniu trzecim są pokazywani jako przyczyna „niezgody domowej” i zagrożenie dla jedności kraju, a w kolejnej mowie retor posuwa się dalej. Przypisuje protestantom chęć stworzenia odrębnego stanu, a więc emancypacji politycznej, co było niezgodne z rzeczywistością, bo polscy protestanci, inaczej niż to działo się na Zachodzie, nie tworzyli odrębnej siły politycznej.

Faktem natomiast były przywołane w Kazaniu piątym spory, konflikty doprowadzające do grabieży dóbr kościelnych, do których dochodziło w miejscach dominacji protestantyzmu (szczególnie w miastach Prus Książęcych). W tym kontekście Skarga dowodzi braku szacunku dysydentów wobec prawa i narzeka na ich bezkarność.

Odrębną kwestią podejmowaną przez retora jest relacja między religią a państwem. Już samo wykorzystywanie starotestamentowych realiów w ocenie sytuacji Rzeczypospolitej każe przypuszczać, że inspirującą rolę odegrała tu izraelska teokracja. Pojęcie, stworzone przez żydowskiego historyka Józefa Flawiusza, nazywa tak koncepcję rządów zawartą w Torze, uważającą prawa boskie za źródło zobowiązań religijnych i obywatelskich. P. Skarga przejął ten sposób myślenia, aby udowadniać, że współcześnie jedynie monarchie oparte na katolicyzmie mają moralną legitymizację istnienia. Tym samym katolicyzm, zgodnie z założeniami kontrreformacji, wyrasta na religię państwową. Poza tym retor wielokrotnie podkreśla w Kazaniach sejmowych wyższość władzy duchownej nad świecką (symbolika dwóch mieczy św. Piotra), co jest naturalną konsekwencją wcześniejszego powołania tej pierwszej (rządy Sędziów i powołanie dynastii królów izraelskich). Z tego powodu nie może się zgodzić na likwidację świeckiej egzekucji wyroków sądów kościelnych i decyzję tę uważa za kamień obrazy wobec religii.

W wyraźny sposób pojęcia: wyznania i Kościoła jako instytucji są dla retora tożsame. Podobnie znak równości stawia on, zgodnie z założeniami kontrreformacji, pomiędzy wiernością papieżowi a gwarancją zbawienia. Rolę papiestwa jako instytucji jednoczącej chrześcijaństwo ukazuje także w wymiarze legislacyjnym: jedynie Rzym może być źródłem prawa i dzięki temu katolicyzm stoi na straży porządku, inaczej niż protestantyzm, w którym brak jednej władzy nadrzędnej.

Skarga widzi w perspektywie religii pochodzenie władzy królewskiej, przyjmując utrwalony w średniowieczu pogląd o królu jako wybrańcu, zastępującym w ziemskich warunkach Boga.

Wpływa to na poglądy polityczno-społeczne ujawnione w Kazaniach sejmowych.

Problematyka polityczno-społeczna w Kazaniach sejmowych

Od XV w. najważniejszą funkcję w systemie politycznym Rzeczpospolitej spełniał sejm walny, gdzie debatowały trzy stany: król, senat - wykształcony z rady królewskiej oraz izba poselska, która w drugiej połowie XVI w. umocniła swą pozycję. Zupełnie inaczej niż na Zachodzie Europy widziano rolę króla w systemie władzy. Tam dążono do wzmocnienia jego funkcji (władza absolutna), a w Polsce - za czasów ostatnich Jagiellonów - posiadał inicjatywę ustawodawczą, mógł porozumiewać się z sejmikami (uniwersały) i być mediatorem między senatem a izbą poselską, ale samodzielnie nie rządził. Wprawdzie mianował kandydatów na najważniejsze stanowiska w państwie, ale nie miał prawa ich odwoływać. Brak było rządu, bo ministrowie, jak i pozostali senatorowie, nie podlegali władcy, a odpowiedzialni pozostawali jedynie (i aż!) przed majestatem Rzeczypospolitej. Mieli obowiązek doradzać królowi i jednocześnie kontrolować jego poczynania. Z czasem rola senatu jeszcze bardziej się pomniejszyła, bo prawnie wzmocniona izba poselska stała się miejscem rozgrywek magnaterii, manipulującej głosami szlachty już w sejmikach (zjawisko to - tzw. oligarchia magnacka - zapoczątkowane zostało w XVII wieku).

Jeszcze mniej do powiedzenia mieli w polskim systemie politycznym władcy elekcyjni, ograniczeni w swych działaniach artykułami henrykowskimi.

Piotr Skarga był zwolennikiem silnej władzy królewskiej, czego świadectwem było jego zaangażowanie po stronie tzw. regalistów. Niejednolita ideowo opozycja (stronnictwo hetmani i kanclerza Jana Zamoyskiego oraz grupa prohabsburska) w jednym była jednomyślna - nie dopuszczała myśli o polskim absolutum dominium.

W takiej sytuacji adresatem Kazań stali się senatorzy, gdyż stronnictwo królewskie w umocnieniu ich roli widziało szansę na zmiany polityczne. Podmiot retoryczny zwraca się do nich, chcąc wzbudzić poczucie odpowiedzialności za losy państwa. Myśląc o jego teraźniejszości i przyszłości Skarga widzi Rzeczpospolitą jako monarchię. Rządy demokratyczne wyklucza i stara się zdezawuować ideowe fundamenty tego systemu. Ukazuje mianowicie, że zwykli ludzie - „pospólstwo” nie mają żadnego przygotowania do rządzenia, potrafią ulegać demagogom, którzy wyzwalają najgorsze instynkty ludzkiej natury. Przykład dobrze funkcjonującej demokracji weneckiej nie przekonuje retora, ze względu na dysproporcję między olbrzymią Rzeczypospolitą końca XVI w. (blisko 1 mln km²) a włoską republiką.

Wzmocnienie władzy królewskiej mówca oznacza za konieczność, a znając niechęć swych słuchaczy (właściwie czytelników) do absolutyzmu, udowadnia, że nie każdy silny władca musi być wschodnim satrapą w typie moskiewskich carów czy tureckich dynastii. Wątek ten najszerzej rozwija Kazanie siódme: gwarancją wolności i bezpieczeństwa obywateli są dobre, sprawiedliwe i właściwie egzekwowane prawa, a ich wrogiem nie jest mądry król, ale anarchia. Każda władza sprzeciwiająca się porządkowi moralnemu, skazuje się na niebyt, bo zaprzecza Bożej mądrości, o której podmiot retoryczny wspomina w Kazaniu pierwszym. To dzięki niej ludzie są zdolni należycie wypełniać obowiązki społeczne, a jeśli górę bierze mądrość świecka - „ziemska i bydlęca”, to wiedzie ona do zła.

Skarga bardzo wyraźnie potępia zło wpisane w porządek społeczny. Kiedy wymienia stany Rzeczypospolitej: duchowny, senatorski, żołnierski, mieszczański i chłopski, celowo - chcąc zyskać sympatię możnych - wyłącza ich ze szlachty. Duchowieństwo nazywa sercem Rzeczypospolitej(Kazanie szóste), natomiast w nazwaniu szlachty stanem żołnierskim widzimy rolę, jaką wyznacza mu w funkcjonowaniu państwa. Sprowadza się ona do obrony ojczyzny, a na pewno nie rządzenia nią. W innym miejscu pojawia się metafora kraju jako organizmu, w którym wszyscy obywatele zajmują określone szczeble w hierarchii oraz sprawują określoną rolę. Skarga usiłuje skompromitować polityczne ambicje szlacheckiej izby poselskiej, poprzez obraz zbuntowanych, zamieniających się miejscami części organizmu, z co prowadzi do powstania politycznego monstrum. W tym kontekście warto przypomnieć refleksje retora o wolności. Wyróżnia on jej cztery rodzaje, odnoszące się do rozmaitych wymiarów ludzkiego istnienia: indywidualnego, społecznego, państwowego oraz metafizycznego. Pojęcie „złotej wolności”, fundamentalne dla szlacheckiej tożsamości, ksiądz Skarga nazywa wolnością od niesprawiedliwego i okrutnego władcy, a więc nie łączy ze zdolnością szlachty do rządzenia. Natomiast anarchię, czyli przekonanie o całkowitej swobodzie i niezależności od wszelkich form zwierzchnictwa i prawa, klasyfikuje jako cechę szatańską, sprzeczną z prawami Boga.

Moralnej ocenie podmiotu retorycznego podlegają w Kazaniach sejmowych także społeczne stosunki panujące w Polsce. Skarga nie odrzuca istnienia nierówności społecznych, bo ich istnienie w hierarchicznej strukturze jest czymś naturalnym. Z całą stanowczością sprzeciwia się jednak okrucieństwu, z jakim szlachcice traktują swych poddanych. Idąc tropem biblijnym, Skarga bierze w obronę chłopów, którzy też są Polakami i chrześcijanami. W Księdze Kapłańskiej, Księdze Powtórzonego Prawa i w wypowiedziach prorockich (Izajasz, Amos, Ozeasz, Jeremiasz) odnajdujemy przestrogi wobec ludzi wykorzystujących swą pozycję społeczną do krzywdzenia i wyzysku „niewolników, najemników, pracowników”. Skarga upominając ich, przypomina o dekalogu, który powinien obowiązywać chrześcijanina, czyli uważa hierarchię wartości za fundament relacji społecznych.

Mówiąc o miłosierdziu wobec biednych - chłopów i miejskiego plebsu - ma na myśli nie tylko współczucie, ale chęć podjęcia pomocy i rzeczywisty czyn. Być może najlepszym dowodem autentyzmu słów Skargi są działania kaznodziei: założenie Bractwa Miłosierdzia oraz Banku Pobożnego, wynikające z potrzeby niesienia pomocy innym ludziom.

Motyw ojczyzny

Podmiot retoryczny Kazań sejmowych przyjmuje optykę widzenia stroskanego o losy ojczyzny obywatela, więc istotne jest to, w jaki sposób postrzega własne państwo. Wcześniej wspomniano już powtarzającą się w wielu mowach metaforę ojczyzny jako żywego organizmu. Z racji przyjętej konwencji biblijnej prefiguracji Rzeczpospolita nazywana jest Jeruzalem. To ujęcie chętnie podejmie w czasach późniejszych literatura w specyficzny sposób łącząca problematykę polityczną i religijną, np. romantyczny mistycyzm.

W Kazaniu wtórym rozwinięciu podlega motyw ojczyzny-matki oraz ojczyzny-statku walczącego z morskim żywiołem. Oba te motywy na stałe zadomowiły się w polskiej literaturze i publicystyce politycznej. Podobnie rzecz ma się z chętnie wykorzystywanym przez Skargę skontrastowaniem dawnej wspaniałości kraju i jego mieszkańców z dzisiejszym upadkiem. Natomiast ostatnie z wymienianych przez nas ujęć zapowiada już następną epokę - Barok. Rzeczpospolita widziana jako antemurale christianitatis - przedmurze chrześcijaństwa na stałe zadomowi się w wyobrażeniach sarmackiej szlachty, widzącej swą misję dziejową w obronie chrześcijaństwa na wschodnich szańcach Europy. Z barokowym widzeniem świata łączy Piotra Skargę jeszcze jedna cecha - kult życia heroicznego.

W ten sposób pisarstwo Piotra Skargi połączyło tradycję renesansowej retoryki z barokową wizją świata. Z odrodzeniową literaturą łączy podmiot retoryczny przekonanie, że człowiek zdolny jest do naprawy świata, więc warto wzmacniać państwo i doskonalić moralnie jego obywateli. Z barokowego światopoglądu wynikają kontrreformacyjne poglądy retora i typowe dla epoki lęki egzystencjalne.

Potrzebujesz pomocy?

Renesans (Język polski)

Teksty dostarczyło Wydawnictwo GREG. © Copyright by Wydawnictwo GREG

autorzy opracowań: B. Wojnar, B. Włodarczyk, A. Sabak, D. Stopka, A. Szóstak, D. Pietrzyk, A. Popławska
redaktorzy: Agnieszka Nawrot, Anna Grzesik
korektorzy: Ludmiła Piątkowska, Paweł Habat

Zgodnie z regulaminem serwisu www.bryk.pl, rozpowszechnianie niniejszego materiału w wersji oryginalnej albo w postaci opracowania, utrwalanie lub kopiowanie materiału w celu rozpowszechnienia w szczególności zamieszczanie na innym serwerze, przekazywanie drogą elektroniczną i wykorzystywanie materiału w inny sposób niż dla celów własnej edukacji bez zgody autora podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności.

Korzystanie z portalu oznacza akceptację Regulaminu.

Polityka Cookies. Prywatność. Copyright: INTERIA.PL 1999-2022 Wszystkie prawa zastrzeżone.