Czy człowiek jest istotą z natury religijną, Homo Religiosus, jak określił to kontrowersyjny rumuński religioznawca Mircea Eliade? A jeśli tak to, jakie były najstarsze ludzkie wierzenia i czy można określić, która religia powstała jako pierwsza?

W mrokach dziejów

Ustalenie, kiedy w życiu przedludzkich społeczności po raz pierwszy pojawiły się elementy mistyki, wydaje się niemożliwe. Zdaniem paleontologów nasi najdawniejsi przodkowie z rodzaju Australopitek byli istotami przedreligijnymi. Trudność w stworzeniu jakichkolwiek wierzeń z pewnością sprawiał brak umiejętności mowy.

Kilkadziesiąt tysięcy lat temu w Eurazji swoją obecność zaznaczył Homo Sapiens. Pojawiły się pierwsze malowidła naskalne oraz zoomorficzne figurki zwierząt, np. odkryta na terenie Jury Szwabskiej w Hohlenstein-Stadel niewielka rzeźba Człowieka-lwa, licząca około 40 tysięcy lat. Czy jest to dowód na obecność najstarszej formy zorganizowanych wierzeń? Jaskinie, w których znajdowały się malowidła, często były położone w trudno dostępnych miejscach i zbyt małe, aby stanowić schronienie jakiejś grupy ludzi. Możliwe więc, że miały charakter czysto rytualny. W jednym z takich sanktuariów we francuskim Trois Frères widnieje ciekawe malowidło postaci odzianej w skórę jelenia. Może ono przedstawiać szamana.

Prehistoryczni ludzie byli mocno związani z przyrodą. Wizerunki zwierząt oraz zwierzęcoludzkich hybryd wskazują, że pierwotne wierzenia związane były z animizmem, w którym świat fizyczny i duchowy wzajemnie się przenikają, a dusze oprócz ludzi mogą też posiadać zwierzęta, rośliny, a nawet przedmioty nieożywione.

Liczne kobiece figurki znajdowane na stanowiskach archeologicznych mogły być z kolei powiązane z kultem płodności. Rzeźby te, nazywane paleolitycznymi Wenus, spośród których najbardziej znana jest Wenus z Willendorfu, symbolizowały zdaniem naukowców takie aspekty życia, jak narodziny i wzrost, urodzaj, zjawiska pogodowe czy ciąża. Możliwe, że jest to pierwszy przykład oddawania czci bóstwu reprezentowanemu przez Boginię Matkę.

Z okresu tuż przed neolitem pochodzi najstarszy kompleks świątyń kamiennych w tureckim Göbekli Tepe. Liczące 12 tys. lat kręgi ozdobione są licznymi wyobrażeniami zwierząt. Brak źródeł pisanych nie pozwala jednak z całą pewnością orzec, że miały one religijny charakter, choć wielu uczonych skłania się ku takiej hipotezie.

Pierwsze zorganizowane religie

Cywilizacja narodziła się dzięki rolnictwu, umiejętności wytopu metali, tworzenia ceramiki i murarstwu. W rejonie Żyznego Półksiężyca już 10 tys. lat temu powstawały pierwsze miasta i pierwsze systemy religijne. Jednak na trwałe w historii zapisała się dopiero istniejąca od IV tysiąclecia p.n.e. cywilizacja Sumeru. Żyjąca w miastach-państwach społeczność stworzyła szeroki system wierzeń, w którym każde miasto miało głównego boga, zwanego Panem miasta. Budowano też monumentalne świątynie, tzw. zigguraty.

Religia Sumerów, w której najważniejszymi postaciami panteonu byli bóg nieba, Anu, bóg słodkich wód, Enki, czy bogini miłości i wojny, Inanna, miała ogromny wpływ na wszystkie kolejne cywilizacje mezopotamskie. Elementy mitów takie jak stworzenie człowieka czy potop znalazły też odzwierciedlenie w Starym Testamencie.

Niedaleko zarówno geograficznie, jak i czasowo formowała się inna wielka cywilizacja – Starożytny Egipt. Także i ona stworzyła oryginalny system wierzeń, z wpływową grupą kapłanów oraz ogromnymi grobowcami w postaci piramid. Duże znaczenie miały bóstwa lokalne, których w szczytowym okresie mogło być nawet kilkaset. Miasta posiadały własne panteony, tzw. enneady, które najczęściej zawierały po dziewięć bóstw. Do najważniejszych z nich należały te czczone w świętym mieście Heliopolis, czyli Ra, Ozyrys, Izyda czy Horus.

W Egipcie pojawiła się też praktyka ubóstwiania panującego faraona jako ziemskiego wcielenia Horusa. Co ciekawe, rządzący w XV stuleciu p.n.e. faraon Echnaton wprowadził kult jednego boga, Atona. Choć tuż po jego śmierci powrócono do dawnych praktyk, to jednak była to pierwsza próba stworzenia religii monoteistycznej.

Zaratusztrianizm czy judaizm?

Reforma Echnatona, choć krótkotrwała, mogła mieć jednak znaczący wpływ na osiedloną wówczas w Egipcie społeczność żydowską. Wiele przesłanek wskazuje na fakt, że początkowo Hebrajczycy, podobnie jak wszystkie sąsiednie ludy, byli politeistami. Gdzieś w II tysiącleciu p.n.e. pojawił się jahwizm. Nie była to jeszcze religia monoteistyczna, a raczej monolatria, czyli oddawanie czci jednemu bóstwu bez zaprzeczania istnieniu pozostałych. Dopiero około X wieku p.n.e. narodził się judaizm i zaczęła formować tradycja Żydowska. Sam Stary Testament powstawał przez blisko tysiąc lat, a ostateczny kształt przybrał dopiero 200 lat przed narodzinami Chrystusa.

Oparty o poglądy żyjącego w II tysiącleciu p.n.e. filozofa Zatatusztry oraz świętą księgę Awestę Zaratusztranizm był przez wiele wieków dominującą religią monoteistyczną Bliskiego Wschodu, głównie za sprawą podbojów imperium perskiego. Najważniejszym bóstwem był Pan Mądrości, Ahura Mazda, później nazywany również Ormuzdem, a jego głównym wrogiem zły duch Angra Majnu (Aryman). W Zaratusztrianizmie obecne były też znane z religii Abrahamowych elementy takie jak sąd ostateczny, zmartwychwstanie, wędrówka dusz, niebo, czyściec i piekło czy wiara w nadejście mesjasza. Również stamtąd mogło zostać zaczerpnięte pojęcie czystości obejmujące w judaizmie i islamie m.in. kwestie dopuszczalnego pożywienia.

Która religia jest najstarsza?

Ustalenie, jaki system wierzeń powstał najdawniej, wydaje się niemożliwe. Nie ma nawet stuprocentowej pewności, jakiego rodzaju była to religia. Zaproponowana przez austriackiego księdza, lingwistę i antropologa Wilhelma Schmidta koncepcja pramonoteizmu zakłada, że pierwotne wierzenia odnosiły się do idei jednego bóstwa i dopiero później pojawiły się religie politeistyczne. Wiadomo natomiast, która spośród współczesnych wielkich religii może się poszczycić najdłuższym rodowodem. Jest to hinduizm, który liczy sobie prawie 4 tys. lat i do dziś ma setki milionów wyznawców.