Pojęcie "demokracja" oznacza władzę ludu. W tym ustroju każdy pełnoprawny obywatel ma wpływ na rządzenie, jak również może piastować różne urzędy. W starożytnych Atenach, gdzie demokracja się narodziła, wszyscy ludzie mogli decydować o własnym losie, a także o losach ich państwa. Rozwój demokracji miał bardzo duży wpływ na starożytny świat. Powstało wiele nowych instytucji związanych z systemem demokratycznym.

Po reformach Solona w 594 r. p.n.e. Zgromadzenie Ludowe zajmowało się sprawami wojny i pokoju, wyborem urzędników. Z trzech najwyższych grup wybierano Radę Czterystu, która przygotowywała projekty ustaw. Z najwyższej grupy majątkowej wybierano 9 archontów, którzy zajmowali się sprawami wojska i religii. Powstał również sąd przysięgłych Ateńczyków, którzy ukończyli 30 lat. Rozpatrywał on apelacje od orzeczeń urzędników. Archontowie, którzy odeszli z urzędu tworzyli areopag, który sądził w sprawach o zabójstwo.

W latach 508-507 p.n.e. reformy zostały przeprowadzone przez Klejstenesa. Ich celem było odebranie arystokracji wpływu na politykę i obalenie armii. Wzrosło znaczenie Zgromadzenia Ludowego. Zanim Zgromadzenie Ludowe podjęło decyzję w sprawach konkretnego projektu ustawy, zgłaszano go najpierw Radzie, która przedstawiała go Zgromadzeniu ze swoją opinią. Rada Pięciuset była wybierana z dziesięciu okręgów Attyki, z każdego po 50 osób, które ukończyły 30 lat. 9 archontów zajmowało się administracją i pełniło funkcje religijne. Jeśli chodzi o sądownictwo - istniały sąd przysięgłych, areopag i sąd skorupkowy, który sądził polityków zagrażających demokracji. Wskazany większością głosów musiał opuścić Ateny na 10 lat. Nie tracił jednak przy tym majątku ani obywatelstwa.

W połowie V w. p.n.e. kolejne reformy przeprowadził Perykles. Władzę ustawodawczą sprawowało Zgromadzenie Ludowe wszystkich obywateli. Obywatelami byli wolni mężczyźni zapisani na listy obywateli Aten, którzy ukończyli 20 lat.

W Radzie Pięciuset 50 prytanów pełniło urząd przez 1/10 część roku. Przygotowywali oni obrady Zgromadzenia, nadzorowali urzędników poprzez powołane w tym celu specjalne komisje, strzegli kluczy, pieczęci i skarbu. Archontowie pełnili funkcje kapłańskie, a po rocznej kadencji wchodzili dożywotnio w skład areopagu. Wojskiem kierowało 10 strategów, natomiast system sądownictwa stanowiły nadal sąd przysięgłych, areopag i sąd skorupkowy.

Perykles był wielkim myślicielem państwowym starożytnych Aten. Dążył on do zniesienia nieprawości i do wprowadzenia równouprawnienia wszystkich obywateli. W Radzie Pięciuset nakazał przydzielać płace państwowe. Także sędziowie otrzymywali wynagrodzenie za swoja pracę. Wszystkie urzędy, a było ich ok. 700, były w czasach Peryklesa płatne i losowane (z wyjątkiem strategów). Pensje umożliwiały podniesienie poziomu życia ludziom pełniącym odpowiedzialne funkcje państwowe.

Demokracja ateńska sprawiła, że obywatele zaczęli identyfikować się ze swoim państwem (polis). Każdy z obywateli miał takie same prawa, a mianowicie: wolność osobistą, równość wobec prawa, wolność słowa i wypowiedzi. Dzięki demokracji poszerzyły się ludziom horyzonty myślowe. Dużą rolę odgrywali demagodzy. Demokracja miała znaczący wpływ na kulturę, w tym zwłaszcza na filozofię. Stała się wzorem do naśladowania dla kolejnych pokoleń, będąc wzorem demokracji bezpośredniej.

Renesans (odrodzenie) to prąd w szeroko rozumianej kulturze, który dominował w Europie pomiędzy XIV a XVI wiekiem. Narodził się we Włoszech i wypełnił wiele dziedzin życia ludzi - od nauki, sztuki, literatury po filozofię czy politykę. Głównym prądem umysłowym renesansu był humanizm, który głosił troskę o pełny rozwój człowieka, jego szczęście czy godność. Sztandarowym hasłem humanizmu była maksyma Terencjusza: "Jestem człowiekiem i nic, co ludzkie nie jest mi obce". Humanizm potępiał ideały średniowiecza, a zwłaszcza dewizę "memento mori", czyli pamiętaj, że umrzesz. Nakazywał cieszyć się chwilą zgodnie z myślą Horacego: "carpe diem" (żyj chwilą). Głoszono także antropocentryzm, czyli pogląd stawiający człowieka w centrum zainteresowania. Oparto się więc na autorytecie myślicieli i filozofów antycznych. Rozwijało się szkolnictwo: w Polsce powstały gimnazja humanistyczne kalwińskie w Pińczowie, luterańskie w Gdańsku i Toruniu, ariańska akademia w Rakowie. Założono Akademie w Zamościu i Wilnie.

Rozwijały się nauki przyrodnicze i humanistyczne. Ideał epoki stanowił człowiek wszechstronnie wykształcony. Humaniści głosili prawo wyboru trybu życia oraz wolność jednostki. Upowszechniły się książki dzięki wynalazkowi druku dokonanemu przez Jana Gutenberga ok. 1440 r.

Do najwybitniejszych twórców doby renesansu należy zaliczyć Leonarda da Vinci ("Mona Lisa", "Ostatnia Wieczerza", "Chrzest Chrystusa", "Hołd trzech króli", "Zwiastowanie", "Dama z gronostajem"). Da Vinci był ponadto architektem i rzeźbiarzem, opracował projekty łodzi podwodnej, maszyny latającej, spadochronu czy studium ludzkiego ciała. Innymi wybitnymi twórcami renesansowymi byli: Michał Anioł Buonarotti (rzeźby: "Mojżesz", "Dawid", "Pieta", freski w Kaplicy Sykstyńskiej), Rafael Santi (obrazy: "Madonna Sykstyńska", "Szkoła Ateńska"), Tycjan (obraz "Wenus z Urbino, portrety papieża Pawła III i cesarza Karola V), Piotr Breugel Starszy (obraz "Upadek Ikara"). Do najwybitniejszych pisarzy należy zaliczyć: Franciszka Rabelais ("Gargantua i Pantagruel"), Piotra Ronsarda, Jeana Bodin ("Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej"), Erazma z Rotterdamu ("Pochwała głupoty"), Tomasza Morusa ("Utopia"), Williama Szekspira ("Hamlet", "Makbet").

Erazm z Rotterdamu był filozofem i badaczem Biblii. Przywiązywał on wielką wagę do tolerancji, która jego zdaniem wyraża miłość do ludzi. Często krytykował Kościół za nadmierne gromadzenie dóbr i wartości materialnych. Nie negował on samego istnienia Kościoła, lecz domagał się jego całkowitej duchowej przemiany. Uważał, że zadaniem Kościoła powinny był pełne troski działania niosące pomoc ludziom, a nie pomnażanie majątku. Erazm z Rotterdamu przywiązywał również wagę do funkcji i zadań państwa. Uważał, że powinno ono stale kontrolować sytuację w kraju, tak aby nie doszło do żadnych buntów czy zamieszek w obrębie jego granic.

Dużo uwagi poświęcił istocie państwa Tomasz More. W swoim wielkim dziele pt.: "Utopia" (1516) zawarł cechy idealnego społeczeństwa, które jest perfekcyjne pod każdym względem. Takie społeczeństwo nigdy nie istniało i nie może powstać, stąd pojęcie utopii, które pochodzi właśnie z tego dzieła.

Innym wybitnym twórcą doby renesansu jest Niccolo Machiavelli, który jest autorem poematu "Książę" (1532). Machiavelli dowodzi w nim, że można uciec się do podstępu czy zdrady, aby osiągnąć obrany cel. To z tego poematu pochodzi powiedzenie "cel uświęca środki". Doktrynę tę określa się jako makiawelizm.

Teoretykiem absolutyzmu w dobie renesansu był niewątpliwie Jean Bodin. W swoim dziele pt.: "Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej" zawarł teorię władzy absolutnej. Według Jeana Bodin władcy absolutnemu należy się potężna, nieograniczona władza, a także możliwość stanowienia prawa, przy czym władca ten nie podlega stanowionemu przez siebie prawu. Poddani czy słudzy władcy absolutnego nie mogli się mu sprzeciwić, gdyż jako głowa państwa miał on prawo do wszystkiego.

Wśród polskich twórców wymienić należy: Mikołaja Reja ("Krótka rozprawa między panem, wójtem a plebanem"), Jana Kochanowskiego ("Treny", "Odprawa posłów greckich", "Fraszki"), Łukasza Górnickiego ("Dworzanin polski"), Mikołaja Gomółkę (muzyka do "Psalmów" Jana Kochanowskiego) czy Andrzeja Frycza Modrzewskiego ("O naprawie Rzeczypospolitej").

Wielkiego odkrycia dokonał Mikołaj Kopernik. Zadał on kłam teorii geocentrycznej, która zakładała, że Ziemia znajduje się w centrum Układu Słonecznego. Kopernik głosił natomiast heliocentryzm, czyli pogląd mówiący o tym, że to Słońce znajduje się w centrum układu słonecznego. Teorii tej dowiódł w swoim dziele pt.: "O obrotach sfer niebieskich". Teoria ta spotkała się z szeroką krytyką, m.in. ze strony Kościoła, który umieścił dzieło Kopernika na indeksie ksiąg zakazanych.

Wielkim polskim myślicielem doby renesansu był Andrzej Frycz Modrzewski, autor dzieła "O poprawie Rzeczypospolitej" (1551). Opowiadał się on za władzą królewską oraz za równością obywateli wobec prawa. W odróżnieniu od Machiavellego Modrzewski rozumiał politykę w ścisłym związku z moralnością chrześcijańską. Uważał, że zwierzchność nad prawem winien mieć Kościół. Modrzewski pragnął także pokoju w Europie i domagał się zaprzestania bezsensownych wojen zaborczych. Za sprawiedliwe uważał jedynie wojny obronne.

Do głównych wad Rzeczpospolitej Modrzewski zaliczał: nierówność stanów, upośledzenie plebejuszy, bezkarność zabójców. Modrzewski dostrzegał również potrzebę naprawy i odbudowy autorytetu Kościoła.

Na polu gospodarki żądał on wprowadzenia swobodnej wymiany handlowej, a także zwiększenia produkcji rzemieślniczej.

Poglądy Modrzewskiego były niestety utopią w polskiej demokracji szlacheckiej. Znajdowały jednak uznanie wśród humanistów europejskich. Traktat "O naprawie Rzeczypospolitej" został przetłumaczony z łaciny na niemiecki. Holenderski prawoznawca Hugo Grotius, który opracował doktrynę prawa międzynarodowego czy wolności mórz, czerpał obficie z Modrzewskiego.

Ideowym przeciwnikiem Modrzewskiego był Stanisław Orzechowski (1513-1566), który uważał, że ustrój Rzeczypospolitej nie potrzebuje naprawy. W stosunkach polityczno-społecznych państwa odbija się bowiem porządek niebios, natomiast wolności szlacheckie pochodzą od Boga. Stabilność tego systemu gwarantują Kościół katolicki i religia. Orzechowski upowszechnił więc teokratyczną koncepcję ustroju Polski. Wolności szlacheckie były według Orzechowskiego ograniczeniem zobowiązań szlachty wobec państwa i króla do minimum.

Opisu stosunków ustrojowych, gospodarczych i kulturalnych w Polsce dokonał Marcin Kromer w swoim traktacie "Polonia".

Pod wpływem dzieł Erazma z Rotterdamu powstało w Polsce nieformalne koło erazmian, czyli osób, które łączyło uwielbienie dla literackich i kulturalnych osiągnięć mistrza. Należeli do niego wędrowni poeci i humaniści tacy jak Kallimach i Celtis oraz Jan Boner (podskarbi Zygmunta I), Justus Decjusz (sekretarz króla i historyk), Andrzej Krzycki (poeta, humanista, dyplomata, biskup, prymas Polski) czy Jan Dantyszek (poeta, dyplomata, biskup warmiński). Erazmianie podziwiali koncepcję odnowy Kościoła i moralności chrześcijańskiej prezentowaną przez ich mistrza, jego dystans wobec sporów i konfliktów religijnych, a także irenizm, czyli ducha pokoju przenikającego jego działalność i twórczość. Erazm z Rotterdamu pisał listy do wszystkich wybitnych osobistości w Polsce, które interesowały się jego twórczością, m.in. do króla Zygmunta I.

W dobie renesansu nastąpił ponadto rozkwit dziejopisarstwa. Jan Długosz napisał "Dzieje Polski", natomiast Marcin Bielski opracował "Kronikę świata", która stanowiła zarys historii powszechnej.

W dobie renesansu nastąpił także rozwój geografii. Maciej z Miechowa, który był lekarzem, astrologiem, geografem i historykiem, wydał drukiem na początku XVI w. pierwszą nowożytną geografię Europy Wschodniej. Książka ta nosiła tytuł "Rozprawa o dwu Sarmacjach - Azjatyckiej i Europejskiej". Maciej z Miechowa udowadniał w niej tezę, że państwo polskie obejmuje terytoria zamieszkane kiedyś przez walecznych Sarmatów, a Polacy, Litwini i Rusini są ich potomkami. Było to wyrazem popularnej wówczas w Europie tendencji do przypisywania sobie przez poszczególne narodowości pochodzenia od mitycznych i heroicznych przodków.

Rozprawa Macieja z Miechowa miała kilkanaście wydań w tłumaczeniu na kilka języków europejskich. Można powiedzieć, że stała się ona sensacją wydawniczą poprzez to, że po raz pierwszy przekazała ścisłe informacje o egzotycznych dla Europejczyków terenach i obaliła różne mity przekazane przez starożytnych.

Maciej z Miechowa kontynuował ponadto kronikę Długosza. Oparł swą "Kronikę Polaków" (1519) właśnie na kronice Jana Długosza i dopisał historię do momentu objęcia rządów przez Zygmunta Starego.

Sensacją stało się również wydrukowanie w Krakowie mapy Sarmacji i Polski, co zostało dokonane przez kartografa i historyka Bernarda Wapowskiego.

Renesans przyniósł także rozkwit drukarstwa. W Polsce Florian Ungler, Jan Haller czy Hieronim Wietor wydawali pierwsze książki polskie, ustalili zasady pisowni i ortografii, upowszechniali kulturę polską i obcą.

W malarstwie dominowała tematyka świecka, motywy mitologiczne czy biblijne. Postacie malowane były według wzorów piękna klasycznego. Wykorzystywano tu znajomość anatomii. Obrazy charakteryzowała harmonia, spokój, łagodne kolory. Jeśli chodzi o rzeźbiarstwo, to rozwijał się portret popiersiowy, posągi konne, akty czy rzeźby nagrobkowe.

Budowle doby renesansu były często ozdobione kolumnami, attykami, złotymi kopułami, dużymi oknami, bogatymi portalami, półokrągłymi łukami, ozdobnymi freskami. Ściany budowli były pokryte kamiennymi okładzinami lub tynkami.

Do najwybitniejszych architektów doby renesansu należy zaliczyć Filipa Bruneleschiego (katedra we Florencji), Donato Bramante (Bazylika Św. Piotra w Rzymie) czy Michała Anioła (kopuła Bazyliki Św. Piotra w Rzymie).

Wzorem włoskich architektów budowano w Polsce kamienice miejskie, np. w Krakowie czy Kazimierzu, a także ratusze, np. w Poznaniu czy Zamościu. W stylu renesansowym przebudowano Wawel - duży udział miał tu zwłaszcza architekt Bartłomiej Berecci czy Franciszek Florentczyk. Na Wawelu powstały arkadowe krużganki, kaplica Zygmuntowska zwana perłą renesansu na północ od Alp czy sufit kasetonowy z głowami. Renesansowy wystrój uzyskały krakowskie Sukiennice, zamek w Baranowie Sandomierskim czy zamek w Niepołomicach.

Przykładem architektury renesansowej są także kamienice braci Przybyłów w Kazimierzu Dolnym. Cechuje je wielka, ciężka ozdobna attyka, która przytłacza optycznie piętro mieszkalne. Charakterystyczny jest tu brak choćby kawałka wolnej przestrzeni na ścianach kamienic. Zjawisko to znane jest jako "Horror vacui", czyli strach przed pustką. Było ono typowe dla artystów renesansowych, ale skłaniających się już wyraźnie ku sztuce baroku.

Inny przykład architektury renesansowej stanowi willa Decjusza pod Krakowem. Justus Ludwik Decjusz był spolonizowanym Azjatczykiem - dyplomatą, finansistą i kupcem, a także historykiem i poetą. To właśnie dla niego Bartolommeo Berecci, który był budowniczym króla Zygmunta Starego, wzniósł willę w Woli Justowskiej w stylu włoskiego renesansu. Decjusz zgromadził tam bogatą bibliotekę, a także organizował biesiady artystyczno-literackie.

W duchu renesansu zostało zbudowane także miasto Zamość przez włoskiego architekta Bernarda Morando przy współudziale zleceniodawcy - Jana Zamoyskiego. Miasto to stanowiło realizację koncepcji "miasta idealnego", która została opracowana przez włoskich teoretyków sztuki doby renesansu.

Należy w końcu zauważyć, że poglądy myślicieli renesansowych mają wiele wspólnego z ideami wypracowanymi przez demokrację ateńską, przy czym niektórzy aprobowali całkowicie te idee, a inni odrzucali je częściowo lub nawet w całości. Przykładowo Tomasza More'a możemy uznać za zwolennika demokracji, gdyż jego wyimaginowane społeczeństwo idealne opierało się właśnie na ideach demokracji. Zupełnie inny obraz państwa ukazuje Jean Bodin, który w swoim traktacie "Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej" kreśli obraz władzy absolutnej, co jest zaprzeczeniem demokracji. Bodin twierdzi, iż tylko władca może mieć absolutną władzę i nikt nie może się mu sprzeciwić. Nie ma tu więc mowy o żadnych rządach ludu.

Za zwolennika demokracji można już natomiast uznać Andrzeja Frycza Modrzewskiego, który opowiadał się za silną władzą królewską, ale też za jego równością wobec prawa w stosunku do innych obywateli.

Jeśli popatrzeć wyłącznie na sytuację Polski w dobie renesansu, to można tu w świetle idei demokracji ateńskiej poczynić jeszcze ciekawsze spostrzeżenia. W Polsce w tym rodził się bowiem ustrój tzw. demokracji szlacheckiej. Już w nazwie widzimy więc analogię czy próbę nawiązania do świetnego ustroju ateńskiego. I faktycznie, w Polsce na pewno o wiele bardziej realizowano założenia demokracji niż w innych państwach europejskich, w których w tym czasie rodziły się monarchie absolutne. W przypadku Polski problem wynikał jednak z drugiego członu nazwy "demokracja szlachecka". Otóż można powiedzieć, że demokracja ta została wręcz zawłaszczona przez szlachtę, przez co doszło do wypaczenia jej idei. Szlachta strzegła swoich swobód demokratycznych, ale zapominała o swoich obowiązkach wobec państwa. Była niechętna królowi i wszelkim nowinkom prawnym, przez co osłabiała autorytet państwa, także na arenie międzynarodowej. Nadmierne rozmiłowanie szlachty w swobodach swojego stanu dało znać o sobie zwłaszcza w kolejnych wiekach, co przywiodło Rzeczpospolitą do upadku w wieku XVIII. Już jednak w wieku XVI Andrzej Frycz Modrzewski napiętnował wady polskiego ustroju, który choć mienił się demokracją, to jednak istniała w nim nierówność stanów czy też w bardzo złej sytuacji prawnej znajdowali się plebejusze.