Oprócz odpowiedzialności na zasadzie winy czy odpowiedzialności na zasadzie słuszności należy wśród rodzajów odpowiedzialności wyróżnić odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, którą inaczej można określić jako odpowiedzialność obiektywną czy odpowiedzialność za skutek. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka usytuowana jest w kodeksie cywilnym na dalszym planie. Można przyjąć, że w kodeksie cywilnym wiodącym rodzajem odpowiedzialności za czyny niedozwolone jest odpowiedzialność na podstawie winy, czyli odpowiedzialność na podstawie subiektywnej, natomiast dopiero w wypadkach wyraźnie wyodrębnionych są przewidziane odstępstwa od tej zasady. Jednakże nawet w takich okolicznościach trzeba mieć świadomość, że odpowiedzialność za skutek ma coraz donioślejsze znaczenie we współczesnym prawie cywilnym. Ciągły rozwój mechanizacji sprawia, iż dowodzenie za każdym razem winy osoby odpowiedzialnej prowadziłoby do tego, że poszkodowany byłby pozbawiony możliwości naprawienia szkód powstałych wskutek ruchu urządzeń mechanicznych, który jest przecież dozwolony, a nawet społecznie nieodzowny. Gdyby nie różne urządzenia mechaniczne, nie byłoby bowiem możliwe prawidłowe funkcjonowanie naszej cywilizacji. Nie można jednak zapominać o tym, że osoby poszkodowane pracą tych urządzeń mają prawo żądać naprawienia szkód, które zostały przez nie poniesione po zetknięciu się z tymi urządzeniami. Szkodliwe skutki tej działalności muszą stanowić obciążenie dla osób fizycznych czy prawnych, które te urządzenia obsługują.

Odpowiedzialność taka jest przewidziana przez art. 435 kodeksu cywilnego. Zacytujmy tu ten przepis w całości:

Art. 435 § 1. Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) ponosi odpowiedzialność za szkodę na osobie lub mieniu, wyrządzoną komukolwiek przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie ponosi odpowiedzialności.

§ 2. Przepis powyższy stosuje się odpowiednio do przedsiębiorstw lub zakładów wytwarzających środki wybuchowe albo posługujących się takimi środkami.

Wraz z rozwojem cywilizacji technicznej w końcu XIX w. i w XX w. nastąpił wzrost zastosowania urządzeń technicznych, które są poruszane za pomocą podstawowych sił przyrody. Zjawisko to stało się obecnie masowe. Uruchomianie tych środków powoduje jednak wzrost niebezpieczeństwa dla osób, które obsługują takie urządzenia. Korzystanie z nich może być również niebezpieczne dla osób znajdujących się w najbliższym otoczeniu tych maszyn. W związku z tym konieczne stało się przyjęcie wobec przypadków, które są najbardziej powszechne w tych okolicznościach, dosyć surowej odpowiedzialności opierającej się na zasadzie ryzyka. Przyczyn zdarzeń, które wywołują takie szkody nie można często ustalić z wystarczającą dokładnością. Co więcej, takie szkody bywają często trudne do uniknięcia, a władztwo człowieka nad siłami przyrody, z których korzysta, nie jest zwykle pełne i zazwyczaj uchodzą one czasem jego kontroli. Tak dzieje się na całym świecie.

W XIX i XX w. poszczególne systemy prawne uzasadniały wprowadzenie odpowiedzialności obiektywnej w ten sposób, iż ryzyko szkód, które powstają w związku z niebezpieczną dla otoczenia działalnością musi ponosić osoba, która podejmuje tę działalność dla własnej korzyści. Nie jest zabronione prowadzenie działalności niebezpiecznej, lecz ponieważ jest ona ryzykowna, musi wiązać się z określonymi ciężarami. Osoba prowadząca działalność wiążącą się z wykorzystaniem sił przyrody i posługująca się urządzeniami nowoczesnej techniki musi dostosować się do pewnych zasad. Mianowicie, musi po prostu wliczyć potencjalne świadczenia odszkodowawcze do swej prognozy zysków i strat. Ostatecznie wiążące się z tym koszty wlicza się do cen produkowanych towarów czy świadczonych usług. Dzięki temu osoba, która poniosła szkodę wskutek działalności danego przedsiębiorstwa, może łatwiej uzyskać odszkodowanie, niż gdyby miała go dochodzić na podstawie reżimu deliktowego, który konstruuje odpowiedzialność na zasadzie winy.

Artykuł 435 k.c. używa pojęcia przedsiębiorstwa oraz pojęcia zakładu, nie określając go jednak bliżej. Należy uznać, że pojęcia te są tutaj równoznaczne. W związku z tym przez pojęcie przedsiębiorstwa (zakładu) należy tu rozumieć zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczony do prowadzenia działalności gospodarczej. (art. 55[1] kodeksu cywilnego). Kwestia osobowości prawnej nie ma tu znaczenia. Podstawowe kryterium stanowi tu natomiast wymóg, aby przedsiębiorstwo czy zakład były wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody. Należy więc przyjąć, że działalność przedsiębiorstwa (zakładu) musi opierać się na wykorzystaniu sił przyrody, takich jak para, gaz, paliwa płynne, elektryczność, woda, wiatr, itp. Funkcjonowanie przedsiębiorstwa czy zakładu ma być więc uzależnione od stosowania sił przyrody. Takim przedsiębiorstwem czy zakładem może być np. fabryka, przedsiębiorstwo transportowe, państwowy ośrodek maszynowy, zakład energetyczny, elektrownia atomowa, reaktor atomowy itp. Niektóre przedsiębiorstwa czy zakłady możemy od razu zakwalifikować do takich, które nie są wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody. Nie będzie przykładowo przedsiębiorstwem (zakładem) wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody bank, przedsiębiorstwo handlowe, gospodarstwo rolne, kino itp. Nie jest bowiem wystarczające stosowanie jednej czy kilku maszyn lub urządzeń, ponieważ nie są one fundamentalne dla istnienia czy funkcjonowania przedsiębiorstwa (zakładu).

Nie zawsze jednak można takiej klasyfikacji dokonać bez cienia wątpliwości i często niezbędne są właściwe ustalenia faktyczne. Jeżeli przykładowo przedsiębiorstwo budowlane jest tak zmechanizowane, że jego funkcjonowanie jest uzależnione od używania dźwigów, samochodów, koparek, wind, taśm elektrycznych i różnych innych maszyn, to możemy je zakwalifikować jako przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 435 § 1, ponieważ jest wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody.

Art. 435 § 2 kodeksu cywilnego nakazuje stosować uregulowania dotyczące przedsiębiorstw wprawianych w ruch siłami przyrody odpowiednio do przedsiębiorstw lub zakładów wytwarzających środki wybuchowe albo posługujących się takimi środkami. Możemy do nich zaliczyć np. kopalnie czy przedsiębiorstwa geologiczne. Nie jest tu przy tym istotne, czy są one wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody.

Odpowiedzialności z art.. 435 kodeksu cywilnego podlega ten, kto prowadzi przedsiębiorstwo lub zakład na własny rachunek. Nie jest tu istotne formalne kryterium własności. O odpowiedzialności będzie tu decydować jedynie kryterium materialne, które mówi o faktycznym władztwie we własnym imieniu i dla siebie. Do odpowiedzialności z tego przepisu może zatem zostać pociągnięty posiadacz samoistny (obok właścicieli będą tu najczęściej podpadać przedsiębiorstwa państwowe), jak również posiadacz zależny, czyli np. dzierżawca lub użytkownik przedsiębiorstwa, ale już nie dzierżyciel, gdyż on włada rzeczą za kogoś innego.

Szkoda musi zostać wyrządzona ruchem przedsiębiorstwa lub zakładu. Należy się tu przyjrzeć, czy istnieje związek przyczynowy pomiędzy działalnością przedsiębiorstwa, a powstałą szkodą. Przyjmuje się zazwyczaj, że wymagany jest związek przyczynowy właśnie pomiędzy ruchem danego zespołu organizacyjnego jako całości a powstałą szkodą. Nie wystarcza więc, jeśli szkodę spowodowało tylko jedno konkretne urządzenie, które jest napędzane siłami przyrody.

Kazuistyka związana z art. 435 jest bardzo bogata. Można tu przywołać przypadki wszelkich katastrof komunikacyjnych, jak i potrąceń poszczególnych osób. Należy tu także wspomnieć o wypadkach zdarzających się na peronach dworcowych przy wysiadaniu i wsiadaniu, w warsztatach naprawczych, przy rampach towarowych itd.; Odpowiedzialność będzie można przypisać przedsiębiorstwu również wtedy, gdy jakaś osoba upadnie na peronie w miejscu, które służy do zwykłego ruchu, jeżeli wypadek został spowodowany nieoczyszczeniem tego miejsca np. z oblodzenia czy rozlanych smarów. Co więcej odpowiedzialność będzie można przypisać nawet wtedy, gdy autobus czy pociąg jeszcze nie nadjechał. Przyjmuje się bowiem, iż niebezpieczeństwo dla otoczenia może rodzić już sama organizacja przedsiębiorstwa. W związku z tym może się tu wyłonić wiele różnych sytuacji wątpliwych i kwestii spornych.

Odpowiedzialność objęta art. 435 §1 k.c. znajduje zastosowanie do szkód na osobie lub mieniu wyrządzonych komukolwiek, a zatem zarówno osobom postronnym dla przedsiębiorstwa lub zakładu, jak i osobom, które łączy z nimi stosunek prawny, zwłaszcza stosunek pracy. Mamy tu do czynienia z ustawowym priorytetem reżimu odpowiedzialności deliktowej przed reżimem odpowiedzialności kontraktowej.

Ruch przedsiębiorstwa lub zakładu w ujęciu art. 435 § 1 kc, to każda działalność tego przedsiębiorstwa lub zakładu, a nie tylko taka, która jest bezpośrednio związana z działaniem sił przyrody i która stanowi następstwa ich działania.

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka (art. 435 § 1 kc) oparta jest na założeniu, że samo funkcjonowanie zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody stwarza niebezpieczeństwo wyrządzenia szkody, niezależnie od działania lub zaniechania prowadzącego taki zakład.

Odpowiedzialność z art. 435 § 1 kc zachodzi wówczas, gdy szkoda wyrządzona została przez ruch przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody, natomiast nie wchodzi w grę odpowiedzialność za jakąkolwiek szkodę związaną z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa czy zakładu.

Art. 435 kc wprowadza tak zwaną rozszerzoną odpowiedzialność przedsiębiorstw wprowadzanych w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.) na zasadzie ryzyka, jednakże odpowiedzialność ta istnieje pod warunkiem, że szkoda pozostaje w normalnym związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa. Nie istnieje domniemanie, że szkoda pozostaje w związku z ruchem przedsiębiorstwa i okoliczność tę należy wykazać, przy czym ciężar dowodu tego faktu spoczywa zgodnie z ogólnymi zasadami (art. 6 kc) na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, to znaczy na powodzie.

Związek przyczynowy między określonym schorzeniem poszkodowanego a ruchem przedsiębiorstwa lub zakładu przemysłowego emitującego szkodliwe dla zdrowia substancje należy uznać za wykazany już w razie ustalenia, że poszkodowany był narażony na działanie szkodliwych zanieczyszczeń, emitowanych przez to przedsiębiorstwo lub zakład, których normalnym następstwem może być schorzenie poszkodowanego.

Na pojęcie ruchu przedsiębiorstwa (zakładu) składa się funkcjonowanie wszystkich jego agend bez względu na to, w jakim stosunku pozostaje ich funkcjonowanie do stosowanych sił przyrody. Pojęcie ruchu przedsiębiorstwa obejmuje także funkcjonowanie wszelkich urządzeń należących do tak pojmowanego przedsiębiorstwa (zakładu).

Odpowiedzialność przedsiębiorstw i zakładów prowadzonych za pomocą sił przyrody nie rozciąga się na szkody na osobie lub mieniu, wyrządzone działalnością ich agend socjalnych i kulturalnych.

Przyczyny, które wyłączają surową odpowiedzialność z art. 435 § 1 k.c. są ściśle określone w tym przepisie. Prowadzący przedsiębiorstwo lub zakład może zwolnić się od odpowiedzialności jedynie wtedy, gdy wykaże jedną z trzech przesłanek egzoneracyjnych: 1) siłę wyższą, 2) że szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego, 3) że szkoda powstała wyłącznie z winy osoby trzeciej, za której działania prowadzący przedsiębiorstwo (zakład) nie ponosi odpowiedzialności. Oczywiste jest, że wykazanie jedynie braku winy nie uwalnia od odpowiedzialności, gdyż jest ona skonstruowana na zasadzie ryzyka.

W okresie szybkiego rozwoju przemysłu nie jest ze względów praktycznych możliwe w krótkim czasie wyposażenie wszystkich niezbędnych dla potrzeb gospodarki narodowej zakładów w urządzenia mogące w pełni zabezpieczyć przed szkodami powstałymi na skutek ulatniania się podczas produkcji substancji szkodliwych dla upraw na terenach przyległych do tych zakładów. W związku z tym przedsiębiorstwa te nie mogą ponosić odpowiedzialności za szkody, którym - w granicach gospodarczo uzasadnionych - można zapobiec przez stosowanie na sąsiadujących z zakładami przemysłowymi terenach upraw zamiennych odpornych na działania substancji wydzielających się ubocznie podczas ruchu takich zakładów.

Przy odpowiedzialności przedsiębiorstwa lub zakładu wprawianego w ruch za pomocą siły przyrody (art. 435 § 1 kc), wadliwość urządzeń, które w określonych warunkach same przez się mogłyby stanowić zagrożenie dla życia i zdrowia ludzkiego, nie uzasadnia obowiązku odszkodowania po stronie tego przedsiębiorstwa lub zakładu, jeżeli szkoda jest następstwem wyłącznej winy poszkodowanego i pozostaje w normalnym i wyłącznym związku przyczynowym z winą tego poszkodowanego. Szkoda nie może być uznana za pozostającą w związku z ruchem przedsiębiorstwa, jeżeli poszkodowany wskakiwał do będącego już w ruchu tramwaju. Nie można wymagać od przedsiębiorstwa komunikacyjnego, aby było ono zmuszone do takiego wyposażenia pojazdu, które byłoby w stanie zapobiec wszelkim możliwym szkodom wywołanym przez sprzeczne z przepisami o bezpieczeństwie ruchu zachowania się obywateli. Obowiązek zachowania tych przepisów ciąży na obu stronach. Stąd osoba wskakująca do tramwaju podczas jazdy, ponosi całkowite ryzyko swego nieprawidłowego zachowania.

Żądanie odszkodowania za szkodliwe dla zdrowia skutki spowodowane nadmiernym hałasem wytwarzanym przez ruch przedsiębiorstwa mieści się w ramach uprawnień obywateli zabezpieczonych przepisami prawa. Rozwój techniki i uprzemysłowienia kraju jako jeden z elementów postępu nie może przesłaniać równoczesnej konieczności zapewnienia obywatelom niezbędnego bezpieczeństwa i spokoju. Rozwój taki może się odbywać w granicach nie stanowiących zagrożenia, a jeżeli przekracza te granice, powodując także określoną szkodę, wówczas powstaje zobowiązanie do odszkodowania ze strony tego zakładu wprawianego w ruch za pomocą sił przyrody, z którego ruchem wiąże się wyrządzona szkoda.

Gdy w sprawie zachodzi możliwość odpowiedzialności za szkodę dwóch różnych podmiotów odpowiadających na zasadzie ryzyka (art. 434 i 435 kc) i nie ma podstaw do wykazania, działalność którego z tych podmiotów była rzeczywistą przyczyną powstania szkody, oba te podmioty odpowiadają solidarnie (art. 441 kc) wobec niemożności wykazania przez każdego z nich przesłanek wyłączenia odpowiedzialności opartej na wspomnianej zasadzie.

Znaczny upływ czasu od powstania szkody może być uznany za szczególną okoliczność, uzasadniającą przyjęcie za podstawę ustalenia odszkodowania cen z innej chwili niż z daty ustalenia odszkodowania (art. 363 § 2 kc), gdyby przyjęcie za podstawę cen z daty ustalenia odszkodowania prowadziło do nieuzasadnionego wzbogacenia poszkodowanego.

Należy teraz omówić poszczególne przesłanki egzoneracyjne:

Ad 1.

Pojęcia siły wyższej kodeks nie definiuje. Można je zatem różnie interpretować. Ma to duże znaczenie dla poszczególnych przypadków faktycznych.

W doktrynie prawa cywilnego spotykane są 2 ujęcia teoretyczne skrajne, lecz często spotykane oraz ujęcia pośrednie. Skrajnymi ujęciami siły wyższej są:

  1. ujęcie wg teorii subiektywnej, która wywodzi się od prawnika niemieckiego L. Goldschmidta
  2. ujęcie wg teorii obiektywnej, która została ugruntowana przez A. Exnera.

Najmniej kontrowersyjnym stanowiskiem jest takie, które odróżnia siłę wyższą od zwykłego przypadku w ten sposób, iż nazywa siłę wyższą zdarzeniem nadzwyczajnym, zewnętrznym i niemożliwym do zapobieżenia. Takim zdarzeniem może być w szczególności zdarzenie cechujące się katastrofalnymi działaniami przyrody czy zdarzenie nadzwyczajne, takie jak zaburzenia życia zbiorowego w postaci wojny, zamieszek krajowych itp. Siłą wyższą mogą być też czasem akty władzy publicznej, którym jednostka nie może się przeciwstawić.

Nadzwyczajność siły wyższej może również objawiać się w niemożności jej przewidzenia. Nie jest tak jednak zawsze, gdyż we współczesnym świecie wiele zjawisk można przewidzieć, np. niektóre kataklizmy, ale nie można im skutecznie przeciwdziałać. Oczywiście je również możemy uznać za siłę wyższą.

Siła wyższa musi być ponadto zjawiskiem zewnętrznym, a to oznacza, że należy wyłączyć spod zakresu tego pojęcia zdarzenia, które mają miejsce wewnątrz przedsiębiorstwa, np. wybuch kotła w fabryce czy katastrofa, która nie została wywołana przyczynami zewnętrznymi.

Pojęcie siły wyższej z art. 435 § 1 kc nie obejmuje podatności poszkodowanego na zachorowania.

Ad. 2

Wina poszkodowanego zachodzi wówczas, gdy można mu poszkodowanemu postawić zarzut, że nie dołożył należytej uwagi i staranności, jakich osoba rozważna dołożyłaby w danej sytuacji.

Na podstawie przepisu art. 435 §1 k.c. wina poszkodowanego może stać się przesłanką zwalniającą przedsiębiorstwo (zakład) od odpowiedzialności. Należy jednak rozpatrzyć tę winę na tle powstania szkody i innych przesłanek odpowiedzialności. Do zwolnienia zakładu z odpowiedzialności niezbędne jest również, aby szkoda powstała wyłącznie z winy poszkodowanego.

Należy przychylić się do poglądu, ze chodzi tu o takie działanie czy zaniechanie poszkodowanego, które bezpośrednio powoduje wypadek. Szkoda ma więc stać się normalnym następstwem zachowania się poszkodowanego. Ruch przedsiębiorstwa uczestniczy wprawdzie w powstaniu tej szkody, lecz nie ma na nią decydującego wpływu. Zakres przypadków faktycznych podpadających pod tę przesłankę jest bardzo szeroki. Można tu na przykład wymienić sytuacje wskakiwania lub wyskakiwania z jadących tramwajów, pociągów, jazdy w miejscu nieprzeznaczonym do tego, np. po dachu.

Użyty w art. 435 § 1 w związku z art. 436 § 1 kc zwrot "wyłącznie z winy" odnosi się do przyczyny, a nie do winy, gdyż konstrukcja tych przepisów została oparta na przeciwstawieniu przyczyn powstania szkody w płaszczyźnie przyczynowości, a nie winy. Dlatego ocena winy poszkodowanego (lub osoby trzeciej), jako okoliczności egzoneracyjnej, musi być dokonywana w kategoriach adekwatnego związku przyczynowego.

Szkoda nie powstaje z wyłącznej winy poszkodowanego w sytuacji, gdy poza zawinionym jego działaniem istnieją jeszcze inne, choćby niezawinione przez przedsiębiorstwo wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody, przyczyny wypadku związane z ruchem tegoż przedsiębiorstwa - o ile nie wynikają z siły wyższej, bądź działania osoby trzeciej, za którą przedsiębiorstwo nie ponosi odpowiedzialności (art. 435 § 1 kc).

Jeśli poszkodowany - choćby ze swej winy - ale tylko przyczynił się do wyrządzenia sobie szkody albo gdy w jego zachowaniu w ogóle nie można doszukiwać się winy (gdyż np. jest niepoczytalny), to odpowiedzialność z art. 435 k.c. nie zostanie wyłączona.

Zachowanie, któremu nie można przypisać nieprawidłowości (naganności), nie może być uznane za przyczynienie się pracownika do powstania szkody (art. 362 kc).

Nie można przypisać poszkodowanemu zawinionego przyczynienia się do powstania szkody bez ustalenia podstaw odpowiedzialności sprawcy szkody (art. 362 w związku z art. 415 i 435 § 1 in fine kc).

Wyłączenie odpowiedzialności z tytułu ryzyka (art. 435 § 1 i 436 § 1 kc) następuje nie tylko wówczas, gdy szkoda nastąpiła wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, lecz także wtedy, gdy szkoda jest wyłącznie następstwem zawinionych działań (zaniechań) poszkodowanego i osoby trzeciej.

Przy interpretacji klauzuli wyłączającej odpowiedzialność z art. 435 § 1 kc wymagane jest wzięcie pod uwagę, gdy chodzi o małoletnich, przepisu art. 426 kc, w konsekwencji zatem nie można mówić w odniesieniu do małoletniego, który nie ukończył 13 roku życia, o jego winie, a tym samym i o szkodzie powstałej wyłącznie z winy takiego poszkodowanego.

Ad 3.

Warunki, w których wina osoby trzeciej może być przesłanką wyłączającą odpowiedzialność prowadzącego przedsiębiorstwo lub zakład, są identyczne, jak przy winie poszkodowanego. Za osobę trzecią, o której mowa, prowadzący przedsiębiorstwo lub zakład nie może jednak ponosić odpowiedzialności.

Jakkolwiek, jeśli osoba trzecia jedynie przyczynienia się do wyrządzenia szkody w sposób zawiniony lub niezawiniony, to nie może to nigdy prowadzić do obniżenia odszkodowania, które przysługuje poszkodowanemu. Poszkodowany może za to, jeśli będzie to uzasadnione okolicznościami sprawy, domagać się odszkodowania zarówno od osoby prowadzącej przedsiębiorstwo lub zakład, jak również od osoby trzeciej.

Wyłączenie odpowiedzialności przedsiębiorstwa z uwagi na przewidzianą w art. 435 kc wyłączną winę osoby trzeciej wymaga identyfikacji tej osoby.

Ustalenie i przypisanie winy osobie trzeciej, której działanie miało być wyłączną - w rozumieniu art. 435 § 1 kc - przyczyną powstania szkody, związane jest zawsze z konkretnie oznaczonym podmiotem. Niezidentyfikowanie tego podmiotu jest równoznaczne z upadkiem wskazanej przesłanki egzoneracyjnej. Anonimowość sprawcy nie pozwala bowiem na wyłączenie go z kręgu osób, za zachowanie których odpowiedzialność ponosi prowadzący zakład (art. 429 i 430 kc), a także spośród kręgu osób korzystających z ustawowego unormowania nieodpowiedzialności, skoro nie można ich w ogóle (w znaczeniu subiektywnym) obarczyć winą (art. 426 i nast. kc).

Przesłanki zwalniające przedsiębiorstwo (zakład) od odpowiedzialności stosuje się zgodnie ze wskazaniem art. 435 § 2 k.c. odpowiednio do przedsiębiorstw i zakładów wytwarzających środki wybuchowe lub posługujących się takimi środkami.

W kodeksie cywilnym nie ma natomiast regulacji o odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez przedsiębiorstwa lub zakłady, które są wprawiane w ruch przez energię jądrową (atomową) czy posługujące się taką energią. Jest to ważne zagadnienie, które wymaga szczególnych unormowań, choćby dlatego, że Polska przystąpiła do konwencji wiedeńskiej o odpowiedzialności cywilnej za szkodę jądrową, która została sporządzona w Wiedniu 21 maja 1963 r.

Na podstawie art. 435 kodeksu cywilnego pracownik, który doznał wypadku przy pracy, może podnieść wobec zakładu pracy roszczenia odszkodowawcze, o naprawienie szkody w takim zakresie, w jakim nie zostanie ona naprawiona świadczeniami należnymi na podstawie ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Pracodawca i zakład, na którego terenie pracodawca wykonywał czynności zlecone umową, ponoszą odpowiedzialność solidarną za szkodę wyrządzoną pracownikowi poszkodowanemu w wypadku przy pracy, jeżeli oba te podmioty odpowiadają na podstawie art. 435 kc.

W procesie o odszkodowanie od pracodawcy, którego odpowiedzialność jako prowadzącego przedsiębiorstwo wprawiane w ruch siłami przyrody oparta jest na zasadzie ryzyka (art. 435 § 1 kc) zbędne jest rozważanie, czy można mu przypisać zawinienie lub bezprawne zaniedbania w zakresie obowiązków dotyczących stworzenia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Szkoda na osobie powstała wskutek wypadku przy pracy, za którą pracodawca ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 435 § 1 kc pozostaje w związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa poruszanego siłami przyrody (art. 361 § 1 kc), choćby wpływ na powstanie tej szkody miała także samoistna choroba pracownika. Okoliczność niezależna od poszkodowanego choć leżąca po jego stronie (samoistna choroba), nie związana z jego zachowaniem (działaniem czy zaniechaniem) nie może być uznana za przyczynienie się do powstania lub zwiększenia szkody (art. 362 kc).

Pracodawca względem swego pracownika może ponosić odpowiedzialność również na podstawie art. 435 § 1 kc, ale tylko w tych wypadkach, gdy jego pracownik znajduje się w sytuacji osób trzecich, a więc np. jest pasażerem podróżującym poza służbą lub znajduje się na terenie eksploatowanym przez kolej nie w ramach wykonywania pracy.

Pewne unormowania szczególne wobec regulacji zawartych w art. 435 k.c. zawarte są w prawie przewozowym. Ustawa ta nie narusza jednak zasad odpowiedzialności ujętych w k.c., jeśli chodzi o szkody na osobie.

Przedsiębiorstwo transportowe posługujące się mechanicznymi środkami komunikacji odpowiada na zasadzie ryzyka (art. 435 kc) za szkody w związku z ruchem tych środków wyrządzone osobom trzecim, choćby one były zainteresowane w zawarciu i realizacji umowy o przewóz rzeczy zawartej między tym przedsiębiorstwem a innymi podmiotami.

Przepisy o odpowiedzialności prowadzącego przedsiębiorstwo (zakład) wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody znajdują zastosowanie do naprawienia szkody wyrządzonej ruchem zakładu górniczego.

Podstawą zarówno szkody górniczej, jak i szkody w rozumieniu prawa cywilnego może być to samo zdarzenie (ruch przedsiębiorstwa górniczego).

Do dochodzenia wyrównania szkody nie będącej szkodą górniczą, ale powstałą w normalnym związku przyczynowym z ruchem przedsiębiorstwa górniczego, przewidziana jest droga sądowa, a odpowiedzialność przedsiębiorstwa za tego rodzaju szkody normują przepisy prawa cywilnego, w szczególności art. 435 kc.

Kopalnia w związku ze swoją działalnością eksploatacyjną ponosi wobec poszkodowanego odpowiedzialność nie tylko za te szkody, które przewiduje prawo górnicze. Przepisy prawa górniczego bowiem nie wyłączają dalszej odpowiedzialności kopalni z tytułu jej działalności na podstawie przepisów kodeksu cywilnego, regulujących odpowiedzialność za szkody wyrządzone czynami niedozwolonymi.

Odpowiedzialnością zbliżoną do odpowiedzialności prowadzącego przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch siłami przyrody jest odpowiedzialność przewidziana w art. 436 kodeksu cywilnego. Jest to odpowiedzialność samoistnego posiadacza mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Jednakże gdy posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny.

W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody wymienione osoby mogą wzajemnie żądać naprawienia poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych. Również tylko na zasadach ogólnych osoby te są odpowiedzialne za szkody wyrządzone tym, których przewożą z grzeczności.

Pojazdem mechanicznym jest każdy pojazd, który jest napędzany urządzeniem mechanicznym, poruszany siłami przyrody i nie biegnie po szynach. Do pojazdów mechanicznych należy zaliczyć wszystkie samochody, motocykle, motorowery, skutery, rowery z silnikiem, autobusy, trolejbusy itp. Nie można zaliczyć do pojazdów mechanicznych takich urządzeń i maszyn, które nie posiadają cechy mechanicznego środka komunikacji, czyli np. dźwigów, ruchomych schodów i wind.

Zasady odpowiedzialności wynikające z art. 435 stosuje się do odpowiedzialności samoistnego posiadacza mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody.