Kara śmierci w Polsce podobnie jak w krajach Europy zachodniej była w średniowieczu na podstawie prawa zwyczajowego. Przewinieniami za które karano śmiercią były, zabójstwo, podpalenie, gwałty itp., wyroki wydawał lokalny władca (książe). Najstarszym sposobem wykonywania śmierci było ukamienowanie. Następnym etapem było pojawienie się instytucji kata. Kary wykonywano przez ścięcie, powieszenie, łamanie kołem, ćwiartowanie. Głową płacili za przestępstwa zdrajcy, zabójcy, złodzieje i fałszerze monet. Pierwsze regulacje prawa stanowionego w tym zakresie podjęły statuty Kazimierza III Wielkiego (połowa XIVw.). Statuty przewidywały karę śmierci za przestępstwa szczególnie niebezpieczne dla państwa, za które uznawano rozboje, wyłudzanie nienależnych świadczeń z zup królewskich i kradzieże dokonywane przez złodziei. W tym okresie dużą rolę w zakresie rozwoju kary śmierci miała inkwizycja kościelna, która za herezję skazywała na spalenia na stosie a taki wyrok był wykonywany przez władze świeckie. Dla wzrostu ilości wykonanych kar śmierci duże znaczenie miał edykt z 1424 wieluński zrównujący wyznawanie zasad husyckich ze zbrodnia obrazy majestatu. Dopiero w XVI wieku zmiana wyznania rzymskokatolickiego na inne chrześcijańskie przestała być karana. W Polsce istniało także tzw. Polowanie na czarownice. Za uprawianie czarów w pierwszej połowie XVI wieku w samym tylko Węgrowcu spalono 34 osoby. Karę śmierci za czary zniesiono dopiero w 1776 roku.

W okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej na mocy konstytucji z 1586 roku karę śmierci wymierzano za czyny przeciwko moralności i dobrym obyczajom, spiski przeciwko władzom miejskim, porwanie oraz tradycyjnie zabójstwo umyślne, i inne.

Dopiero w okresie oświecenia nastąpił zwrot ku bardziej humanitarnemu podejściu do prawa karnego oraz postulaty do zniesienia kary śmierci, także do ścisłego określenia jej ograniczenia oraz do określenia przestępstw zagrożonych tą karą.

Kolejny etap regulacji kary śmierci na terenach Polski obejmuje okres rozbiorów kiedy obowiązywało prawo państw zaborczych. Taki stan prawny utrzymał się do pierwszych uregulowań prawnych II RP. Pierwszego IX 1932 roku wszedł w życie nowy polski kodeks karny, którego autorem był polski teoretyk prawa J. Makarewicz. Nowe regulacje prawne bazowały na nowoczesnych założeniach ówczesnego prawa. Kara śmierci miała na celu przede wszystkim być odpłatą za wyrządzone zło a ponadto miała wyeliminować te jednostki, które nie mogły istnieć w społeczeństwie Kodeks karny z 1932 r. przewidywał w art. 37, że kara śmierci jest karą zasadniczą a sposobem wykonania jest powieszenie (art. 38). Karę śmierci stosować miano w przypadku pięciu przestępstw:

  • zamach na niepodległy byt państwa,
  • zamach na życie lub zdrowie Prezydenta RP,
  • typ kwalifikowany zdrady wojennej,
  • akcja dywersyjna w czasie wojny,
  • zabójstwo.

Po zakończeniu drugiej wojnie światowej nadal obowiązywał w Polsce kodeks karny z 1932 roku. Jednakże katalog przestępstw objętych zagrożeniem karą śmierci został znacznie rozszerzony przez późniejsze dekrety:

  • dekret z 31.VIII.1944 roku przewidywał tylko i wyłącznie karę śmierci za udział w ludobójstwie, za udział w organizacji przestępczej, czyli w NSDAP, SS, Gestapo oraz SD.
  • Karę śmierci została też objęta Kodeksem Karnym Wojska Polskiego z 23.IX.1944.
  • Można także wskazać dekret z 16.XI.1945 O postępowaniu doraźnym, który przewidywał między innymi, że za przestępstwa, które podlegały rozpoznaniu w postępowaniu doraźnym, sąd mógł wymierzyć karę śmierci bez względu na to, jakie kary przewidziane były w innej ustawie za dane przestępstwo.
  • Dekret z 13.VI.1946 O przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, tzw. mały kodeks karny. Jest to jedna z najbardziej radykalnych a zarazem okrutnych regulacji prawnych, jaka obowiązywała na terenie Polski. Przewidywała karę śmierci w największej dotychczas ilości przypadków, m.in. za typ kwalifikowany zamachu gwałtownego, sabotaż, bezprawne posiadanie broni, przyjęcie korzyści majątkowej lub osobistej od rzecznika obcego rządu lub organizacji w związku z działalnością na szkodę Państwa Polskiego, szpiegostwo, za wprowadzenie w błąd władzy polskiej przez udzielenie jej fałszywych wiadomości lub dostarczenie podrobionych dokumentów lub innych przedmiotów, za fałszowanie pieniędzy, za założenie związku zbrodniczego lub pełnienie w nim funkcji kierowniczych,

Ponadto kara śmierci przewidziana była w ustawie o powszechnym obowiązku wojskowym z 4 lutego 1950 r.

Kodeks karny z 1932 roku oraz pozostałe wskazane regulacje obowiązywały do końca 1969 roku, kiedy to zostały uchylone przez nowy kodeks karny, który wszedł w życie. 1.I.1970. W art. 30§ 1. stanowił, iż karami zasadniczymi są:

1) pozbawienie wolności,

2) ograniczenie wolności,

3) grzywna.

§ 2. Karą zasadniczą o charakterze wyjątkowym, przewidzianą za najcięższe zbrodnie, jest kara śmierci.

§ 3. Za przestępstwo zagrożone karą śmierci oraz w innych wypadkach przewidzianych w ustawie można orzec karę zasadniczą dożywotniego pozbawienia wolności albo 25 lat pozbawienia wolności.

Natomiast Art. 31. przewidywał wyłączenie możliwości stosowania kary śmierci: art. 31 Nie stosuje się kary śmierci do osoby, która w chwili czynu nie ukończyła 18 lat, ani do kobiety ciężarnej.

Kara śmierci została w nim określona, więc jako kara o charakterze wyjątkowym. Była przewidziana tylko za najcięższe zbrodnie, zawsze jednak jako kara alternatywna - oprócz kary pozbawienia wolności. Wśród zbrodni, za które groziła kara śmierci były m.in.: zdrada ojczyzny, zamach stanu, szpiegostwo, zamach terrorystyczny, dywersja, kierowanie wielką aferą gospodarczą, zabójstwo człowieka, kwalifikowany rozbój.

Szczegóły postępowania przy wykonaniu kary uregulowane zostały w kodeksie wykonawczym z 1969 w rozdziale XIII:

Art. 109§ 1. Karę śmierci wykonuje się niezwłocznie po nadejściu zawiadomienia, że Rada Państwa nie skorzystała z prawa łaski. Datę wykonania ustala sąd. Art. 20-22 nie mają zastosowania.

§ 2. Wykonanie kary śmierci na chorych obłożnie i na chorych psychicznie sąd odracza do czasu ich wyzdrowienia; decyzję w przedmiocie odroczenia sąd podejmuje niezwłocznie.

Art. 110. § 1. Karę śmierci wykonuje się przez powieszenie, a wobec żołnierza - przez rozstrzelanie; wykonanie następuje w miejscu zamkniętym, niepublicznie.

§ 2. Wykonanie kary śmierci odbywa się w obecności prokuratora, dyrektora zakładu karnego i lekarza. Na życzenie skazanego powinien być obecny również duchowny, a poza tym może być obecny obrońca, którego o wyznaczonym terminie wykonania kary śmierci należy zawiadomić.

§ 3. Z przebiegu wykonania kary śmierci sporządza się protokół.

Art. 111. Jeżeli orzeczono karę śmierci, która nie podlega wykonaniu z przyczyn określonych w art. 31 Kodeksu karnego, sąd zamienia tę karę na karę 25 lat pozbawienia wolności.

Art. 112. W sprawach określonych w niniejszym rozdziale dotychczasowy obrońca może występować, choćby nie został ustanowiony w postępowaniu wykonawczym.

Kara śmierci była wykonywana w Polsce faktycznie do 1988 roku, kiedy to został wykonany ostatni wyrok. Wyroki skazujące na karę śmierci zapadłe w latach 1989-1993 nie zostały wykonane. Regulacja, która wstrzymała wykonywanie kar w Polsce była ustawą z dnia 12 lipca 1995 r. o zmianie Kodeksu karnego, Kodeksu karnego wykonawczego oraz o podwyższeniu dolnych i górnych granic grzywien i nawiązek w prawie karnym (Dz. U. Nr 95, poz. 475), wprowadziła moratorium i tym samym zakazano wykonywanie kary śmierci na okres 5 lat.

Ostatecznie kara śmierci przestała funkcjonować w polskim prawie karnym na skutek wejścia w życie (1.IX.1998) nowego Kodeksu karnego uchylającego jednocześnie dotychczasowy z 1969 roku uchwalonego 6.VI.1997 roku. Najsurowszą karą przewidzianą w tym kodeksie jest kara dożywotniego pozbawienia wolności. Całkowicie, zatem zrezygnowano z kary śmierci, co do dzisiaj stanowi ciągle powracające zagadnienie. Obecnie można zauważyć coraz więcej głosów popierających przywrócenie kary śmierci jednakże jest to niemożliwe ze względu na obowiązujące Polskę umowy międzynarodowe zakazujące tej kary.

Wśród danych statystycznych wykonanych kar śmierci najbardziej przerażające są dane z lat czterdziestych, czyli tzw. Okresu stalinowskiego, kiedy to rocznie wykonywano ponad 300 egzekucji. Po roku 1950 liczba egzekucji wyraźnie spadła jednakże dokładne wskazanie liczby wykonanych kar jest niemożliwe ze względu na utajnianie procesów i danych w tym zakresie. Pod koniec okresu faktycznego wykonywania kary, w latach 80- tych było to z kolei w 1982 - 3, 1983 - 9 , 1984 - 12, 1985 - 17, 1986 - 13, 1987 - 7. Najczęściej skazywano za zabójstwo, przestępstwa polityczne.

Opracowanie oparte na publikacji Marty Wysockiej znajdujące się pod poniższym adresem:

http://www.poradaprawna.pl/