1. Pojęcie dóbr osobistych

Dobra osobiste są przymiotem każdej osoby fizycznej. Dobra osobiste są nierozerwalnie związane z człowiekiem, nie ma na to wpływ w szczególności stan psychiczny czy też inne okoliczności. Zatem do podstawowych cech tych praw zalicza się niezbywalność i niedziedziczność. Oznacza to że prawa do dóbr osobistych wygasają wraz ze śmiercią osoby, która była do nich uprawniona.

Unormowanie dóbr osobistych zostało ujęte w kodeksie cywilnym jednakże przepisy kc nie definiują pojęcia prawa do dóbr osobistych. Kodeks cywilny wskazuje jedynie w art. 23. ogólną zasadę, że dobra osobiste, wymienione w nim przykładowo, pozostają pod ochroną prawa cywilnego, i to niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Nie wskazuje on natomiast środków ochrony, a więc sankcji przewidzianych na wypadek ich naruszenia. Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Z brzmienia art. 23 wynika, że prawu polskiemu nie jest znane jakieś jedno ogólne dobro osobiste i jedno odpowiadające mu prawo osobiste. Istnieje wiele dóbr korzystających z ochrony prawnej i wiele praw osobistych chroniących te dobra. Zatem można przyjąć, że dobra osobiste - to pewne wartości niematerialne łączące się ściśle z jednostką ludzką (a dzięki art. 43 także z osobą prawną, będącą zorganizowanym tworem ludzkim).

Z istoty zmienności katalogu dóbr osobistych wynika, że wraz ze zmianami stosunków społecznych mogą pojawiać się i znikać pewne dobra osobiste podlegające ochronie prawnej. W trakcie zmian stosunków społecznych doktryna i orzecznictwo uznały za podlegające ochronie dobra osobiste (nie wymienione w art. 23) m.in. takie, jak: prawo najbliższej rodziny do pochowania osoby zmarłej oraz do pamięci o niej, prawo do spokojnego korzystania z mieszkania, intymności i prywatności życia, płci człowieka i in.

Cechą praw osobistych, jako praw podmiotowych służących do ochrony poszczególnych dóbr osobistych, jest to, że są to prawa niemajątkowe i to tak ściśle związane z podmiotem podlegającym ochronie (w świetle art. 23 z osobą fizyczną a w świetle art. 43 także z osobą prawną), że razem z nim powstają i wygasają oraz nie mogą przechodzić na inne podmioty zarówno w drodze czynności prawnych, jak i w drodze dziedziczenia. Powszechnie przyjmuje się, jako dobro osobiste, ochronę czci osoby zmarłej nie polega jednak ona na przejściu prawa do czci przysługującego zmarłemu, lecz jest to własne prawo najbliższych członków rodziny zmarłego. Inną istotną cechą dóbr osobistych jest to, że prawa z nich wynikające (prawa osobiste) są prawami bezwzględnymi, skutecznymi w stosunku do wszystkich osób (fizycznych i prawnych).

2. Przesłanki ochrony dóbr osobistych

Z art. 24 § 1 kc można jednoznacznie wyciągnąć wniosek, iż ochrona dóbr osobistych przysługuje jedynie przed działaniem bezprawnym. Przesłanka bezprawności działania jest przesłanką konieczną do udzielenia ochrony o charakterze niemajątkowym, przewidzianej w tym przepisie. Przesłanka bezprawności działania ujmowana jest w prawie cywilnym szeroko. Przyjmuje się mianowicie, że bezprawne jest każde działanie sprzeczne z normami prawnymi, a nawet z porządkiem prawnym oraz z zasadami współżycia społecznego. W zakresie ochrony dóbr osobistych znaczącą rolę w wyznaczeniu granicy bezprawności w działaniu mającym znamiona naruszenia dóbr osobistych pełni Sąd Najwyższy. W tym względzie można wskazać pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w orzeczeniu z 19 października 1989 r., II CR 419/89 (OSP 11-12/90, poz. 377), który to wyjaśnił, że za bezprawne uważa się każde działanie naruszające dobro osobiste, jeżeli nie zachodzi żadna ze szczególnych okoliczności usprawiedliwiających je, oraz że "do okoliczności wyłączających bezprawność naruszenia dóbr osobistych na ogół zalicza się: 1) działanie w ramach porządku prawnego, tj. działanie dozwolone przez obowiązujące przepisy prawa, 2) wykonywanie prawa podmiotowego, 3) zgodę pokrzywdzonego (ale z zastrzeżeniem uchylenia jej skuteczności w niektórych przypadkach) oraz 4) działanie w obronie uzasadnionego interesu."

Należy zatem zauważyć że przesłanką odpowiedzialności w razie naruszenia dóbr osobistych nie jest wina naruszającego. Nawet niezawinione działanie może być przesłanką odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jeżeli taki skutek nastąpił. Z powyższego orzeczenia, które ma zastosowanie w praktyce sądowej wynika jednak ze przesłanką wyłączająca bezprawność działania naruszającego dobro osobiste jest zgoda pokrzywdzonego, działanie w ramach porządku prawnego ora działaniem w obronie uzasadnionego interesu.

Zgoda uprawnionego - uznaje się, że zgoda osoby na naruszenie jej praw osobistych uchyla bezprawność naruszenia owych praw (np. pacjent zgadza się na przeprowadzenie zabiegu lekarskiego, czyli wyraża zgodę na naruszenie jego nietykalności). Lecz taka zgoda nie może być skutecznie udzielona jeżeli jest to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (np. zgoda osoby na okaleczenie swojego ciała przez osoby trzecie dla ich przyjemności nie uchyli bezprawności tego czynu).

Udzielenie zgody na naruszenie praw osobistych odnosi się do konkretnego działania osoby ingerującej w cudzą sferę dóbr osobistych, ma ona charakter odwołalny (np. pomimo uprzedniej zgody na zabieg lekarski pacjent przed rozpoczęciem owego zabiegu ma pełne prawo z niego zrezygnować).

Działanie oparte na przepisie prawnym również nie ma charakteru bezprawnego naruszenia dóbr osobistych, chociażby osoba działaniem takim dotknięta lub zagrożona nie wyraziła na to zgody (np. wystawienie fotografii, rysopisu oraz danych osobowych osoby poszukiwanej listem gończym nie będzie stanowiło naruszenia jej dóbr osobistych).

3. Środki ochrony dóbr osobistych

Środki ochrony dóbr osobistych zostały przewidziane przede wszystkim w kodeksie cywilnym, przybierają one postać roszczeń majątkowych oraz niemajątkowych. Przysługują względem każdego kto dopuści się naruszenia dobra osobistego. W art. 24 kodeks cywilny przewidział: roszczenie o zaniechanie działania, roszczenie o usunięcie skutków naruszenia dobra osobistego, powództwo o ustalenie, roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne i świadczenie na cel społeczny, roszczenie o odszkodowanie, inne roszczenia przewidziane prawem. Ochrona polega na możliwości wytoczenia powództwa zawierającego jedno z wyżej wymienionych roszczeń. Środki te mogą być skierowane przeciwko zarówno do osób fizycznych jak i prawnych.

  • Roszczenie o zaniechanie działania- art. 24 kodeksu cywilnego formułuje to roszczenie w ten sposób: ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Przepis ten dotyczy zatem nie czynów (działań) już dokonanych, lecz przypadków, gdy występuje zagrożenie działania naruszającego dobro osobiste. Chodzi o zagrożenie działania bezprawnego. Bezprawność zatem musi występować w każdym wypadku. I chociaż ustawodawca wprowadził w tym wypadku domniemanie bezprawności działania, to osoba zamierzająca wystąpić z powództwem o zakaz naruszenia jego zagrożonego dobra osobistego powinna rozważyć, czy element bezprawności może wchodzić w grę. Z tego przepisu wynika także że można żądać zaniechania tylko ściśle określonego działania. Nie można natomiast wytaczać powództwa o zaniechanie naruszania nieokreślonego (niesprecyzowanego) dobra czy też dóbr. Dla uzyskania wyroku uwzględniającego takie powództwo powód musi wykazać, że istnieje realna obawa dalszych naruszeń konkretnego dobra osobistego.
  • Roszczenie o usunięcie skutków naruszenia dobra osobistego - z art. 24 wynika, że w razie dokonanego już naruszenia dobra osobistego, ten czyje dobro zostało naruszone może żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Z takiego brzmienia przepisu wynika, że poszkodowany może łączyć żądanie zaniechania dalszych naruszeń z żądaniem usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego oraz że przepis ten nie określa wszystkich czynności, których sprawca naruszenia powinien dokonać dla usunięcia skutków tego naruszenia, poprzez użycie formuły w szczególności. Warto podkreślić że w sprawach dotyczących ochrony dóbr osobistych występują z reguły oba żądania. A wynika to stąd, że twierdzenie o istnieniu zagrożenia najłatwiej jest udowodnić przez wykazanie, iż naruszenie miało miejsce także uprzednio, czyli z faktu uprzedniego "dokonania". Dokonanie naruszenia dóbr osobistych uzasadnia żądanie usunięcia jego skutków, oczywiście przy istnieniu podstaw do przyjęcia, że działanie sprawcy było bezprawne.
  • Oznacza to, że liczba i rodzaj środków, mających doprowadzić do usunięcia, nie zostały określone tak samo jak, jaką treść powinno mieć takie oświadczenie ani też, w jakiej formie powinno być złożone. Na pewno treść i forma oświadczenia będą zależeć w każdym wypadku od rodzaju naruszonego dobra, okoliczności, w jakich do naruszenia doszło, oraz formy, w jakiej tego dokonano, ponadto mogą na to wpływać także skutki naruszenia dobra osobistego. Składanie oświadczenia będzie niewątpliwie występowało z reguły w przypadkach naruszenia takich dóbr, jak godność, cześć, oświadczenie w tych sprawach może być różne zarówno co do treści, jak i formy, np. zawierać odwołanie określonych zarzutów, przeproszenie, wyrażenie ubolewania. Gdy chodzi o formę oświadczenia, to wiąże się ona najczęściej z okolicznościami, w jakich doszło do naruszenia dobra osobistego. Jeżeli do naruszenia doszło na łamach prasy, to i oświadczenie powinno być zamieszczone w prasie, jeżeli na zebraniu pracowników, to najwłaściwszą formą przeproszenia będzie z reguły przeproszenie na zebraniu.
  • Roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne lub zapłata na cel społeczny - dochodzenie zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez poszkodowanego cel społeczny, nie jest zależne od rodzaju naruszonego dobra osobistego ani też od rodzaju żądanej i udzielonej ochrony niemajątkowej. Każdy może żądać aby krzywdy, którą doznaje w związku z naruszeniem jego dóbr osobistych zostały w pewien sposób zrekompensowane, zadośćuczynienie doznanemu uszczerbkowi fizycznemu czy też psychicznemu ma nastąpić bądź przez świadczenie pieniężne na rzecz osoby której dobro zostało naruszone albo na cel społeczny zależy to od woli żądającego ochrony. Może to być PCK, Caritas, Dom Dziecka
  • Powództwo o ustalenie - w związku z niejasnością w brzmieniu art. 24 kodeksu cywilnego pojawiło się zagadnienie dopuszczalności dochodzenia ochrony dóbr osobistych w drodze powództwa o ustalenie. Art. 24 nie przewiduje takiego powództwa, a w zakresie środków niemajątkowej ochrony dóbr osobistych możliwe jest jedynie powództwo o zaniechanie oraz o usunięcie skutków naruszenia dobra osobistego. Brak przepisu, który przewidywałby takie powództwo w sprawach o ochronę dóbr osobistych, spowodował, że po wejściu w życie kodeksu cywilnego doszło do wahań w tym zakresie. Po początkowych wahaniach, ostatecznie utrwalił się jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd o dopuszczalności powództwa o ustalenie, że określone dobro osobiste przysługuje konkretnej osobie, jak również, że dobro takie zostało zagrożone lub już naruszone, a podstawę takiego żądania stanowi właśnie art. 189 kodeksu postępowania cywilnego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w: wyroku z 30 sierpnia 1974 r., I CR 384/74 (OSPiKA 10/77, poz. 161), z 6 listopada 1986 r., I CR 317/86 i uchwale z 22 września 1995 r., III CZP 118/95 (OSPiKA 4/96, poz. 78).
  • Roszczenie o odszkodowanie - w art. 24 kodeksu cywilnego nie przewidziano takiego roszczenia jednakże możliwość wystąpienia o odszkodowanie w razie naruszenia dobra osobistego, którego skutkiem jest powstanie szkody majątkowej wynika z ogólnych zasad kodeksu. Przykładowo w sytuacji gdyby naruszono zdrowie pracownika to przysługiwało by mu roszczenie o zadośćuczynienie z tytułu naruszenia dobra osobistego jakim jest zdrowie a ponadto na zasadach ogólnych mógłby żądać odszkodowania w postaci renty w związku z utratą zdolności zarobkowej.
  • Inne roszczenia przewidziane prawem - środki ochrony dóbr osobistych przewidziane w art. 24 kodeksu cywilnego nie uchybiają uprawnieniom przewidzianym w innych przepisach. Użycie słowa "w szczególności" przepisy prawa autorskiego i wynalazczego, wyraźnie zaznaczył, iż w grę mogą wchodzić również inne przepisy zaliczane do prawa cywilnego, a także przepisy należące do innych gałęzi polskiego systemu prawnego. Przykładowo można wskazać, że żądanie przeproszenia (a więc zastosowanie środka niemajątkowej ochrony dóbr osobistych) za naruszenie nietykalności cielesnej, podobnie jak żądanie odwołania pomówienia, nie pozbawia poszkodowanego uprawnienia do żądania skazania sprawcy czynów, będących występkami w rozumieniu prawa karnego, w postępowaniu karnym na odpowiednią karę przewidzianą w kodeksie karnym. W obu postępowaniach będą zastosowane różne środki ochrony dóbr osobistych