Styl renesansu w sztuce europejskiej pojawił się w XVI wieku. Przyjął się przede wszystkim za pośrednictwem Włoch, z wyjątkiem Niderlandów, które doszły do niego własną drogą. Przetrwał do końca wieku, a w niektórych krajach nawet nieco dłużej. W renesansie po raz pierwszy sztuki plastyczne zostały oddzielone od rzemiosła, sztuka stała się wolna i odrębna.

Rzeźbę stylu renesansowego dzieli się na architektoniczną i niezależną od architektury, wolno stojącą. Dzieła wykonywano głównie w kamieniu, marmurze i brązie. Popularna w tym czasie była tak zwana majolika. Technologia majoliki została zapożyczona z ceramiki i architektury mauretańskiej. Wypalana glina z domieszką wapnia pokrywana była kolorowymi polewami ołowiowo - cynkowymi.

Do rzeźby związanej z architekturą należy kamienna dekoracja reliefowa zdobiąca fasady i wnętrza budowli, portale i głowice kolumn.

Również związana z architekturą była rzeźba nagrobkowa. Artystą, który stworzył nowy typ nagrobka był Donatellorzeźbiarz XV wieku z Florencji .Nagrobek zaprojektowany został w przyściennej niszy, która położona była pomiędzy dwiema korynckimi kolumnami, a zwieńczony baldachimem w kształcie podwieszonej kotary. Na łożu - sarkofagu spoczywa zmarły pogrążony w spokojnym śnie (nagrobek Jana XXIII). W Europie przyjął się właśnie taki typ nagrobka, tylko że niszę zwieńczano półkolistym łukiem i otaczano ją bogatą reliefową ramą. Później ten typ nagrobka rozwinął się jeszcze i jego twórcą był Sansovino. W jego projektach pojawia się nowy układ postaci zmarłego : głowa wsparta jest na ręce, a jedna noga ugięta w kolanie, zmarły przedstawiony jest w swobodnej pozie spoczynku.

Dla mniej zamożnych wykonywano nagrobne tablice w kamieniu lub brązie - epitafium, które wmurowywano w ścianę kościoła. Zwykle znajdowało się na niej popiersie zmarłego, a pod nim stosowny napis.

Do rzeźby architektonicznej należą także pomniki. Rzeźbiarze włoscy DonatelloVerrocchio stworzyli konne posągi dowódców wojsk, nawiązując do formy rzymskiego antycznego pomnika Marka Aureliusza.

Po raz pierwszy od czasów starożytnych zaczęto wykonywać portrety w formie popiersia, rzadziej przedstawiano w portrecie całą postać. Ciekawym przykładem w tej dziedzinie jest portret kobiety z bukiecikiem pierwiosnków Andrea del Verrocchia, w którym artysta uwzględnił ręce modela.

Rzeźba renesansowa często przedstawiała tematy religijne : "Madonna z dzieciątkiem" (rodzina rzeźbiarzy della Robbia) - głównie rzeźba reliefowa wykonana w marmurze lub techniką majoliki, "Pieta" (Michała Anioła) oraz postać biblijnego bohatera Dawida (Donatella, Michała Anioła, Verrocchia).

Dzięki inspiracji sztuką antyku zainteresowano się tematami mitologicznymi. Były to postaci bogów ("Pijany Bachus" Michała Anioła), ale także satyry, amory, nimfy, które wykorzystywane były jako motywy dekoracyjne.

W rzeźbie nastąpił powrót do aktu - naga postać ludzka występowała w scenach religijnych i mitologicznych.

Wybitni przedstawiciele rzeźby renesansowej

Ojcem rzeźby okresu renesansu jest Donato di Betto Bardi zwany Donatello. Był także architektem i działał we Florencji, Padwie, Rzymie, Sienie i Neapolu. To on w swoich pracach pierwszy nawiązał do kultury antycznej i zainteresował się na nowo aktem (Dawid); był też autorem renesansowego typu nagrobka i pomnika konnego (Gattamelata). Artysta przedstawił wodza w akcji, tworzącego wraz z koniem dynamiczną grupę. Portret Gattamelaty jest realistyczny i podkreśla męstwo dowódcy.

Jego rzeźba "Dawid" wykonana jest z brązu i jest pierwszym aktem renesansowym. Ma tematykę religijną, lecz nie ona ma tu pierwszoplanowe znaczenie. Głównym zagadnieniem są sprawy estetyczne, a więc piękno doskonale zbudowanego nagiego ciała, harmonijne i wyważone proporcje, poza swobodnego naturalnego ruchu ( postać znajduje się w pozie kontrapostu).

Zupełnie inny charakter posiadają jego dzieła "Św. Jan Chrzciciel" i "Św. Maria Magdalena" wykonane w drewnie. Cechuje je realizm i szczegółowość modelunku, większy nacisk położony jest tu na wartości ducha niż piękno ciała.

Wybitnym artystą tego okresu był również Andrea del Verrocchio - uczeń Donatella. Był florenckim malarzem i rzeźbiarzem XV wieku. Również wyrzeźbił posag "Dawida", którego postać w tym czasie była częstym tematem dzieł. Prace Verrocchia cechuje silny realizm, szczegółowe opracowanie formy i ekspresyjność, co widać najlepiej w portretowych popiersiach. Artysta wykonał też pomnik konny Colleoniego w Wenecji, który jest dynamiczną i pełną ruchu kompozycją rzeźbiarską.

Bezspornie najwspanialszym i najbardziej wszechstronnym artystą renesansowym był Michał Anioł Buonarotti. Był rzeźbiarzem, malarzem, architektem i poetą. Studiował dzieła antyczne, a później naturę, przeprowadzając w tajemnicy sekcje zwłok. Jego świadomość artystyczną kształtowały dwa czynniki : zachwyt pięknem natury (nagie ciało człowieka) i podziw dla klasycznego piękna dzieł antyku.

Jedną z jego wybitnych rzeźb jest watykańska "Pieta", która przedstawia cierpienie Marii nad ciałem Chrystusa zdjętym z krzyża. W tej monumentalnej kompozycji panuje nastrój ciszy, powagi i skupienia.

Dziełem typowym dla włoskiego renesansu jest posąg "Dawida", który przedstawia nagą postać młodzieńca - bohatera uwiecznionego w chwili napięcia przed walką. Rzeźba wyraża zarówno siłę młodego, muskularnego ciała, jak i waleczną siłę ducha.

Dla grobowca Juliusza II, który miał być wielką budowlą, składająca się z 40 figur, Michał Anioł wykonał tylko kilka rzeźb ("Mojżesz" i "Jeńcy").

Znanym dziełem jest "Pijany Bachus", gdzie artysta doskonale uchwycił lekko zachwianą równowagę i zmącone winem myśli bożka.

Michał Anioł stworzył w kaplicy grobowej Medyceuszów alegoryczne postaci "Nocy", "Dnia", "Poranka" i "Zmierzchu" umieszczone na wiekach sarkofagów w wyszukanych pozach.

Ostatnim jego dziełem była "Pieta Rondanini", której nie zdążył dokończyć.

Rzeźba renesansowa szukała doskonałych wzorców w antyku i naturze. Układy kompozycyjne były zrównoważone, dające wrażenie spokoju i harmonii. Studium modela pogłębiono o cechy charakterologiczne i psychiczne.