sztuka użytkowa, czy też inaczej sztuka stosowana to termin określający przedmioty codziennego użytku, wykonywane przez samych artystów lub rzemieślników działających według projektu artysty. W połowie XX wieku ta gałąź sztuki znacznie się rozwinęła, stając się ważną częścią przemysłu. Zapotrzebowanie na tego rodzaju przedmioty wzrosło, toteż zaczęły powstawać ośrodki przemysłowe, wykonujące cale serie przedmiotów użytkowych z artystycznym zdobnictwem. Termin sztuka użytkowa pojawił się już w latach międzywojennych, w połowie XX wieku weszło do powszechnego użycia określenie wzornictwo przemysłowe. Głównymi dziedzinami sztuki użytkowej są architektura i rzemiosło artystyczne.

W latach 1901-1914 działało w Krakowie Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, które skupiało wielu artystów, znawców, miłośników sztuki, a także historyków sztuki i etnografów. Było to towarzystwo artystyczne, z którym związało się wielu rzeźbiarzy, malarzy czy architektów, zainteresowanych wpisaniem sztuki w życie codzienne. Towarzystwo skupiało wielu znamienitych członków, między innymi: J. Czajkowskiego, S. Golińskiego, W. Tetmajera, K. Tichy`ego, E. Trojanowskiego czy J. Warchałowskiego. towarzystwo Polskiej Sztuki Stosowanej miało za cel promowanie rodzimej twórczości, wyrastającej ze sztuki ludowej, inspirowanej polską kultura. Promowanie rodzimej twórczości odbywało się między innymi za sprawą licznych wystaw czy konkursów. Najprężniej rozwijającą się gałęzią sztuki użytkowej było rzemiosło artystyczne, ponadto wspierano działalność architektoniczna i sztukę wystroju wnętrz. Działalność Polskiej Sztuki Stosowanej przyczyniał się znacznie do rozwoju i uznania wytworów rodzimych artystów w zakresie sztuki użytkowej, zasługą towarzystwa było także utworzenie czasopisma "Polska Sztuka Stosowana".

Rzemiosło artystyczne

Rzemiosło artystyczne jest jedna z dziedzin sztuki stosowanej. Jest to dziedzina sztuki plastycznej, do której zalicza się wykonywanie różnego rodzaju przedmiotów: mebli, ceramiki, tkanin. Wytwory rzemiosła artystycznego, to małe dzieła sztuki, wykonywane ręcznie, według ściśle opracowanego projektu. Rzemiosło artystyczne korzysta z cennych tworzyw, szlachetnych kamieni, minerałów, drogiej ceramiki czy misternych tkanin. Niektóre z owych dzieł są wykonywane przez biegłych rzemieślników zgodnie z wcześniejszym projektem artysty, jednak wielu mistrzów tej sztuki, wykonywało własne prace osobiście, dbając o najdrobniejsze szczegóły. Choć wytwory rzemiosła artystycznego są z założenia przedmiotami użytkowymi (meble, serwisy, biżuteria) ich wartość tkwi głównie w ich kunszcie artystycznym, a ceny osiągają poziom nieprzystający do zwykłych przedmiotów.

Piękne przedmioty powstawały od początku cywilizacji, sztuka użytkowa jest znacznie starsza niż sam termin i dziedzina. W okresie staropolskim a także późniejszych latach Rzeczypospolitej wyroby artystyczne trafiały do rąk arystokracji, dekoracyjne meble, cenne serwisy porcelanowe, wytworne tkaniny, wszystko to świadczyło o prestiżu rodu, jego zamożności i dobrym guście. Z czasem sztuka zdobnicza nieco się popularyzowała, coraz wyraźniej zaznaczały się też na polskim gruncie obce mody, szczególnie popularne były wzory francuskie, stanowiąc szczyt elegancji i pożądania. Z biegiem lat także uboższa szlachta mogła sobie pozwolić na przedmioty bogato zdobione, które oprócz praktycznych zastosowań miały też funkcję zdobniczą. Trudno tu wytyczyć wyraźną granicę miedzy zdobnictwem, a sztuka. Szczególnie zachowane na prowincji, odpowiedniki arystokratycznego zbytku są dowodem na to, ze powstawało wiele przedmiotów znacznie uproszonych w swej artystycznej postaci. Nawet ludność wiejska, uboga i artystycznie nie wysublimowana starała się nadawać swym sprzętom cechy estetyczne. Dekorowano meble, ściany domostw, gliniane garnki często miały wytłaczany szlaczek, a zwykle drewniane skrzynie służące do przechowywania tkanin i innych przedmiotów barwnie malowano kwiatami i innymi ornamentami.

Sztuka ludowa stanowi osobne zagadnienie, rozwiała się ona w specyficznych warunkach,( przede wszystkim w warunkach niedoboru materiału, szczególnie cennych tworzyw), toteż jej urok leży przede wszystkim w jej prostocie. Nieforemne, trochę krzywe przedmioty posiadają swój niepowtarzalny urok, choć nie są doskonałe posiadają duszę

W rzemiośle artystycznym można wyróżnić następujące dziedziny:

a) Ceramikę - zalicza się tu różnego rodzaju naczynia wykonywane z gliny. Ulepiony z gliny przedmiot wypalano a następnie zazwyczaj pokrywano szkliwem. Przedmioty ceramiczne to gównie fajanse, kamionki i porcelana. Porcelany wykonywano całe serwisy stołowe, naczynia, kafle oraz drobne ozdoby.

b) Hafciarstwo - czyli wyszywane w misterne wzory tkaniny lub skóry, haftowano najchętniej przy użyciu metalowej nici, srebrnej lub złotej, dodatkowo ozdabiając dzieło cekinami, paciorkami czy kamieniami szlachetnymi.

c) Introligatorstwo - czyli sztukę ozdobnego oprawiania cennych ksiąg, oprawy wykonywano z różnych materiałów i ozdabiano je rysunkami i napisami.

c) Konwisarstwo - czyli artystyczny wyrób przedmiotów z cyny, najczęściej wykonywano ozdobne naczynia i, świeczniki, a także różnego rodzaju pasy oraz łańcuchy.

d) Koronkarstwo - a więc misterne tkanie koronek ubraniowych oraz dodatków służących do obszywania tkanin.

e) Kowalstwo artystyczne - czyli sztukę wykonywania różnego rodzaju artystycznych okuć, dekoracyjnych zamków, kluczy, latarni i innych przedmiotów z kutego żelaza.

f) Ludwisarstwo inaczej zwane tez brązownictwem, sztuka ta polega na odlewaniu przedmiotów użytkowych ze spiżu, miedzi oraz mosiądzu, dziełem ludwisarzy były przede wszystkim dzwony, moździerze i działa, ale także mniejsze formy jak posągi czy świeczniki

g) Meblarstwo - a wiec stolarstwo artystyczne zajmujące się wyrobem mebli: szaf, komód, kredensów, łóżek, krzeseł, foteli itp.

h) Pasamonictwo czyli szmuklerstwo - dziedzina raczej mało znana, jej obszar to wyrób różnego rodzaju wykończeń, służących do obszywania tkanin, a więc taśm, frędzli, sznurów ozdobnych czy pętlic. Posługiwano się przy tym najczęściej nicią jedwabna i metalową

i) Płatnerstwo - płatnerze parali się wyrobem różnych elementów rycerskiego uzbrojenia, wykonywali całe zbroje oraz takie przedmioty jak tarcze, miecze, szable czy halabardy.

j) Rzeźba w kości - gałąź rzeźbiarstwa parająca się wyrobem przedmiotów użytkowych z kości słoniowej. Obok rzeźb i płaskorzeźb, wykonywanych w celach czysto dekoracyjnych, powstawały także przedmioty codziennego użytku takie jak; rózeg rodzaju naczynia (puchary, kubki do gry, szkatułki.) biżuteria (broszki, pierścienie, naszyjniki), tabakierki czy gałki do lasek.

k) Szkło artystyczne - w szkle wykonywano wiele naczyń ozdobnych, ozdabiane innymi surowcami.

l) Tkactwo - także miało swą gałąź artystyczną, zajmująca się wyrobem cennych tkanin dekoracyjnych i ubraniowych.

ł) Złotnictwo i jubilerstwo - czyli sztuka wykonywania przedmiotów z drogich kamieni, platyny, złota i srebra, oczywiście najczęstszym wyrobem złotników była biżuteria, ale w ich warsztatach powstawały także inne przedmioty: relikwiarze, świeczniki a nawet naczynia.

RZEMIEŚLNICY:

Sztuka zawsze odcinała się od rzemiosła, ona służyła pięknu, rzemiosło użyteczności. I choć rzemieślników ceniono we wszystkich kulturach, ich status nie był na ogół wysoki na drabinie społeczne. W czasach starożytnych, w antycznej Grecji czy Rzymie, lubowano się w pięknych przedmiotach, jednak samo ich wytwarzanie uważano za czynność nie godna wolnego obywatela. Toteż większość prac rzemieślniczych wykonywali niewolnicy. Średniowiecze europejskie choć oficjalnie zerwało z niewolnictwem bo nie z poddaństwem) nie nobilitowało szczególnie rzemieślników. Rekrutowali się oni z warstwy mieszczańskiej wówczas jeszcze znacznie upośledzonej w stosunku do szlachty. Z czasem rzemieślnicy zaczęli bronić swych interesów, zrzeszając się w cechy. Towarzystwa cechowe dbały o wysoką jakość wyrobów rzemieślniczych oraz o ceny na te produkty. A zapotrzebowanie na nie było ogromne.

Organizacje cechowe wyłaniały się stopniowo, tworząc z czasem prężnie działające ośrodki. Zadaniem cechów było bronić interesów swoich członków, a więc dbać o jakość i cenę, a także ilość towarów na rynku. Organizacja cechowa opierała się na istnieniu warsztatów wyspecjalizowanych rzemieślników, tak zwanych mistrzów cechowych, którzy przyjmowali do swoich pracowni czeladników i uczyli ich wszystkich zasad swego fachu. Dzięki temu nauka była przekazywana przez pokolenia. Nim jednak czeladnik sam został mistrzem musiał wyruszyć w podróż po Europie, by poznać pracę innych warsztatów i wzbogacić swój warsztat o nowe techniki i panujące za granica mody. Cechy posiadały swe tajemne procedury, techniki wykonywania różnych przedmiotów, których strzegły bardzo pilnie, jak cennego skarbu.

Średniowieczne rzemiosło miało wiele wspólnego ze sztuką, przedmioty wykonywano ręcznie, każdy był inny, każdy był dziełem jednego twórcy. Ale już od XVI wieku następowały zasadnicze przemiany w produkcji przedmiotów codziennego użytku, zapotrzebowanie na tanie produkty było bardzo duże, wówczas to wyrastały liczne manufaktury, wytwarzające duże ilości danego produktu, jednak ich prace pozbawione były indywidualności i wartości artystycznej. Manufaktury produkowały dużo i tanio, nie zwracając uwagi na estetykę. Powstanie manufaktur zahamowało rozwój rzemiosła artystycznego na długie lata.

Wzornictwo przemysłowe

Próbą pogodzenia dużego zapotrzebowania na piękne przedmioty, a ich artystyczna wartością jest właśnie wzornictwo przemysłowe, które zajmuje się projektowaniem dekoracyjnych, artystycznych wzorów, które porem wykorzystuje się w produkcji masowej. Dzięki temu można produkować dużo i szybko, nie rezygnując z wartości estetycznych. Wyroby tego rodzaju nie próbują kopiować produkcji ręcznej, która ma o wiele większą wartość, jest to osobna gałąź sztuki, która wypracowała własne wzorce.

Wzornictwo przemysłowe wkroczyło niemal do wszystkich dziedzin przemysłu, najprostsze przedmioty lepiej się sprzedają, jeśli są estetycznie zaprojektowane, dlatego obecnie większość firm, niezależnie od tego czy produkuje kubki, pościel, maszyny do pisania czy doniczki, zatrudnia projektantów, którzy pogodzą funkcjonalność, cenę wykonania i ładny wygląd danego przedmiotu.

Podstawowe zasady wzornictwa przemysłowego to wykonania i obsługi. Dany przedmiot musi jak najlepiej spełniać swoje zadanie, ozdoby muszą być więc tak wkomponowane, by nie umniejszać trwałości czy funkcjonalności, dlatego ogranicza się je do minimum. Osobna kwestia jest moda, która również ma swe wymagania, którym należy sprostać. Wszelkie wzory obecnie dosyć szybko się starzeją, moda potrafi się zmieniać co sezon, i to także muszą brać pod uwagę projektanci.

HISTORIA WZORNICTWA PRZEMYSŁOWEGO:

Walka o sztukę w życiu codziennym nabrała rozpędu w połowie XIX wieku w Anglii, wówczas to zrodził się tam ruch Arts and Crafts (Sztuk i Rzemiosł), jego celem było podniesienie jakości i estetyki przedmiotów wytwarzanych na dużą skalę. Nowoczesne wzornictwo najwięcej chyba zawdzięcza twórcom niemieckim, skupionym wokół szkoły "Bauhaus" (Weimar). Na początku XX wieku ( w latach dwudziestych i trzydziestych) młodzi absolwenci oraz studenci tej szkoły podjęli się opracowania wzornictwa, koterie potem podbiło niemal całą Europę przeszło do historii jako styl międzynarodowy. Styl ów stanowił podstawę, wzór, do którego sięgano w wielu państwach, jednak jednocześnie poszukiwano stylów charakterystycznych dla własnej kultury. Szczególnym osiągnięciem jest styl skandynawski, tamtejsze wzornictwo charakteryzowało się prostota, oszczędnością, starannością wykonani i sięganiem do tradycyjnych , naturalnych materiałów takich jak drewno czy szkło.

Po II wojnie światowej dużą popularność zdobyło sobie wzornictwo rodem ze Stanów Zjednoczonych. Amerykański styl był zorientowany przede wszystkim na sprzedasz, toteż na wszelkie sposoby kusił potencjalnych klientów. Sprzęty gospodarstwa domowego otrzymały swe własne wzory, skupione na prostocie obsługi i bezpieczeństwie. Słaba stroną tego przemysłu była niska trwałość przedmiotów, których potem już nikt nie naprawiał, zepsuty sprzęt należało po prostu wymienić na nowy.

Z osiągnięć europejskich warto wymienić projekty włoskich firm Alchymia i Memphis (`70 - `80) zaskakujące nietypowymi kształtami i uderzającymi kolorami, niestety fantazyjność tych produktów nie zawsze szła w parze z ich funkcjonalnością.