Przełom wieku XIX i XX to czasy technicznej rewolucji - olbrzymiego rozwoju przemysłu, techniki i transportu. Rozbudowaniu uległa sieć kolejowa, został skonstruowany samochód i samolot. Pojawił się ogromny szereg wynalazków w różnych dziedzinach, na przykład elektryczność, radio, telefon i film. Rozwój techniki doprowadził do skrócenia czasu, przestrzeni i odległości. Twórca i odbiorca kultury i sztuki XX wieku to, używający na co dzień przedmiotów nowoczesnej techniki, mieszkaniec wielkiego miasta. Jest on informowany błyskawicznie o wydarzeniach na całym świecie i ma ułatwiony dostęp do ogólnoświatowego dorobku kulturalnego dzięki możliwości szybkiego pokonania znacznych odległości, a także muzeom, telewizji, filmowi, a także reprodukcjom. Narodził się niezwykły kult dla nauki i techniki oraz pełna optymizmu wiara w szerokie możliwości człowieka, rozwój ludzkości i wspaniałą jej przyszłość. Szczególnym w sztuce XX wieku jest zjawisko ruchów artystycznych, które łączą w swoich kręgach, wyrażających wspólne zainteresowania i poglądy przedstawicieli plastyki, literatury, muzyki, filmu i teatru. Taki właśnie ruch literacko - artystyczny rozpoczął się we Włoszech. W czasie, gdy we Francji rozwijał się kubizm, tam nowy ruch ogłosił wielką przyszłość cywilizacji. Nie był to kierunek w sztuce jak impresjonizm czy fowizm, ani nurt jak symbolizm. Futuryzm był to pogląd na świat, a nawet ideologia. Najwcześniej wypowiedział się w poezji, a następnie ogarnął inne dziedziny sztuki : plastykę, teatr, a nawet muzykę. Futuryzm był tworem środowisk wielkomiejskich i technicznej cywilizacji. Jego przedstawiciele ogłaszali swoje manifesty, pisali artykuły w gazetach, organizowali wiece, zebrania i publiczne występy w teatrach, by zapoznać ze swoimi poglądami jak najszersze grono słuchaczy.

Futuryzm wybuchł nagle w 1909 roku. W piśmie "Figaro" włoski poeta Filippo Tommaso Marinetti wydrukował manifest poezji futurystycznej. Zainicjował w ten sposób powstanie burzycielskiego artystycznego ruchu, do którego po roku przyłączyli się także malarze : Carlo Carra, Umberto Boccioni, Luigi Russolo, Giacomo Balla, Gino Severini. Termin "futuryzm" z języka łacińskiego "futrus" oznacza "przyszły" - miał on wskazywać, że uczestnicy nowo powstałego ruchu wybiegają swoimi myślami ku przyszłości. Jako balast, który może wstrzymywać rozwój odrzucali wszelkie relikty przeszłości Źródłem ich natchnienia i fascynacji była nowoczesna, prężnie rozwijająca się cywilizacja początku nowego XX stulecia.

Mieszkający w Paryżu G. Severini i G. Balla napisali wspólnie manifest malarzy futurystów, a następnie ogłosili go w turyńskim teatrze. Ich pierwsza wystawa odbyła się w Paryżu w 1912 roku. Zarówno ze względu na treść wypowiedzi jaki i na ich formę, wystąpienia futurystów często miały gwałtowny przebieg. Działania ich przeciwników również przybierały agresywne formy, więc wiele spotkań z publicznością kończyło się policyjną interwencją. Poglądy futurystów były awangardowe, dość radykalne i antytradycyjne, więc godziły w powszechnie przyjęte kanony estetyczne. Utożsamiali oni sztukę z nowoczesnością, zmiennością, dynamizmem i gwałtownym ruchem. Byli przeciwni kultywowaniu jakichkolwiek form przeszłości, a przede wszystkim antyku. Chcieli zburzyć dotychczasowy porządek i zmienić świat. Dla nich życie było równoznaczne z walką, aktywnym działaniem i radykalnymi zmianami - chcieli zniszczyć muzea, biblioteki i akademie. Wielbili natomiast postęp techniczny i maszynę ( twierdzili np., że samochód jest piękniejszy od Nike z Samotraki). Głoszone przez futurystów hasła spotykały się z ostrym sprzeciwem innych środowisk.

Teoria malarstwa

Malarze futuryści postanowili, że źródłem inspiracji ich malarstwa powinna być, fascynująca swoimi osiągnięciami technicznymi, mechaniczna cywilizacja rozpoczynającego się nowego stulecia. Artyści mieli czerpać natchnienie z powstających cudów świata współczesnego. Sztuce dawnej przeciwstawiali nowoczesną sztukę przyszłości, która będzie zdolna oddać ruch i dynamizm życia współczesnego, jego tempo i rytm. Wyznawali kult pędu i szybkości oraz maszyny, fascynowała ich gorączkowa wrzawa wielkiego miasta. Idealistyczny i entuzjastyczny program futurystów w mechanizacji i urbanizacji upatrywał dalszego szczęścia ludzkości.

Praktyka malarstwa

Najczęściej tematem obrazów futurystycznych były różnorodne formy ruchu. Był to zarówno ruch konkretny i rzeczywisty, jak i ruch wyobrażony, abstrakcyjny. Przedmiot ukazany jest w ruchu gwałtownym, który powoduje rozbicie jego bryły. Jego istota jest inna niż w malarstwie poprzednich epok. Nie jest to ruch ciała nagle zatrzymanego, w danym ułamku sekundy, ale ujęty w przestrzenno-czasowym procesie jego trwania. Futurystyczne malarstwo, odmiennie niż impresjonistyczne, które interesowała jedna ulotna chwila, chciało pokazać syntezę tych wszystkich zmian i momentów, jakie następują po sobie w określonej przestrzeni i czasie. Po raz pierwszy została podjęta próba oddania na płaskiej powierzchni obrazu czwartego wymiaru - upływającego czasu. W efekcie następujące po sobie fazy ruchu studiowanego obiektu pojawiały się w obrazach jednocześnie, tak jakby zostały na siebie nałożone kolejne kadry filmu. Układ kompozycji w obrazach jest dynamiczny o silnie zaznaczonych, ostrych kierunkach. Poszczególne formy przenikają się z przestrzenią, która je otacza. We wczesnych pracach futurystów gama kolorystyczna jest zawężona do brązów, zieleni, ugrów. Po pewnym czasie ulega rozszerzeniu, jej barwy stają się czyste i nasycone. Obrazy futurystyczne charakteryzuje także rytm o zróżnicowanym biegu, niekiedy bywa on ukierunkowany.

Rzeźba i architektura

Jedynym teoretykiem i twórcą futurystycznej rzeźby był Umberto Boccioni. W swoich przestrzennych kompozycjach przeciwstawił się klasycznej i akademickiej wierności w przedstawianiu natury i historycznej tradycji. W architekturze przedstawicielem futuryzmu jest Antonio Sant`Elia, który był autorem projektów, które ukazywały miasta przyszłości i demonstrowały możliwości nowoczesnej techniki : ruchome schody, windy na zewnątrz budynku, trasy szybkiego ruchu. Proponowane przez niego wieżowce miały być proste i funkcjonalne, bez zbędnych ozdób, wykonane z betonu, szkła i stali. początku XX wieku. ozdób wieżowce z betonu, stali i szkła.

Chociaż futuryzm był głównie ruchem włoskim, to jego wpływ widać w kierunkach innych krajów. Miał powiązania z kubizmem, dadaizmem, oddziałał na formistów polskich, a także na kubofuturyzm, łuczyzm i konstruktywizm w Rosji. Idee futurystyczne wpłynęły w sposób znaczący na sztukę filmową. Okres najbardziej prężnej działalności futuryzmu dobiegł końca w czasie I wojny światowej.