Romanizm narodził się w Europie w XI wieku. Powstały w tym czasie budowle takie jak opactwo w Paray-le Monial (1050), katedra w Durham (1133), katedra w Pizzie (XI w.) czy Krypta Św. Leonarda w katedrze krakowskiej (1133). Charakterystyczne cechy wymienionych budowli to zewnętrzne portale z kolumnami, nieduże galeryjki albo płytkie arkady oraz długie mury. W środku budowle romańskie mają kolebkowe lub krzyżowe sklepienia i małe okna z półokrągłym łukiem.

Sakralne budowle.

Kościoły, katedry, klasztory romańscy architekci tworzyli na rzucie prostokąta albo krzyża łacińskiego. Prezbiterium zakończone było przeważnie półkolistą absydą. Budynki planowano wzdłuż osi wschód- zachód. Takie rozwiązanie było charakterystyczne zwłaszcza dla kościołów bazylikowych lub halowych. Spotyka się też kościoły, budowane w tym okresie, planowane z układem centralnym; typowe rozwiązanie dla małych budynków. Środek kościoła był przedzielony rzędem kolumn, filarów na trzy nawy. Nad nawą główną budowano wieże, przez którą wpadało do środka światło. Wyjątkiem są kopuły, które budowano bardzo rzadko. Nawy boczne też często miały swoje, mniejsze wieże. Każdy kościół miał swój chór, ale zdarzało się, że budowano dwa chóry (z przodu kościoła i z tyłu). W dużych, pielgrzymkowych kościołach spotyka się ambit z kilkoma kaplicami, przeważnie dookoła prezbiterium. Często po obwodzie całego kościoła biegły obejścia. Dach budowany był jako więźba dachowa, którą można było oglądać z wnętrza kościoła. Czasem tylko dobudowywano płaski, drewniany strop. Sklepienia kolebkowe były jednak najczęściej spotykane. Umieszczano je nad nawą główną i bocznymi. Poprawiało to wyraźnie akustykę wnętrza i w czasie pożaru kościół był bardziej bezpieczny. Stosowano żebra, które podpierały i wzmacniały sklepienie, tzw. gurty. Dodatkowe filary, podpierały sklepienia naw bocznych. Filary te zagęszczały podział przęseł. Taka konstrukcję, gdzie dwa przęsła sklepienia, należących do nawy bocznej, odpowiada na jedno przęsło nawy głównej, znana jest w architekturze, jako system wiązany. Cała więc konstrukcja sklepienia opiera się na ścianach, filarach i kolumnach.

W okresie romańskim kapitele budowano na kształt kostki, o zaokrąglonych dolnych krawędziach, odwróconego ostrosłupa lub kielicha. Kapitele były mało ozdabiane, czasem tylko dodawano płaskorzeźbę, przedstawiającą liście akantu, aryjskie plecionki lub postaci zwierząt czy też sceny z Pisma Świętego. Podobnie dekorowano bazę kolumny, którą tworzyły charakterystyczne wałki, położone na płaskiej kostce. O ile w starożytności wykonywano trzony kolumn z jednego kamienia, w średniowieczu często stosowano kilka bloków kamiennych. Powyżej głowic architraw zamieniono na gzyms albo impost.

Bardzo popularna była empora nad nawą boczną, zwłaszcza w kościołach pielgrzymkowych. Było to idealne miejsce do odpoczynku pielgrzymów. Podłogi zrobione były z płyt kamiennych lub ceramicznych, które tworzyły mozaikową posadzkę. Na ściany kładziono freski. Budowle romańskie, ze względu na to, że ściany stanowiły ważną część podpierającą sklepienie, charakteryzowały się małymi i wąskimi okienkami. Powodowało to mały dopływ światła do środka kościoła. Poszerzano więc okna od zewnątrz, stosując glify. Wieże miały inny rodzaj okna. Były one dzielone małą kolumienką na dwie części, nazywano to biforium, lub trzy i wtedy miało to nazwę triforium, oraz cztery części. Światło dostawało się do środka małymi okienkami, które wcześniej opisywałam. Umieszczone były ona na ścianach naw bocznych i głównej oraz nad dachem pokrywającej nawy boczne. Ważne były drzwi, które budowano wraz z dekorowanym portalem zakończonym półkolistym tympanonem, pokrytym płaskorzeźbą.

Klasztory- najczęściej budowano je wzorując się na wcześniej powstałych budynkach tego typu. Z zależności od reguły panującej w klasztorze odpowiednio umieszczano poszczególne pomieszczenia. Dla zakonów benedyktyńskich wzorem było opactwo w Cluny. Surowa reguła panująca w zakonach cysterskich wpływała również odpowiednio na architekturę klasztoru. Powstawały budynki na planie prostokąta. Charakterystyczne dla tego zakonu było bardzo surowe wnętrze. Wraz z upływam czasu, klasztory upodobniały się do siebie. Typowy romański klasztor miał wirydarz, z trzema krużgankami, wybudowany po dłuższej stronie budowli. Od zewnętrznej strony krużganku znajdowały się poszczególne pomieszczenia. Zakrystia i kapitularz położone były blisko prezbiterium. Pomieszczenia opata, refektarz, dormitorium i inne sale przeznaczone do pracy budowano w zależności od upodobań zakonu. Kuchnię czy też inne pomieszczenia, gdzie przebywały świeckie osoby, budowano na zewnątrz, oddzielnie od głównego gmachu. Teren klasztorny oddzielano murem lub palisadą oraz fosą.

Romanizm w architekturze świeckiej.

Średniowiecze zostawiło dużo feudalnych zamków. Główną część stanowił ogromny donżon. Tam znajdowały się spore pomieszczenia, przeznaczone do mieszkania. Zajmowały one kilka kondygnacji. Te położone najniżej pełniły funkcje spiżarni lub zbrojowni. W środkowej części budowano jadalnie i sypialnię właściciela zamku. Najwyżej była umieszczana służba. Cały budynek otaczały mury obronne, zakończony hurdycjami lub blankami oraz fosa.

Ukształtowanie terenu, szlaki komunikacyjne, gospodarka wodna wpływały w istotny sposób na budowanie miast i innych osad. Najczęściej miasto położone było na planie krzyżowo- szachownicowym. Środek stanowił prostokątny lub kwadratowy plac. Od niego rozchodziły się ulice. Tak powstawała swoista szachownica, którą tworzyły mniej ważne drogi. Pola "szachownicy" przeznaczano pod zabudowę. Domy ustawiano tak, że front zajmowały różne warsztaty, a cześć mieszkalna znajdowała się z tyłu, w głębi podwórza. Znajdowały się tam magazyny, pralnie, łaźnie, kuchnie oraz stajnie.

Domy budowano z kamienia, drewna, w zależności od zasobu tego materiału.

We Włoszech spotyka się trzy rodzaje romańskich placów: ratuszowy, katedralny i targowy. Inne miasta łączyły plac targowy z kościelnym. Na placach targowych można było kupić różne towary, w budowanych do tego celu kramach. Tylko mięso sprzedawane było w odosobnionych budynkach, zwanych jatkami. W miastach powstawały też często domy kupców i stanowiły one składy towarowe i pomieszczenia do handlu dla dostawców przyjeżdżających czasem spoza miasta. Ratusze zaczęły się dopiero pojawiać późnym średniowieczem, wraz z gotykiem. Miasta tak jak zamki grodzono murami i fosami. Budowano na bazie drewna i ziemi. W środku tej konstrukcji znajdował się przeplecione pnie z izbicami. Z uwagi na bezpieczeństwo podczas szturmu, duże miasta otaczały się podwójnie lub nawet potrójnie.

Materiały stosowane w okresie romanizmu.

Najbardziej rozpowszechnionym środkiem budowlanym był kamień. Dobrze dobrane kamienie, odpowiednio ciosane, służyły do budowy cokołów, naroży budynków, obramowania okien, drzwi. Wnętrze murów jednak wypełniały łupane kamienie, polne lub łożyskowe. Cegła znana była na południu Francji, w Lombardii, a także na terenach północnych Niemiec, Polski, Danii i Niderlandach. Dopiero gotyk rozpowszechnił wypalanie cegły i stosowanie jej jako głównego środka budowlanego.

Oprócz kamienia jako podstawowego budulca stosowano drewno.

Romanizm w Polsce.

Początek architektury romańskiej na ziemiach polskich datuje się na czasy panowania Kazimierza Wielkiego. Nie darmo zwie się go też Kazimierzem Odnowicielem. Za jego panowanie prawie w całej Polsce kamień stał się podstawowym materiałem budowlanym. Powstał wtedy wiele kościołów, zamków, murowanych miast. Przybywający z Francji, Włoch i Niemiec dostojnicy kościelni przynoszą ze sobą znajomość architektury romańskiej. Dużą rolę odgrywały tez zakony osiedlające się na naszych ziemiach. Na Dolnym Śląsku. Pod koniec XII wieku zaczęto stosować cegłę. W Polsce znajdziemy wiele zachowanych przykładów sztuki romańskiej. Są to przeważnie kościoły jednonawowe lub trójnawowe bazyliki. Okolice Śląska zajmują budowle pozbawione wież, ale spotyka się też kościoły z jedną lub dwiema wieżami, znajdującymi się od zachodu lub z jedną, wybudowaną między nawą a prezbiterium. Gotyk kontynuował tam takie rozwiązanie.

Ciekawy sposób romańskiego rozplanowania znajduje się w powiecie świdnickim w Pożaryszczu. Wieże wybudowane są na planie podkowiastym , przed prezbiterium, na bokach nawy. Z lotu ptaka widać plan krzyża z zaokrąglonymi ramionami. Budowle romańskie są bardzo zróżnicowane, ale przeważnie nie maja żadnych skomplikowanych układów tak jak na przykład w Brzesku k. Pyrzyc, w Swobodnicy, gdzie jest tylko jedna, główna nawa bez wieży. Innym przykładem o takim układzie to kościół św. Wojciecha w Krakowie, należący do najstarszych kościołów krakowskich.

Wawelska katedra z zachowana kryptą św. Leonarda to przykład romańskiego kościoła bazylikowego. Później dobudowano tam wieżę Srebrnych Dzwonów i wieżę Zegarową.

W Krakowie romański wygląd zachował Kościół św. Andrzeja. Ma on nawę poprzeczną i dwie wieże od zachodu.

Opactwo benedyktyńskie, doskonały przykład architektury romanizmu, zachowały się tylko wycinkowo. Cystersi przybyli do Polski z Burgundii. Najpierw założyli opactwo w Jędrzejowie, ale potem przesiedlili się do Sulejowa, Wąchocka i Rud, niedaleko Katowic. Charakterystyczne ich budowle powstawały jako trójnawowe bazyliki, o krzyżowych sklepieniach. Niemieccy cystersi przybyli do Lubiąża, by potem osiedlić się w Mogile, pod Krakowem. Ich kościół znajduje się również w Henrykowie, nad Oława. Inni przybyli, również z Niemiec,

zakonnicy cysterscy założyli opactwo w Trzebienicy. Wzorowane na niemieckiej architekturze opactwa miały trójnawowe bazyliki o sklepieniach krzyżowych w układzie wiązanym.

Porównując romanizm polski z europejskim zauważyć można, że w Polsce był on cięższy i bardziej toporny. Zachodnia Europa była bogatsza, miała lepiej rozwiniętą gospodarkę. Pozwalało to większe zwracanie uwagi na zalety estetyczne budowanych gmachów.

Zachodnioeuropejski romanizm był delikatniejszy i bardziej wyrafinowany niż polski.

Charakterystyczne cechy romanizmu:

  1. Głównym materiałem budowlanym jest kamień
  2. Kościoły wznoszono na planie wschód- zachód (prezbiterium znajdowało się po wschodniej stronie)
  3. Łuki półokrągłe
  4. Stosowano sklepienia kolebkowe i klasztorne
  5. Małe okna
  6. Okna znajdujące się na wieżach są podwójne lub potrójne
  7. Nawa główna ma strop lub otwarta więźba dachowa
  8. System wiązany
  9. Kolumny maja głowice kostkowe, kielichowe.

Architekturę romańską łatwo rozpoznać. Budynki są zwarte, stanowią jedną bryłę z wieżami. Romanizm, zwłaszcza polski, jest ciężki. Grube mury, małe okna to wszystko tworzy charakterystyką ogólną romanizmu. Kościół tego okresu miał być zamkiem przeznaczonym dla Boga. Chodziło o symbol potęgi i majestatu, jednak nie budowano wokół kościołów fortyfikacji obronnych.

Kościół dzielił się przeważnie na masyw zachodni, tzw. westwerk i wieżę wschodnią, którą budowano na skrzyżowaniu nawy głównej i transeptu. Ołtarz ustawiony był tak by wierni patrząc w jego stronę, kierowali wzrok na Jerozolimę. Prezbiterium znajdowało się na wschodzie a drzwi do świątyni na zachodzie.

Kolumny romańskie.

Różnią się one zaledwie wyglądem głowic.

Największą popularnością cieszyły się kolumny z głowicą kostkową. Jest to półkula z odciętymi bokami. Jej górna płaszczyzna stanowi kwadrat, a dolna koło.

Innym typem głowicy to głowica kielichowa. Jest to rzeźbiony kielich o podstawie wyglądającej jak koło. Góra ścianka jest kwadratowa. Tego typu kolumnę można zobaczyć w Czerwińsku nad Wisłą, w Wąchocku.

Trzon kolumny w Polsce jest gładki, tak jak w Niemczech, których architekturą wzorowaliśmy się, ale we Francji kolumny romańskie są dekorowane. Wpływ francuski zachował się w Polsce w architekturze benedyktyńskiej, w kościele św. Trójcy w Strzelnie. Dziś kościół jest już mocno zmieniony, zwłaszcza przez architekturę barokową, ale wnętrze zachowały się romańskie kolumny, portale i fundamenty wschodnich wież. Kolumny w Strzelnie mają piękne płaskorzeźby mówiące o ludzkich cnotach i złych cechach.