Na określenie okresu, który trwał od połowy XV wieku do końca wieku XVI, historycy

i naukowcy używają terminu "renesans". Nazwa ta pochodzi od wyrazu łacińskiego "renatio", w języku francuskim jest to " renaissance", co oznacza odrodzenie, odżycie. Faktycznie,

w epoce tej nastąpiło odrodzenie antycznej sztuki, klasycznej kultury i nauki.

Określenia tego, jako wyrażenia literacko-historycznego, użyli po raz pierwszy dopiero naukowcy w XIX wieku, opisując nim zjawisko odnalezienia literatury klasycznej, odnowienie sztuki starożytnej i odrodzenie studiów antycznych za czasów panowania we Francji Franciszka I (1515-1547). Następnie zakres tego terminu znacznie się poszerzył, określało się nim także odrodzenie ludzkości, jej odnowienie, podnoszenie się ludzi na coraz wyższy poziom rozwoju umysłowego ("renovatio hominis"). Opisywało się też terminem "renesans" odrodzenie antyku i starożytności ("renovatio antiquitatis"), odwołanie do przeszłości, odrodzenie dawnej wiedzy, starożytnej kultury i sztuki, rozpoczęte na początku XIV stulecia. Do rozwoju się odrodzenia, jako okresu w dziejach europejskiej kultury, przyczyniło się wiele różnorodnych czynników i faktów. Do najistotniejszych zaliczyć należy rozprzestrzenianie się reformacji, kryzys Kościoła katolickiego, rozbicie jedności Europy oraz powstawanie jednolitych państw narodowościowych, po okresie rozdrobienie i rozbicia dzielnicowego, między innymi Francja, Hiszpania, Polska, Szwajcaria. Renesans zaczął się we Włoszech w XIV wieku i trwał do początku wieku XVI. Natomiast do krajów północnoeuropejskich dotarł dopiero pod koniec wieku XV, a trwał nawet do lat 30-tych XVII stulecia.

Umownie przyjmuje się, że początek okresu odrodzenia to rok 1450. Od połowy XV stulecia w całym świecie rozpoczynają się zmiany, które dają początek nowej epoce. Przede wszystkim rozpoczyna się epoka wielkich odkryć geograficznych, Krzysztof Kolumb w 1492 roku dociera do Ameryki, zaś Ferdynand Magellan opływa kulę ziemską w latach 1519-1521. W Hiszpanii w 1492 roku upada ostatnia twierdza Maurów, czyli Grenada; zaś Turcy w 1453 roku zdobywają Konstantynopol. W 1455 roku ukazała się, pierwsza w dziejach, drukowana książka, dzięki staraniom Jana Gutenberga. Bardzo prężnie rozwija się rzemiosło i handel, rozkwitają miasta, o wiele lepiej żyje się mieszczanom. Ku upadkowi chyli się średniowiecze, dla niektórych okres zacofania i ciemnoty. Rozpoczyna się nowa epoka - renesans.

W epoce odrodzenia można wyodrębnić dwa zjawiska:

1) Reformacja - był to religijno-społeczny prąd, któremu początek dał Marcin Luter (1483-1546). W październiku 1517 roku Luter wystąpił w Wittenberdze ze swoimi 95 tezami,

w których sprzeciwiał się sprzedaży odpustów oraz postulował reformy w Kościele. Już od dłuższego czasu w Kościele pojawił się ruch, który pragnął naprawy. Wiele sprzeciwu

i oburzenia wywoływała, między innymi symonia biskupów, nepotyzm papieży, rozwiązłość księży, próżniactwo mnichów oraz ogromne bogactwa Kościoła. Luter oparł swą teologię

o zasadę usprawiedliwienia przez wiarę. Zniósł celibat duchowieństwa oraz mnichów. Luter uznawał jedynie dwa sakramenty: chrzest oraz Eucharystię. W Szwajcarii działał Ulrich Zwingli (1484-1531). On także sprzeciwiał się odpustom, autorytetowi i władzy biskupów. Dla Zwinglego jedynym źródłem wiary było Pismo Święte, odrzucił on cała obrzędowość, Komunię Świętą uznał jedynie za akt symboliczny.

Innym z reformatorów był Jan Kalwin (1509-1564). Był on zwolennikiem bardzo surowego

i skromnego trybu życia, piętnował wszelkiego rodzaju rozrywki, tańce i zabawy oraz hazard. Złamanie tych zakazów było obwarowane srogimi karami. Kalwin był zwolennikiem predestynacji; sądził, że ludzie od urodzenia są podzieleni na zbawionych i potępionych. Głosił on potrzebę stworzenia taniego i demokratycznego kościoła.

Reformacja w Anglii została wprowadzona odgórnie przez samego króla, Henryka VIII. Przyczyny reformacji były raczej osobiste, monarcha chciał zerwać z Rzymem, gdyż papież odmówił udzielenia mu rozwodu z Katarzyną Aragońską, która nie była w stanie dać mu męskiego potomka. Henryk VIII stał się głową Kościoła anglikańskiego. Ci, którzy odmówili zerwania z wiarą katolicką, traktowano jak zdrajców stanu i od razu ścinano, jak np. kanclerza Thomasa Moore'a czy biskupa Johna Fishera.

Reakcją Kościoła katolickiego na szybko rozprzestrzeniającą się reformację, była kontrreformacja, czyli reformy. Wtedy właśnie powstał zakon jezuitów, a w latach 1545-1563 obradował sobór w Trydencie.

2) Humanizm - nazwa pochodzi od słowa łacińskiego "humanus", czyli ludzki; pogląd obowiązujący w renesansie, stawiał on w centrum zainteresowań człowieka. Artyści

i naukowcy okresu odrodzenia byli zainteresowani człowiekiem, jego sprawami, czynami, uczuciami, emocjami, a także ciałem i mechanizmami jego działania. Humanistą był określany człowiek gruntownie wykształcony, znawca języka antycznego i literatury klasycznej. Pojęciem ściśle powiązanym z humanizmem był antropocentryzm, czyli pogląd, według którego człowiek znajduje się w centrum.

Odrodzenie w architekturze

Architekci poszukiwali najlepszych i optymalnych proporcji, najistotniejszymi cechami renesansowej zabudowy były: prostota, harmonia i umiar. Budowano dachy przeważnie spadziste, u szczytu ozdabiane attykami, sklepienia dekorowane były stiukami, natomiast na ścianach malowano freski. Dziedzińce otaczane były krużgankami oraz arkadami. Ogromną rolę w tej epoce odegrała perspektywa. Najbardziej znanymi i cenionymi architektami okresu renesansu byli: Donato Bramante (Bazylika Świętego Piotra), Filippo Brunelleschi (kopuła katedry we Florencji) czy Bernardo Morando (zabudowa Zamościa).

Sztuka renesansu

Również w sztuce artyści poszukiwali idealnych proporcji, wzorem dla nich była sztuka starożytna. Artyści renesansowi przedstawiali głównie piękno ciała ludzkiego; dzieła, które tworzyli, były bardzo realistyczne. Wielu z artystów prowadziło w tym celu badania anatomiczne, jak Michał Anioł czy Leonardo da Vinci. Znaczne miejsce w ich twórczości zajmowała też przyroda i natura. Artyści renesansowi przestali być anonimowi, byli to wielcy indywidualiści i humaniści, którzy tworzyli wybitne dzieła. Najwybitniejsi twórcy tego okresu to:

Michał Anioł - freski w Kaplicy Sykstyńskiej, "Dawid", "Rodzina Święta", "Pieta"

Pieter Bruegel - "Wieża Babel", "Adoracja Trzech Króli"

Albrecht Dürer - grafiki "Adam i Ewa", portrety, autoportrety

Donatello - "Dawid", "Ukrzyżowanie"

Pierro della Francesco - "Biczowanie"

Rafaello Santi - "Trzy Gracje", seria Madonn, np. "Madonna ze szczygłem", autoportret

Leonardo da Vinci - "Mona Lisa", "Dama z łasiczką", "Ostatnia Wieczerza"

Literatura

Pisarze renesansowi w swych dziełach zajmowali się wieloma sprawami, opisywali różne tematy. Jednak ich tematem przewodnim był człowiek, jego zainteresowania, czyny i uczucia. Mieli oni ogromny wpływ na swych czytelników. Francesco Petrarka opisywał głównie swe uczucia do ukochanej w "Sonetach do Laury". Problem władzy oraz ustroju państwa znalazł swe rozwiązania w licznych dziełach, te zagadnienia można znaleźć między innymi

w: "Księciu" Niccolo Machiavelli'ego, "Utopii" Thomasa Moore'a, "O poprawie Rzeczpospolitej" czy "Pieśni XIV" Jana Kochanowskiego. Piotr Skarga czy Jan Kochanowski kształcili nastawienie obywatelskie szlachty i mieszczan. Tematyka renesansowa oraz humanizm był również obecny w dziełach wielu innych pisarzy i twórców, między innymi Giovanni Boccaccio, Łukasza Górnickiego, Klemensa Janickiego czy Mikołaja Reja. Najwybitniejszym dramatopisarzem tamtego okresu był William Szekspir.

Nowością było to, że artyści zaczynali pisać i tworzyć w swych narodowych językach, łacina zeszła na dalszy plan. Ogólnie sądzi się, że pierwszym pisarzem, który tworzył po polsku, był Mikołaj Rej. Jednak pierwszym, który pisał w naszym ojczystym języku, był poeta Biernat

z Lublina.

W Polsce już w latach 80-tych XV wieku pojawiać się zaczęły pierwsze oznaki wkraczającego renesansu, już "Kroniki" Jana Długosza pisane były w myśl idei humanistycznych. Pod koniec tego stulecia do Rzeczpospolitej przybyli wędrowni humaniści, jak Filippo Buonaccorsi, zwany Kallimachem, czy Konrad Celtis. Wtedy też kształci się mecenat

i patronat dworu arcybiskupów lwowskich nad artystami. Późny okres średniowiecza, czyli druga połowa wieku XV, ustępuje powoli na rzecz renesansu, w okresie tym bujnie rozwija się już humanistyczna poezja łacińska, której twórcami byli wybitni polscy poeci, jak Jan Dantyszek, Mikołaj Hussowski, Klemens Janicki czy Andrzej Krzycki.

Druk

W epoce odrodzenia wynaleziono druk, co zaowocowało szybkim rozwojem sztuki drukarskiej. W Polsce pierwsza drukarnia pojawiła się już w 1473 roku, był to mały przenośny warsztat drukarski. Ale już w 1503 roku działają stałe drukarnie, na trwałe związane z rozwojem kultury i sztuki polskiej (Hochfeder, Haller, Ungler). Nieocenione znaczenie dla dalszego rozwoju myśli humanistycznej miała aktywność Akademii Krakowskiej. Już od XV wieku w obrębie Akademii rozwijać zaczęło się zainteresowanie włoską kulturą i sztuką humanistyczną oraz kulturą antyku. Do programu nauczania wprowadzono dzieła twórców antycznych, jak Horacego, Owidiusza, Terencjusza czy Wergiliusza.

Należy jednak podkreślić, iż renesans nie odkrył całkowicie nieznanego

i zapomnianego antyku. Pamiętać należy, że również średniowieczni uczeni byli obeznani

z problemami starożytnej nauki, sztuki, a przede wszystkim filozofii. Średniowieczna scholastyka opierała się przecież na przemyśleniach Arystotelesa. Jednak średniowiecze

z pewną rezerwą podchodziło do osiągnięć, pogańskiego przecież, antyku, wiedza o tej epoce była niekompletna, wybiórcza, operowała jedynie na pewnych fragmentach tej przebogatej kultury. Odrodzeniowe odkrycie starożytności polegało bowiem na próbie zrozumienia duszy antyku, na wyjaśnieniu kluczowych dla niego pojęć, na poznaniu jego źródeł i podstaw. Wszystkie średniowieczne elementy wiedzy o starożytności próbowano połączyć w jedną całość i dodatkowo jeszcze uzupełnić o nowe fakty i wiadomości, by zrozumieć antyk całościowo, jako jednolitą, zwartą i niepowtarzalną epokę. Takie całościowe ujęcie pozwoliło na wszechstronne poznanie kultury i sztuki klasycznej, na nadanie jej pozostałościom

i zabytkom właściwego sensu. Gruntowne i wszechstronne wykształcenie człowieka oraz harmonijne kształtowanie jego cech charakteru i twórczych zdolności, czyli "humanista", było jakby powtórzeniem klasycznego wzoru wychowania idealnego człowieka, czyli "paideia".

Renesansowe zainteresowanie antykiem nie było powierzchowne, humaniści pragnęli poznać ducha tej epoki, kulturę i sztukę starożytną jak najdokładniej. W ten sposób narodziły się nauki humanistyczne, którymi zajmowano się na wielu europejskich uniwersytetach, także na znanej i poważanej akademii Krakowskiej.