Centralny układ nerwowy (CUN) zwany inaczej ośrodkowym składa się z mózgowia i rdzenia kręgowego. Ja podejmę się zadania szerszego opisu tego drugiego. Zajmuje miejsce poza obrębem czaszki, w kanale kręgowym biegnącym wzdłuż kręgosłupa. Jest w kształcie dość grubego sznura, trochę spłaszczonego, o średnicy jednego centymetra i 45 cm. długości.. Waży ok. 30 g. i ma biały kolor. W odcinku szyjnym i lędźwiowym- odcinkach, z których wychodzą korzenie nerwów dla kończyn, widoczne są na nim wrzecionowate zgrubienia.

Początek bierze pod skrzyżowaniem piramid, osiągając wysokość otworu owalnego czaszki, zaś u jej podstaw, przybierając coraz bardziej stożkowaty kształt znajdując koniec w stożku rdzeniowym mniej więcej na poziomie kręgu lędźwiowego. W jego otoczeniu znajdują się trzy opony. Miejsce między dwoma z nich- twardą i podpajęczą wypełnia płyn mózgowo- rdzeniowy. Najłatwiej dostępna przestrzeń, zawierająca płyn mózgowy znajduje się w okolicach fragmentu lędźwiowego, skąd pobierany jest zwykle płyn w celach badawczych.

Zewnętrzna powierzchnia rdzenia kręgowego zaopatrzona jest w linii przyśrodkowej w dwie podłużne bruzdy, które dzielą go na sześć części (sznurów). Rdzeń zostaje również przedzielony przez nie na dwie części symetryczne względem siebie. Na powierzchni każdej połowy rdzenia, z przodu zaznacza się tzw. bruzda boczna przednia, z której wydobywają się korzenie ruchowe nerwów rdzeniowych. Tył wyróżnia głęboka bruzda, nazywana bruzda boczną tylną. Rdzeń nie leży na linii środkowej ciała, jest zlateralizowany, ponieważ ma dwie części- prawa i lewą (symetryczne).

Budowa segmentowa pozwala wyróżnić w nim 31 par odcinków o specjalistycznej nazwie neuromerów:

- odcinki szyjne (8),

- odcinki piersiowe (12),

- odcinki lędźwiowe (5),

- odcinki krzyżowe (5),

- odcinek guziczny (1).

Są połączone z 31 parami nerwów rdzeniowych (szyjne, piersiowe, lędźwiowe, krzyżowe i guziczny).

Nerwy spajają się z rdzeniem dzięki brzusznym i grzbietowym korzeniom nerwowym. Wszystkie one są złożone z 5-10 nici korzeniowych (są to pęczki nerwowe).

Korzenie tylne położone nieopodal powierzchni rdzenia, poza blaszką twardej opony, zaś w otworach międzykręgowych zawierają zwoje rdzeniowe. Korzenie nerwów lędźwiowych, krzyżowych i guzicznego składają się na gruby pęczek popularnie nazywany końskim ogonem, który otacza opona twarda.

Budowa wewnętrzna rdzenia jest niejednolita. Przekrój poprzeczny uwidacznia ciemniejszą część pośrodkową kształcie motyla lub litery H, noszącą miano istoty szarej (część wewnętrzna) oraz otaczająca ja istotę białą (część zewnętrzna). Ramiona litery H, tak przypominającej rdzeń kręgowy mają stanowić rogi rdzenia, w rzeczywistości tworzące słupy: na przedzie dwa symetryczne rogi przednie, natomiast z tyłu dwa słupy tylne.

Przestrzeń między nimi zajmuje istota szara pośrednia z zewnętrzną, obwodową częścią, tworzącą malutki uwypuklenie w postaci słupa bocznego. Słupy przednie wyposażone są w neurony ruchowe odznaczające się długimi cylindrycznymi wypustkami, zwanymi neurytami, które tworzą korzenie przednie, a te zaś z kolei nerwy. Słupy tylne są w posiadaniu neuronów czuciowych. Mylne jest jednak pojęcie, że posiadając je są równorzędnie pierwszymi komórkami nerwowymi drogi czuciowej. Należy pamiętać, że przed nimi znajdują się neurony, które tworzą zwoje rdzeniowe.

Kora rdzenia ma swój "czujnik" w słupach przednich. Jej działanie wywołuje mimowolne ruchy mięśni, nad którymi nie mamy kontroli, proste odruchy, którym nie możemy zapobiec. Tego rodzaju działalność zmienia się cały czas poprzez korę, układy podkorowe oraz móżdżek. Stymulacja tych struktur wywołuje pobudzenie przekazywane zstępującymi drogami nerwowymi. Najważniejsze z nich są drogi piramidowe (korowo- rdzeniowe), znajdujące się w sznurach przednich, zwanych odpowiednio piramidami istoty białej rdzenia. To właśnie ich zasługą jest możliwość wykonywania skomplikowanych ruchów dowolnych. Podobnie istotne są drogi pozapiramidowe, które tworzą trasę pobudzeń zrodzonych w jądrach podkorowych zmierzających ku rdzeniowi kręgowemu. Ich wpływ na czynności ruchowe jest niezależny od woli człowieka i nieuświadomiony. Czyni ruchy dowolne równymi i spokojnymi i dostosowuje je do powziętych zamiarów.

Krawędź dróg korowo- rdzeniowych przynosi ich skrzyżowanie, co w praktyce oznacza, iż prawa nadzoruje działalność komórek nerwowych słupa przedniego lewego, a lewa półkula sprawuje dozór nad aktywnością neuronów prawego słupa przedniego.

Rogi tylne, które są miejscem dopływu bodźców z obwodu mają na wyposażeniu reprezentację czuciową. Niemniej najpierw przechodzą przez neurony zwojów rdzeniowych, znajdujące się poza obrębem rdzenia.

Następnie, po wchłonięciu ich przez rdzeń pobudzenia docierają sznurem tylnym do każdej struktury mózgowia, które to rejestrują i modyfikują stymulacje czuciowe ( dotyk, uścisk, ból, temperatura, wibracje, itp.).

Przestrzeń pośrodku kory czuciowej i ruchowej rdzenia zagospodarowana jest przez mnóstwo wewnętrznych połączeń (pęczków własnych), scalających neurony blisko znajdujących się segmentów i dostarczające rdzeniowi swoistą autonomię dotyczącą odbioru bodźców czuciowych. Na istotę białą rdzenia składają się drogi nerwowe wstępujące oraz zstępujące, integrujące rdzeń wstępująco, jak i zstępująco z każdą strukturą mózgowia.

Rdzeń kręgowy pełni bardzo istotne role, przede wszystkim przekazuje bodźce do mięśni. Za zadanie obrał sobie również przewodzenie impulsów w kierunku mózgu, ale też z powrotem, unerwianie skóry, mięśni, gruczołów oraz całego układu naczyniowego. Mają w nim swoje miejsce ośrodki odruchów bezwarunkowych.

BIBLIOGRAFIA:

  1. Bogusław Gołąb, Władysław Traczyk, Anatomiafizjologia człowieka: podręcznik dla studentów farmacji, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1981.
  2. Władysław Traczyk, Fizjologia człowieka w zarysie, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1982.
  3. Władysław Traczyk, Andrzej Trzebski, Fizjologia człowieka z elementami fizjologii klinicznej: podręcznik dla studentów medycyny, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1980.
  4. Aleksander Michajlik, Witold Ramotowski, Witold Sylwanowicz, Anatomia i fizjologia człowieka, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1989.

Internet: http://www.neuroanatomy.hpg.ig.com.br/