CHARAKTERYSTYKA Charakterystyka zestawienie cech charakterystycznych osoby lub rzeczy, analiza, interpretacja, oddanie (w dziele naukowym, artystycznym) cech zewnętrznych i wewnętrznych osoby, postaci literackiej, ... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych ŚREDNIOWIECZA.

Jednym z najważniejszych wydarzeń i przełomów, które dokonały się w okresie średniowiecza, tj. w latach ok. 300- 1430 jest powstanie i popularyzacja muzyki wielogłosowej, która pojawiła się ok. IX wieku. Początki muzyki średniowiecznej wiążą się z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa. Pierwsze śpiewy średniowieczne to śpiewy religijne, powstałe w obrębie kształtujących się struktur Kościoła. Muzyka Muzyka Muzyka symbolizuje sferę niebiańską, harmonię, chwałę Pańską, złudzenie duszy i zmysłów, pośrednictwo między duszą a zmysłami, czar, proroctwo, szczęście, magię, pociechę, ... Czytaj dalej Słownik symboli literackich religijna w średniowieczu w ogóle będzie dominującym aspektem twórczości kompozytorów w większości anonimowych, działających "ad maiorem Dei gloriam".

Muzyka pierwszych chrześcijan jest muzyką jednogłosową, wykonywaną przez mężczyzn bez towarzyszenia instrumentalnego, rytmika tych śpiewów jest swobodna i wskazuje na pochodzenie z liturgii synagogalnej, Ponieważ młody Kościół wywodził się ze świata żydowskiego, stamtąd czerpał wzory dotyczące sprawowania kultu, Nowy Testament Testament Biblia.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
powstawał jako przedłużenie Starego, wypełnienie danej tam ludzkości przez Boga obietnicy- stąd wręcz konieczność odwołania się do świata żydowskiego, jego zasad religijnych przede wszystkim- dla odnalezienia swojej tożsamości. Kontakt z kulturą żydowską zaowocował też zapożyczeniami i wzorowaniem się na tamtejszej muzyce. Pierwsza muzyka chrześcijan- zwana chorałem wykonywana była często responsorialnie lub antyfonalnie. Oba wykonywane były przez dwa chóry, w obu śpiewały one naprzemiennie, różnica dotyczyła w zasadzie tylko części liturgii, w czasie których się pojawiały. Śpiew antyfonalny właściwy był psalmom wykonywanym w czasie Oficjum lub psalmom śpiewanym w czasie Mszy, zaś responsorialnie śpiewano responsoria, pojawiające się w Oficjum jako "odpowiedzi" na usłyszane Słowo Boże. W ramach chorału powstawały hymny, psalmy, tropy, sekwencje, antyfony, responsoria, lamentacje itp. Wszystkie wykonywane były w czasie Liturgii Godzin, która przez średniowiecznych pojmowana była w nieco odmienny od dzisiejszego sposób. Nasz podział średniowiecznych nabożeństw na Mszę i Oficjum, dla samych ludzi tamtej epoki mógłby się wydać sztuczny i nieprawdziwy, gdyż Msza Święta stanowiła dla nich po prostu część modlitw codziennych- Liturgii Godzin, która miała swe miejsce w rytmie zakonnego bądź kapłańskiego życia tak samo, jak Jutrznia czy Nieszpory. Wyeksponowanie właśnie tej części Oficjum wiąże się z podkreśleniem wyjątkowego charakteru Mszy- będącej pamiątką Ofiary Chrystusa i momentem realnego bytu Boga na ziemi, przez przemienienie chleba i wina w Ciało i  Krew Krew Symbol ofiary, oczyszczenia, męczeństwa, wtajemniczenia, rodu, pokrewieństwa.
Starożytność Biblia, Stary Testament KREW PRZELANA: Kain, zabijając brata, przelał jego krew, był ...
Czytaj dalej Słownik symboli literackich
Jezusa.

Specyficzną formą liturgiczną były również dramaty liturgiczne. Stopniowo wyszły one poza mury kościoła i przybrały formę coraz mniej kontrolowanych spektakli, które z czasem zupełnie odłączyły się od patronatu Kościoła, dając początek misteriom, jasełkom.

Średniowiecznych śpiewaków kształcono przy kościołach, w szkołach przyklasztornych.

Utrudniony był zapis śpiewów średniowiecznych. Początkowo w ogóle przekazywano je drogą ustną, później opracowano system zapisu, który wykorzystywał dwa klucze i  cztery Cztery Liczba cztery symbolizuje wszechświat materialny, cztery pory roku, cztery strony świata, cztery kwadry księżyca, cztery wiatry, cztery wieki ludzkości, cztery rzeki Hadesu, cztery konie ... Czytaj dalej Słownik symboli literackich linie, jednak neumy- jak nazywano ówczesne znaki graficzne opisujące dźwięk- nie wskazywały na rytmikę utworów, nie określały czasu trwania dźwięku. Przed powstaniem notacji opierającej się na systemie liniowym- istniała notacja cheironomiczna. Zapis ten miał odzwierciedlać ruchy ręki kierownika chóru, który wskazywał kierunek linii melodycznej. Dziś jednak odczytanie tego rodzaju zapisu nastręcza wiele trudności i poglądy szkół zajmujących się tym zagadnieniem ciągle budzą szereg kontrowersji.

Muzyka średniowiecza to niemal wyłącznie muzyka wokalna- użycie instrumentów w czasie liturgii, także organów, było zabronione. Argumentem podstawowym było kojarzenie ich z muzyką pogańską. Pierwszy taki instrument sprowadzony został do Europy około roku 755. Wówczas to cesarz bizantyjski Konstantyn V podarował organy Pepinowi Małemu. Był to jedyny instrument aprobowany przez Kościół.

Kościół Wschodni, Bizancjum, zachowało w swej liturgii język grecki. Związany był tez mocniej z kulturą orientalną niż łacińską kulturą Europy. Wszystkie różnice między tymi dwoma kręgami kulturowymi oraz narastające między nimi konflikty odrębności, pojawiające się z czasem różnice doktrynalne- doprowadziły w efekcie do oficjalnego rozłamu, schizmy wschodniej w roku 1054. Po tym wydarzeniu nie tylko struktury kościelne, ale i chociażby muzyka rozwijała się odrębnie w Kościele łacińskim i prawosławnym.

Muzyka religijna średniowiecza to jednak nie tylko oficjalne śpiewy kościoła, uniwersalne dla całej wspólnoty, ale i śpiewy lokalne, komponowane na użytek pojedynczych gmin, wykorzystujące tamtejszą muzykę ludową. W ten sposób rozwijają się jednogłosowe pieśni religijne, początkowo operujące tekstami w języku łacińskim, później oparte na tekstach w językach narodowych. Melodykę pieśni ludowych wykorzystują też liczne sekwencje, powstające w zakonach, których placówki porozrzucane są po całym świecie. Cechą charakterystyczną śpiewów czerpiących z muzyki ludowej są pojawiające się tam częściej i większe skoki w melodii. Typowy chorał bazuje na melodiach poruszających się ruchem sekundowym, z rzadka pojawiającymi się tercjami i sporadycznie występującymi większymi interwałami, w pieśniach ludowych tego rodzaju ograniczenia nie występują.

Oprócz muzyki religijnej w średniowieczu rozwija się także muzyka świecka. Wiadomo o niej niewiele. Uprawiali ją wędrowni muzycy bądź zamieszkujący miasta igrcy, waganci, żacy oraz muzycy dworscy- trubadurzy i truwerzy, którzy byli jednocześnie kompozytorami i wykonawcami swoich dzieł. Uprawiali oni formy poważniejsze, bardziej kunsztowne niż przeciętni muzycy miejscy- przede wszystkim rondo, balladę i virelai. W Niemczech odpowiednikiem trubadurów i truwerów byli minnesingerzy. Żacy, igrcy i waganci zajmowali się układaniem piosenek związanych z ich codziennym życiem, często ich utwory utrzymane są w nastroju żartobliwym- warto tu przytoczyć choćby jeden z fragmentów polskiej pieśni średniowiecznej powstałej w Krakowie- zapewne ułożonej przez żaków: "Quia misera est bursa nostra", której prześmiewczą wymowę ubogaca poważna, utrzymana w podniosłym, chorałowym stylu melodia.

W IX wieku pojawia się muzyka wielogłosowa. Do pierwszych jej form należy dwugłosowy śpiew paralelny, zwany organum. Oparte jest ono na chorale gregoriańskim- do którego dokomponowywane są kolejne głosy, w równoległych interwałach kwarty, kwinty i oktawy. Pojawia się również organum z głosem burdonowym, opartym na melodii pochodzącej z chorału gregoriańskiego, do którego także dokomponowuje się więcej głosów, jednak liczba nut przypadających na jedną wartość w melodii chorałowej nie jest już równa- na jej jedną nutę przypada teraz kilka wartości w pozostałych głosach. Wielogłosowość rozwija się w ośrodkach klasztornych, bądź przyparafialnych- St.Martial w Limoges, paryska szkoła Notre-Dame, gdzie działali pierwsi dwaj kompozytorzy znani z imienia: Leoninus (1160- 1180) i Perotinus (1180-1220). Podstawowe formy w średniowieczu to: conductus( nie oparty na chorale), motet, opracowania muzyczne części mszalnych: Kyrie, Gloria, Credo( tych zachowały się tylko cztery melodie- przede wszystkim dlatego, że Credo dość późno stało się częścią Mszy Świętej), Sanctus, Benedictus i Agnus Dei. Rozwijała się również świecka muzyka wielogłosowa: francuska liryka wokalna komponowana przez Giullame de Machaut'a, kanon angielski- słynny sześciogłosowy "Summer is incumen in", cechą charakterystyczną dla śpiewów angielskich jest ich harmonika- w odróżnieniu od kontynentu na Wyspach Brytyjskich dominują współbrzmienia tercji, sekst i decym, zamiast kwint, kwart i oktaw; we Włoszech na czoło wysuwają się formy: madrygału, ballaty i cacci.

ŚREDNIOWIECZNY ŚPIEW KOŚCIELNY.

W Średniowieczu żywa pozostawała teoria ethosu, którą sformułowali i propagowali starożytni Grecy. Według niej- każda ze skal ma swoje zabarwienie, wprowadza w odmienny nastrój, wywołuje inne uczucia słuchacza. W starożytnej Grecji muzyka miała leczyć, pobudzać do pracy. W I wieku naszej ery Marcus Quintikianus- pisarz Pisarz literat.
Czytaj dalej Słownik terminów literackich
rzymski- w swoim dziele "De institutione oratoria" wygłosił pochwałę muzyki. Tego rodzaju opinie o muzyce, jej pochwałę głosiło wielu jemu współczesnych i późniejszych literatów w swoich pismach o muzyce.

Rola i prestiż muzyki rosły w miarę coraz ściślejszego łączenia jej z liturgią. Wraz z biegiem czasu coraz większa liczba nabożeństw kościelnych uzyskuje oprawę muzyczną. Jako pierwszy muzyką zainteresował się Kościół Wschodni- w Bizancjum, gdzie chrześcijaństwo rozwijało się wśród kultury helleńskiej i armeńsko- syryjskiej oraz wiele cech Cech organizacja zawodowa rzemieślników w miastach średniowiecznych. Na zachodzie Europy cechy powstały w X-XII w. Ich celem była obrona interesów rzemiosła i praw członków. Organizowały także ... Czytaj dalej Słownik historyczny swojej muzyki zaczerpnęło ze śpiewów synagogalnych. Muzyka bizantyjska łącząca elementy muzyki rodzimej, lokalnej z cechami muzyki sąsiednich kultur- wykształciła nowe formy muzyczne, oparte na średniowiecznej poezji religijnej. Wszystkie śpiewy podporządkowane były jednak systemowi octoechos- ośmiu tonacjom kościelnym:

AUTENTYCZNE

PLAGALNE

nazwa

ambitus

finalis

tonus dominans

nazwa

ambitus

finalis

Tonu dominans

dorycka

d- d¹

d

a

hypodorycka

a- a¹

a

f

frygijska

e- e¹

e

(h→)c

hypofrygijska

h- h¹

h

a

lidyjska

f- f¹

f

c

hypolidyjska

c- c¹

c

a

miksolidyjska

g- g¹

g

d

hypomiksolidyjska

d- d¹

d

(h→)c

Muzyka Kościoła Wschodniego miała wielki wpływ na Kościół Zachodni. Ponadto- wraz z uprawomocnieniem swobody religijnej w Imperium Rzymskim- nastąpił szybki rozrost repertuaru muzycznego w Kościele. Możliwość upublicznienia kultu pociągała za sobą również zmiany w jego formie. Odkąd chrześcijanie mogli wyjść z ukrycia- preferowanie cichych nabożeństw przestało być konieczne. Problemem zaś stał się wielki i niezwykle różnorodny repertuar chorałowy, który często był różny w różnych gminach chrześcijańskich, gdzie na bieżąco tworzono nowe śpiewy. Dla poruszającego się w ich obrębie pielgrzyma niemożliwe stało się pełne uczestnictwo w liturgii- gdyż obcy był mu repertuar innych wspólnot. Ujednoliceniem chorału zajął się papież Grzegorz Grzegorz J. Słowacki Kordian, bohater epizodyczny; stary, oddany sługa, jest przerażony stanem Kordiana (akt I), próbuje wzbudzić w nim uczucia patriotyczne (opowiada o swoich żołnierskich przygodach, ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum Wielki. Dokonana przez niego reforma polegała na dopasowaniu odpowiednich formuł melodycznych do określonych tekstów. Ustalenie stałych formuł melodycznych do poszczególnych części mszalnych pozwoliło utrzymać jednolitość liturgii całego Kościoła. Od czasów papieża Grzegorza Wielkiego jednogłosowy, średniowieczny śpiew Kościoła nazywa się chorałem gregoriańskim. Powstał wówczas "Antiphonarius" lub "Antiphonarium authenticum", który był księgą zbierającą ustalenia dokonane za pontyfikatu Grzegorza I. Oryginał antyfonarza zaginął już w X wieku, jednak do dziś zachowały się odpisy.

Czołowe ośrodki, w których rozwijał się śpiew chorałowy to: Mediolan, gdzie żył i komponował biskup Ambroży, od jego imienia pochodzi określenie "chorał ambrozjański", który cechował się wyrazistym traktowaniem tekstu, unikaniem zawiłych melizmatów; Rzym- gdzie powstała szkoła śpiewaków chorałowych- schola cantroum( jej powstanie zwykło się wiązać z pontyfikatem papieża Grzegorza, jednak nie jest to teoria potwierdzona, podobnie jak legenda o tym, że papież miałby sam komponować utwory chorałowe), chorał bizantyjski miał się cechować większą melizmatyką w porównaniu do innych, na co wpływ miała muzyka Wschodu; podobnie chorał mozarabski- wykształcony w Hiszpanii.

CHARAKTERYSTYKA CHORAŁU GREGORIAŃSKIEGO

  1. śpiew monodyczny (jednogłosowy);
  2. wykonywany przez chór męski;
  3. śpiewany a capella;
  4. rytmika swobodna;
  5. melodia utrzymana w systemie octoechos;
  6. teksty w języku łacińskim.

Jednogłosowość nazywana jest z greki monodią- "monos"= jeden, "ode"= śpiew. Średniowieczne śpiewy nie są zamykane w żadnych sztywnych schematach formalnych, czasem fragmenty w obrębie jednej melodii mogą się powtarzać, ale nie ma tu żadnych konkretnych zasad. Muzyka w średniowieczu pełniła funkcję służebną wobec tekstu, który odgrywał rolę pierwszoplanową.

Często w śpiewach chorałowych spotyka się melizmaty. Szczególnie w krótszych częściach Mszy, takich jak Kyrie czy Alleluja, gdzie tekst Tekst każda wypowiedź, utrwalona na piśmie, ale także ustna, stanowiąca skończoną i zamkniętą, z punktu widzenia treści, całość. Różne rodzaje tekstów bada lingwistyka i poetyka, dążąc ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich powtarza się i wprowadzenie melizmatów nie utrudnia jego odbioru.

Śpiew chorałowy wykonywany był a capella, ponieważ przez długi czas Czas jedna z podstawowych (obok przestrzeni) kategorii organizujących świat przedstawiony w dziele literackim. Porządkuje ona zdarzenia pod względem chronologicznym na różnych poziomach utworu, np. ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich Kościół zabraniał stosowania instrumentów w liturgii. Instrumenty kojarzyły się raczej z kultem pogańskim. Wyjątek po raz pierwszy uczyniono dla organów, które od cesarza bizantyjskiego około roku 755 otrzymał Pepin Mały.

Organy są instrumentem klawiszowym dętym. Podstawę całego mechanizmu tworzy zbiornik powietrza, które w czasie gry jest pompowane do odpowiednich piszczałek. Liczba piszczałek decyduje o wielkości instrumentu. Organy średniowieczne zdecydowanie różniły się od współczesnych- były dużo mniejsze, na średniowiecznych obrazach przedstawiane są jako instrument niewielki, zmniejszą niż obecnie liczbą manuałów (klawiatur). Pierwsze organy powstały w starożytnej Grecji w II wieku przed naszą erą-i były wynalazkiem Ktesibiosa.

Śpiew chorałowy można podzielić, ze względu na  rodzaj Rodzaj jednostka systematyczna - jedna z kategorii w systemie klasyfikacji roślin i zwierząt, wyższa od gatunku, a niższa od rodziny, np. rodzaj szczur obejmuje gatunki: szczur śniady, szczur ... Czytaj dalej Słownik biologiczny melodyki, stosunek melodii do tekstu, na:

  • accentus; jest to śpiew sylabiczny, recytacyjny, stosowany przede wszystkim przy wykonaniu śpiewów z tekstami biblijnymi, opiera się zazwyczaj na jednym dźwięku, na którym recytuje się tekst; przeniknął do muzyki kościelnej prawdopodobnie z synagogi żydowskiej, gdzie w ten sposób wykonywano psalmy; cechą charakterystyczną tego śpiewu jest wyrazistość tekstu;
  • concentus; jest to śpiew melizmatyczny stosowany do takich części mszalnych jak Kyrie, Sanctus, Agnus Dei, w hymnach, sekwencjach i innych formach muzyki liturgicznej.

Ze względu na sposób wykonania chorał dzieli się na śpiewy:

  • antyfonalne: gdzie zazwyczaj solista śpiewał antyfonę, zaś chór odpowiadał kolejnymi wersami tekstów; antyfona zazwyczaj powraca w trakcie wykonywania danej kompozycji; śpiew antyfonalny właściwy jest przede wszystkim wykonaniu psalmów podczas Mszy i podczas Liturgii Godzin;
  • responsorialny: tutaj również solista rozpoczyna śpiewem jednego wersetu, na który odpowiada chór; jedyną różnicą między tymi dwoma śpiewami jest ich umiejscowienie w liturgii Kościoła; responsoria pojawiają się jako odpowiedź po czytaniach w Oficjum.

Do istniejących już form muzyki liturgicznej wraz z upływem czasu zaczęły dołączać nowe:

  • tropy Tropy figury retoryczne.
    Czytaj dalej Słownik terminów literackich
    powstały jako interpolacje tekstowe w stałych częściach Mszy; były one rozszerzeniem, interpretacją tekstu, zazwyczaj pojawiały się w tekście Kyrie, między słowami "Kyrie" i "eleison", śpiew ten ma zazwyczaj charakter sylabiczny;
  • sekwencje (prosae) powstały ze względów pragmatycznych- średniowieczni chórzyści mając problem z zapamiętaniem melizmatów kończących śpiew "allaluia" podkładali pod nie nowy tekst; z czasem powstałe w ten sposób śpiewy odłączały się od wersetu allelujatycznego i zaczynały funkcjonować jak samodzielne całości.

Kościół przyglądający się tym zabiegom z czasem ustosunkował się wobec nich negatywnie. Podstawowym argumentem przemawiającym za takim stanowiskiem była duża dowolność i całkowity brak kontroli nad spontaniczną twórczością, w której łatwo było o herezje. Stąd decyzja Soboru Trydenckiego o ograniczeniu liczby sekwencji- do czterech. Pozostawione kompozycje to "Lauda Sion Salvatorem", "Victimae Paschali Laudes", "Salva Sion Salvatorem"i "Dies irae". Zupełnie niezależnie od postanowień Soboru- żywotność zachowała sekwencja Sekwencja kolejność ułożenia - najczęściej kolejność występowania monomerów w cząsteczce biopolimeru, np. aminokwasów w białku lub nukleotydów w kwasach nukleinowych. S. bywa też określana jako ... Czytaj dalej Słownik biologiczny maryjna: "Stabat Mater Dolorosa", która doczekała się licznych kompozycji w późniejszej historii muzyki.

Poza wstawkami do stałych części Mszy Świętej (ordinarium missae) powstawały również pieśni o świętych, oparte na melodyce chorałowej. W Niemczech popularną formą były laisy- pieśni zwrotkowe, gdzie po każdej strofce pojawiał się refren- zawołanie "Kyrie eleison". W muzyce polskiej najpopularniejszymi tego rodzaju pieśniami są: pieśni o św. Wojciechu z antyfoną "Per merita S. Adalberti" i sekwencje o św. Stanisławie, biskupie krakowskim, najbardziej znane utwory powstałe na jego cześć to "Gaude Mater Polonia", której melodyka zaczerpnięta została z "Gaude Mater Ecclesiae" opiewającej św. Dominika; oraz "Ortus de Polonia".

W Polsce ważne były również oficja rymowane układane na dni wspomnień świętych. Do dziś zachowały się oficja o św. Jadwidze i o św. Wojciechu.

Poza oficjalną liturgią istniały również dramaty liturgiczne. Ich tematyka wiązała się z treścią Świąt Bożego Narodzenia, Wielkiej Nocy. Początkowo wykonywane były w Kościołach, potem przeszły na place przykościelne, cmentarze, jarmarki i place miejskie.

NOTACJA I TONALNOŚĆ ŚRENIOWIECZNA.

Chorał zapisywano początkowo za pomocą notacji cheironomicznej- odzwierciedlającej ruch Ruch zdolność organizmów do przemieszczania się lub zmiany położenia części ciała czy komórki. Wyróżnia się kilka typów ruchów. Ruch ameboidalny polega na przelewaniu cytoplazmy w ... Czytaj dalej Słownik biologiczny ręki dyrygenta. Jednak dziś odczytanie melodii z pionowych i poziomych kresek (virga), przedzielonych punktami (punctum) jest niemal niewykonalne. Szkoły specjalizujące się w tym zakresie ciągle przedstawiają odmienne teorie, budząc tym samym wiele zastrzeżeń co do wiarygodności ich transkrypcji.

Z czasem wprowadzono system liniowy. Cztery linie zaopatrzone były w klucze "f" i "c". Na nich zapisywano neumy- nuty odzwierciedlające dokładnie wysokość dźwięku. System ten był w zupełności wystarczający dla zapisu chorału, którego rytmika zależała od budowy tekstu, tony recytacyjne umożliwiały wielokrotne powtarzanie jednego dźwięku i wykonanie w ten sposób kilku słów tekstu, pauzy, cezury pokrywały się z końcem wersu czy zdania w tekście.

Melodie chorałowe utrzymane były w tonacjach kościelnych. Średniowieczne modi zapożyczone były z systemu greckiego. Jednak przy transkrypcji skal greckich popełniono błąd, w wyniku którego modi greckie otrzymały nieodpowiednie nazwy. Wśród ośmiu modi kościelnych wyróżniamy cztery tonacje autentyczne i cztery plagalne. Modi plagalne posiadały te same nazwy co modi autentyczne od których pochodziły, dodawano im tylko przedrostek hypo-. Poszczególne modi różniły się między sobą rozmieszczeniem półtonów.

Zasadniczą cechą skal średniowiecznych jest diatonika. W melodiach chorałowych nie spotyka się chromatyki, która miałaby burzyć charakter chorału. Tonacje oznaczano kolejnymi liczbami:

I.

dorycka

d- e- f- g- a- h- c¹- d¹

II.

hypodorycka

A- H- c- d- e- f- g- a

III.

frygijska

e- f- g- a- h- c¹- d¹- e¹

IV.

hypofrygijska

H- c- d- e- f- g- a- h

V.

lidyjska

f- g- a- h- c¹- d¹- e¹- f¹

VI.

hypolidyjska

c- d- e- f- g- a- h- c¹

VII.

miksolidyjska

g- a- h- c¹- d¹- e¹- f¹- g¹

VIII.

hypomiksolidyjska

d- e- f- g- a- h- c¹- d¹

Dopiero w renesansie do ośmiu modi kościelnych dołączono cztery kolejne. Nowy system zaproponował w swoim traktacie teoretycznym "Dodekachordon"- Glareanus w 1547 roku. Nowe modi rozpoczynały się od dźwięku c i a- do tych dwóch skal zaś Glareanus dołączył również skale plagalne:

IX.

eolska

a- h-c¹-d¹- e¹- f¹- g¹- a¹

X.

hypoeolska

e- f- g- a- h- c¹- d¹- e¹

XI.

jońska

c¹- d¹- e¹- f¹- g¹- a¹- h¹- c²

XII.

hypojońska

g- a- h- c¹- d¹- e¹- f¹- g¹

Wiele cech modi średniowiecznych odnajdujemy w pieśniach ludowych- wiele z nich opartych jest też na specyficznym systemie tonalnym, brzmiącym obco dla ucha współczesnego słuchacza- w innych, również tych opartych na systemie dur- moll pojawiają się: seksta dorycka, sekunda frygijska, kwarta lidyjska, septyma miksolidyjska w dur i septyma eolska w moll.

By rozpoznać modi kompozycji średniowiecznych konieczne jest:

  • określenie finalis;
  • ustalenie ambitus kompozycji;
  • rozpoznanie tonus dominans- dźwięku na którym często pojawia się recytacja;
  • odnalezienie formuł melodycznych charakterystycznych dla danego modus.

POLIFONIA, CZYLI WIELOGŁOSOWOŚĆ.

O polifonii mówi się począwszy od wieku IX. Na ten czas datuje się powstanie formy organum. Jego nazwa wywodzi się prawdopodobnie od nazwy organów- jedynego instrumentu w tym czasie, na którym można było wydobyć kilka dźwięków jednocześnie. Pierwsze utwory polifoniczne posiadały dwa głosy- diaphonia. Forma organum polegała na dobudowywaniu drugiego głosu do już istniejącego- przez dodanie równoległych kwart lub kwint. W momencie, gdy pojawia się trzeci głos- pojawia się też zdwojenie oktawowe głosu pierwszego, podstawowego. We wszystkich głosach występują jednakowe wartości rytmiczne.

W czasie późniejszym zasady komponowania utworów wielogłosowych ulegają modyfikacji. Pojawia się możliwość rozpoczynania utworów od unisonu i kończenia na nim, zaś w trakcie śpiewu głosy rozchodzą się do interwału kwarty lub kwinty. Pierwsze utwory polifoniczne nie wyeliminowały śpiewu jednogłosowego, nie wyparły chorału gregoriańskiego. Raczej traktowano je jak specyficzny sposób wykonania chorału. Wielogłosowość współistniała z jednogłosowością. Dopiero wraz z upływem czasu, z poszerzaniem możliwości tworzenia muzyki wielogłosowej, z przemianami zasad, teorii muzyki wielogłosowej- pojawiają się nowe kompozycje, gdzie technika kompozytorska przyciąga coraz większą liczbę twórców muzyki, zaś brzmienie skupia wokół niej coraz większą liczbę słuchaczy. Rola muzyki wielogłosowej stopniowo wzrasta.

Stanowisko Kościoła wobec wielogłosowości początkowo było niechętne. Z czasem jednak uznał wielogłosowość za cenne wzbogacenie liturgii, dlatego zezwolił na wykonywanie kompozycji wielogłosowych podczas nabożeństw i wprowadził nauczanie tej techniki śpiewania w szkołach przykatedralnych i przyparafialnych, kształcąc tam również duchownych.

Szczytowy okres rozwoju organum przypada na działalność szkoły Notre Dame w Paryżu. W szkole tej tworzyli dwaj wybitni twórcy- pierwsi kompozytorzy znani z imienia- Leoninus (1160-1180) i Perotinus (1180-1220). Ich dokonania zaliczamy do najwybitniejszych osiągnięć w zakresie kompozycji organalnych.

W XII wieku dokonała się istotna przemiana w zakresie wielogłosowości. Dotychczasowy wielogłos nadal komponowano z wykorzystaniem melodii chorałowej jako cantus firmus( z łac. śpiew stały), górny głos jednak przestał być wyłącznie przeniesieniem tej samej melodii o interwał kwinty w górę, ale naczelną zasadą kompozycji stało się dokomponowywanie kolejnych głosów w ruchu przeciwnym do cantus firmus- "dis cantus firmus", stąd nazwa nowej techniki i kompozycji na niej opartych- discant. W utworach discantowych nie było konieczne stosowanie wyłącznie kwint i kwart, ale jako współbrzmienia przejściowe mogły pojawić się również sekundy, tercje i seksty. Z dwugłosowego discantu rozwinęła się później forma trzy- i więcej głosowa.

Kompozycje tego okresu notowane były nadal notacją chorałową- z wykorzystaniem nota quadrata. Wzbogaceniu i urozmaiceniu uległa rytmika. Kompozycje opierały się na schematach rytmicznych zwanych modi- jamb, trochej, daktyl, anapest, trybrach, spondej. W tym czasie pojawia się zróżnicowanie na wartość dłuższą i krótszą- longę i brevis. Każdy z modi rytmicznych wykorzystuje inną kombinację tych dwóch wartości. Wprowadzenie dwóch wartości niewątpliwie należy uznać za postęp i duży krok naprzód w rozwoju muzyki, niemniej jednak kompozycje oparte na stałych schematach rytmicznych- w całości lub zmieniających się co pewien czas, są dość jednostajne i mają charakter motoryczny.

ROZWÓJ NOTACJI MENZURALNEJ.

Notacja menzuralna miała duże znaczenie dla rozwoju muzyki wielogłosowej. Przede wszystkim pozwoliła na różnicowanie i usamodzielnienie poszczególnych głosów kompozycji. Dała możliwość wprowadzenia wielu figuracji i kombinacji głosów. Najstarszy okres rozwoju tego rodzaju muzyki przypada na czasy Ars Antiqua- około XIII wieku.

W notacji menzuralnej sposobem na oznaczenie czasu trwania dźwięku stał się kształt nuty. System oparty na dwóch wartościach- londze i brevis-poszerzono o dodatkowe, wprowadzając: maximę- która była nutą najdłuższą, dwa razy dłuższą od longi, Brevis była wartością stanowiącą połowę longi. Jeden z czołowych teoretyków renesansu- Gaffurius- ustalił jako normę abstrakcyjną pulsacji rytmicznej- ludzkie tętno. Jedno uderzenie miało być równe semibrevis- ta z kolei była połową brevis. Połowę semibrevis stanowiła z kolei minima, zaś ona dzielona była na dwie semiminimy. Przez długi czas system rytmiczny opierał się na tych wartościach, później dodano do niego jeszcze dwie mniejsze: fusę i semifusę- wartości najmniejsze. W transkrypcji przyjęło się uznawać całą nutę za odpowiednik semibrevis, półnutę- minimy, semiminimy- ćwierćnutę, fusy- ósemkę, semifusy- szesnastkę.

Pierwszą miarą rytmu był takt trójdzielny, później wprowadzono takt parzysty. Granicę między podziałem dwudzielnym a trójdzielnym oznaczano kreską pionową, ale nie jest to odpowiednik dzisiejszej kreski taktowej. Muzyka menzuralna nie posługiwała się kreską taktową.

Wraz z rozwojem muzyki wielogłosowej- zmieniało się poczucie harmoniczne jej twórców i odbiorców. Do dotychczasowej grupy konsonansów złożonej z unisonu, kwarty, kwinty, oktawy- dołączyły kolejne współbrzmienia: tercji i seksty.

Rozwój i zachwyt muzyką menzuralną doprowadziły do wykształcenia nowych form- m. in. motetów. Podstawą dla motetu jest tenor wzięty z chorału gregoriańskiego. Do niego dokomponowywano dwa kolejne głosy- opierając się na technice discantus. Oba głosy były wokalne i najczęściej posiadały zupełnie odmienne teksty, często również w innych językach. Na przykład:

Kyrie- Ave  Maria Maria Z. Krasiński Nie-boska komedia, bohaterka epizodyczna; żona Henryka, kobieta wierna, kochająca. Jest to osoba przeciętna, najważniejsza dla niej jest rodzina i miłość. Nie rozumie męża, jej ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum gratia plena -eleison

Kyrie- Christ ist erstanden -eleison

Kyrie- Otcze nasz jenże jeś niebiesiech -eleison

ARS NOVA

Termin ten- tłumaczony jako "nowa sztuka" odnosi się do muzyki francuskiej i włoskiej w XIV wieku.

W muzyce francuskiej tego okresu opracowywane są wielogłosowo formy zapożyczone z muzyki jednogłosowej:

  • virelai (odpowiednik włoskiej ballaty); jest to pieśń trzygłosowa, gdzie głos solowy śpiewa na tle akompaniamentu głosów instrumentalnych;
  • ballada; posiada rodowód taneczny, jest formą zwrotkową z refrenem, zakończona jest pointą;
  • rondeau; typowa budowa ronda to ABCD ab AB abcd ABCD, gdzie te same litery oznaczają powtórzenie melodii, zaś wielkie oznaczają dodatkowo powtórzenie tekstu.

W muzyce włoskiej pojawiają się formy:

  • ballaty, która jest odpowiednikiem francuskiej virelai, jest ona jedną z najpopularniejszych form poetycko- muzycznych XIV wieku;
  • madrygału; w okresie ars nova był pieśnią o tematyce pasterskiej, sielskiej, złożoną z dwóch do trzech zwrotek o tej samej melodii; wykonywana była przez dwa głosy wokalne i jeden instrumentalny;
  • caccii; były to pieśni ilustrujące sceny z polowania, zgiełk i odgłosy na miejskich placach i targach; tego rodzaju pieśni utrzymane są w formie kanonu dwugłosowego wykonywanego wokalnie z towarzyszeniem jednego głosu instrumentalnego.

Kanon jest formą popularną w muzyce angielskiej. W wieku XIV powstał słynny "Sumer is incumen in", gdzie pojawiają się zabiegi onomatopeiczne, np. naśladowanie głosu kukułki. Jest to utwór sześciogłosowy, gdzie cztery głosy prowadzą kanon, zaś dwa pozostałe im towarzyszą.

MUZYKA ŚWIECKA ŚREDNIOWIECZA.

Najogólniej muzykę świecką średniowiecza można podzielić na:

  • muzykę ludową;
  • muzykę dworską;
  • muzykę wojskową i myśliwską;
  • miejską.

MUZYKA LUDOWA.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach europejskich muzyka ludowa towarzyszyła różnym obrzędom towarzyszącym lokalnej ludności. Muzyka ludowa istniała na ziemiach polskich już w czasach pogańskich- wraz z przyjęciem chrześcijaństwa nastąpiło zderzenie chorału z muzyką rodzimą i przenikanie tych dwóch muzycznych światów. Muzyka ludowa towarzyszyła ludziom podczas zawierania związku małżeńskiego, wszelkiego rodzaju obrzędów inicjalnych- wprowadzających w dorosłość, towarzyszących przemianom pozycji społecznej. Z zachowanych nielicznych opisów wiadomo, że szczególną oprawą muzyczną i bogatą obrzędowością cieszyła się Noc Świętojańska, gdzie wykonywano muzykę instrumentalną, śpiewano i tańczono.

Poza tym o muzyce ludowej w średniowieczu wiadomo niewiele. Nie interesowano się zapisem tego rodzaju muzyki, ani jej obserwacją w ogóle. W odróżnieniu od muzyki kościelnej, muzyka ludowa przekazywana była drogą ustną- z pokolenia na pokolenie, co powodowało liczne jej zniekształcenia, i stopniowe odchodzenie w niepamięć szeregu melodii ludowych.

MUZYKA DWORSKA.

W obrębie tej części muzyki można wyróżnić:

  • muzykę uświetniającą dworski ceremoniał, i ta część muzyki dworskiej była zapisywana; informacje na jej temat czerpiemy z kronik, obrazów, rzeźb;
  • pieśni trubadurów i truwerów.

Mianem trubadurów określa się rycerzy średniowiecznych, śpiewaków, poetów, którzy w swych utworach opiewają radość życia i miłość. Trubadurzy byli wędrownymi śpiewakami, chodzili od zamku do zamku, by kolejnym możnowładcom prezentować swoje utwory. Ich utwory pełne są fantazji i zmyślonych historii, których słuchanie odprężało mieszkańców dworu. Ich kompozycje utrzymane były zazwyczaj w formie ronda, ballady, madrygału, virelai, oparte na skalach modalnych. Wykonywane były przez głos solowy z towarzyszeniem instrumentalnym- lutni, fletu prostego, szałamai oraz innych instrumentów, w tym również perkusyjnych. Początek działalności trubadurów przypada na około 1100 rok.

Ich twórczość jest ważna z kilku powodów:

  • nie pozostała bez echa w późniejszej historii muzyki, wykształcone przez wędrownych muzyków formy, techniki wykonawcze, będą mieć duży wpływ na rozwój późniejszych form wokalno- instrumentalnych;
  • niektóre z pieśni trubadurów zostały zapisane i zachowały się do naszych czasów, stając się bezcennymi zabytkami i śladem muzyki tej minionej epoki;
  • trubadurzy pisali swoje teksty w językach narodowych, a nie po łacinie, co miało wpływ na rozwój literatury narodowej w następnej epoce.

MUZYKA WOJSKOWA I MYŚLIWSKA.

Marszowi wojsk niejednokrotnie towarzyszyło wybijanie rytmów na bębnach i różnego rodzaju instrumentach perkusyjnych. Muzycy wojskowi używali do grania takich instrumentów jak: kotły, talerze, bębny, tamburyny, różne instrumenty dęte blaszane i drewniane. Nie zachowały się jednak żadne zapisy tego rodzaju muzyki, ani szczegółowe jej omówienia.

W średniowieczu ważnym elementem życia dworskiego było organizowanie polowań. Również tym scenom towarzyszyły elementy muzyczne, przede wszystkim sygnały: "na śmierć dzikiego zwierza", "hołd dla króla polowania" i inne, grane na rogach i różnego rodzaju trąbkach.

MUZYKA MIEJSKA.

Muzyka miejska uprawiana była w średniowieczu przez ludność napływową, przenoszącą się ze wsi do miast. Nosiła ona znamiona muzyki ludowej, łączyła w sobie cechy chorału, muzyki dworskiej i elementy muzyki typowej dla wsi. Podstawowymi formami tego rodzaju muzyki były tańce i muzyka instrumentalna.

Muzykę miejską uprawiali również ludzie Ludzie J. R. R. Tolkien Hobbit, czyli tam i z powrotem, bohater zbiorowy; ludzie Trzeciej Epoki są zupełnie podobni do ludzi współczesnych. Tak jak dzisiaj zdarzają się wśród nich postacie ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum na stałe zamieszkujący obszary miejskie. Największy wkład w rozwój tego rodzaju muzyki mają żacy i waganci (wędrowni muzycy). Najczęściej "miejski artysta" był poetą, muzykiem i kuglarzem, wędrującym z miasta do miasta, czasem prowadzący osiadły tryb życia. Włączali się oni czynnie w życie miasta, do którego przybywali- w odbywające się tam jarmarki, odpusty, pielgrzymki. Potrafili śpiewać, tańczyć, akompaniowali swoim wyczynom na piszczałkach, fujarkach. Ich utwory nie były zapisywane. Inaczej rzecz się ma z twórczością żaków. W samej Polsce niezwykłą popularnością po dziś dzień cieszy się pieśń związana z obchodami juwenaliów w Krakowie: "Breve regnum"- pieśń o ironicznym, żartobliwym tekście, prostej melodyce, zwrotkowej budowie.

Miasta były też ośrodkami rozwoju muzyki instrumentalnej. Najważniejszym jej przejawem były hejnały miejskie.

MUZYKA RENESANSU.

Granice oddzielające renesans Renesans nazwa epoki kulturowej i literackiej, wskazująca na odrodzenie, po wiekach średnich, kultury i literatury antycznej oraz odnowienie filozoficznych studiów nad starożytnymi utworami literackimi. W ... Czytaj dalej Słownik historyczny od innych epok są dość niejasne, niekonkretne, ciężko wybrać datę, która rozpoczynałaby w sposób zdecydowany i precyzyjnie kończyła tę epokę. Za daty umowne przyjmuje się: rok 1430, jako moment powstania fauxbourdonu w szkole burgundzkiej, który przyniesie istotne przemiany harmoniczne i zmieni koloryt utworów wielogłosowych. Data końcowa to rok 1600- w 1594 umiera Giovanni Pierluigi da Palestrina, Orlando di Lasso, zaś z roku 1600 pochodzi pierwsza zachowana opera.

Utwory renesansowe utrzymane są również w tonacjach kościelnych. Innowacją jest wprowadzenie modi: jońskiej i eolskiej, które pojawiają się w "Dodekachordonie" Glareanusa- jednego z czołowych teoretyków epoki.

W zakresie technik kompozytorskich w początkowej fazie renesansu dominuje cantus firmus. Większość mszy bazujących na tej technice ma tenor zaczerpnięty z kompozycji chorałowych, np. "Missa Tempore Paschali" Dufaya. Do cantus firmus świeckiego niechętnie ustosunkowuje się Kościół, dlatego kompozytorzy renesansowi używają go rzadziej, lub ukrywają użycie świeckiego cantus firmus- nie podając tytułu kompozycji, z którego zostało zaczerpnięte. Cantus firmus początkowo pojawia się w tenorze, później przechodzi również do innych głosów. Z biegiem czasu popularność tej techniki maleje, na rzecz parodii i imitacji. Pierwszą mszą przeimitowaną jest "Pangue lingua" Josquina des Pres. On też rozwija technikę imitacyjną- stosując ją również w innych kompozycjach- chociażby sławnym motecie: "Ave Maria. Virgo serena". Pierwsze msze parodiowane( oparte na wielogłosowej kompozycji, którą kompozytor cytuje w całości lub fragmentach w różnych częściach opracowywanych przez siebie ordinarium missae) pojawiają się w Besason. Sam termin stworzył Jacob Paix w 1587 roku. Msze parodiowane czerpały swą inspirację zarówno z kompozycji religijnych, jak i świeckich. Technika polichóralna powstała natomiast w drugiej połowie XV wieku. Jej początki wiążą się z takimi ośrodkami jak: Padwa, Werona, Asyż. Jednak centrum jej rozwoju stała się Wenecja, a kompozytorzy, którzy byli najbardziej zaangażowani w jej rozwój, to: Adrian Willaert, Andrea Gabrieli, Giovanni Gabrieli. Technika polichóralna polegała na zestawianiu z sobą dwóch- lub większej liczby chórów- które z sobą dialogują, których partie zazębiają się lub też całkowicie pokrywają- dając mocniejsze brzmienie. Stosowanie dużych grup wykonawczych było w renesansie jak najbardziej uzasadnione- nie znano wówczas dynamiki, stąd operowanie dużym zespołem śpiewaczym było jedynym sposobem zwiększenia głośności kompozycji.

Najważniejsze formy muzyki renesansu to:

MSZA. Ze względu na rodzaj zastosowanej w niej techniki dzieli się na: cantus firmus, missa parodia, msza przeimitowana, msza parafrazowana. Przykładem tej ostatniej jest "Missa Ave Maria"G. P. Palestriny. Ten  gatunek Gatunek zespół organizmów o podobnej budowie, wspólnym pochodzeniu, mogących się swobodnie krzyżować, dając płodne potomstwo. W procesie specjacji powstają nowe gatunki. Gatunek jest ... Czytaj dalej Słownik biologiczny mszy również bazował na cantus firmus- jednak melodia służąca jako głos stały kompozycji była przez kompozytora rytmizowana, przekształcana, ozdabiana dodatkowymi dźwiękami tak, że nie znając wzorca- trudno było odgadnąć, skąd kompozytor zaczerpnął swój cantus firmus. Była to w zasadzie jedna z dalszych konsekwencji rozwoju techniki cantus firmus- z długonutowego i równonutowego cf w tenorze, który potem zostaje urytmizowany, co pozwala na zrównoważenie wszystkich głosów i ujednolicenie kompozycji. Istnieją też msze, których melodia stała nie pochodzi ani z chorału, ani melodii świeckiej, a oparty jest na heksachordzie- np. "Ut re mi fa sol la" Palestriny czy "La sol fa re mi" Josquina des Pres, bądź msze nieoparte na żadnym wcześniejszym wzorcu- jak słynna "Missa Papae Marcelli" G. P. Palestriny.

MOTET. Była to kompozycja wielogłosowa, wokalna, religijna. Motet komponowany był na bazie tych samych technik co msza- stąd również łatwość parodiowania motetów w mszach. Historia motetu sięga średniowiecza, gdzie najpierw pisano motety dwutekstowe, potem pojawiły się motety izorytmiczne w twórczości Ph. de Vitry. W szkole burgundzkiej motet przechodzi przemianę harmoniczną. Giullame Dufay w swoich motetach wykorzystuje technikę fauxbourdonową- gdzie dominują współbrzmienia konsonansów niedoskonałych- tercji i seksty. W twórczości Ockeghema na gruncie motetu znajdują zastosowanie tzw. sztuczki niderlandzkie. Przykładem dość skomplikowanej, a na pewno pomysłowej budowy jest trzydziestosześcio- głosowy kanon "Deo gratias". U Josquina pojawia się motet przeimitowany- "Ave Maria. Virgo serena". W twórczości kolejnych kompozytorów motety przechodzą przeobrażenia adekwatne do stylu danego kompozytora. U Gomberta pojawią się dysonanse, u Clemensa non Papa chromatyka, Palestrina i Lasso komponują motety "klasycznie" renesansowe- nic nowego do gatunku już nie wnosząc.

MADRYGAŁ. Renesansowa forma madrygału niewiele ma wspólnego z formą średniowieczną. Perwsze madrygały zostały wydane około roku 1530 we Włoszech. Są to kompozycje, w których najwyraźniej uwidacznia się stosunek kompozytora do tekstu. Madrygał jest kompozycją świecką, pisaną do tekstów najlepszych spośród renesansowych poetów- Pietro Bembo, Petrarki, Tassa. Muzyka ma być tu komentarzem do tekstu, jego interpretacją. Najistotniejsze przemiany na gruncie madrygału widoczne są w twórczości drugiego pokolenia madrygalistów: Cipriana di Rore, Giaches de Werta, Willaerta, Lassa, Palestriny, i trzeciego, gdzie najwybitniejszymi madrygalistami są: Luca Marenzio, Luzzascho Luzzaschi, Gesualdo da Venosa, Monteverdi. Madrygaliści w swoich kompozycjach wykorzystują szereg figur retorycznych, tworzą tzw. musica visiva, kiedy w miejscu, gdzie tekst mówi o pięciu perłach- oni zapisują pięć białych nut, bądź dwie czarne, gdy  mowa Mowa przemówienie; tradycyjny gatunek retoryczny, obejmujący utwory przeznaczone do bezpośredniego wygłoszenia. Występuje w różnych odmianach w zależności od celu i okoliczności wystąpienia ... Czytaj dalej Słownik terminów literackich jest o oczach. Madrygały mają oddawać uczucia, tutaj po raz pierwszy mamy do czynienia z deklamacją, jaka potem pojawi się w operach. Również madrygał jest zapowiedzią kantaty- madrygały Banchierego i Vecchio dzielone są już na mniejsze części- akty i sceny.

CHANSON. Pierwsze zbiory chansones wydano we Francji, w latach dwudziestych XVI wieku. Tam też rozwija się chanson narracyjna, liryczna i programowa. Najwybitniejszym twórcą tych ostatnich jest Claude Jannequin. Do najbardziej znanych jego chansones należą: "Śpiew ptaków", "Bitwa", "Odgłosy Paryża". Charakterystyczne są dla nich zabiegi onomatopeiczne- naśladowanie śpiewu ptaków, odgłosów bitwy, krzyków i hałasu wielkiego miasta. W drugiej połowie XVI wieku pojawia się chanson mesuree- jej powstanie wiąże się z działalnością Ronsarda i utworzonej przez niego Plejady oraz powstałej w zbliżonym czasie Academie de la poetic e de la musicque. Celem obydwóch tych organizacji było wskrzeszenie antycznej monodii, poeci reprezentujący analogiczny pogląd na muzykę i jej funkcję postulowali dostosowanie rytmiki muzycznej do rytmiki słów poezji. Tekstowi utworu miał towarzyszyć jedynie akompaniament podkreślający rytmikę wiersza. Muzyka- podobnie jak w średniowieczu- otrzymywała tu rolę służebną wobec tekstu. Jej zadaniem było podkreślenie akcentów języka, które sztuczne w mowie- w muzyce i śpiewie mogły być zupełnie naturalne.

FROTTOLA. Jest pieśnią wywodzącą się z ludowej muzyki karnawałowej. Podstawową formą poetycką, na której opiera się frottola jest barzeletta. Układ wierszy w tym gatunku przedstawia się następująco: abba cdcd da abcd- (opracowanie muzyczne: abcd abab cd abcd) poszczególne części noszą określenia: stanza, mutanza, volta i ripresa. Frottola może też posiadać formę sonetu, gdzie układ rymów przedstawia się następująco: abba abba cdc cdc, zaś opracowanie muzyczne: abbc abbc abc abc. Bądź formy:

  • ody, gdzie układ rymów to: abbc cdde effg..., przy czym pierwsze trzy Trzy Trójka symbolizuje Boga, bóstwo, świętość, trójcę, sacrum, harmonię, siłę, Słońce, owocowanie, wzrost, rozwój, medytację, szczęście, świadomość.
    W różnych kulturach liczbę ...
    Czytaj dalej Słownik symboli literackich
    wersy każdej zwrotki są siedmiosylabowe, zaś ostatni posiada dowolną liczbę wersów;
  • canzony, która posiada swobodny układ siedmio- i jedenastosylabowych wersów;
  • capitolo, z układem rymów w tercynach: aba bcb cdc..;
  • villota- posiada budowę swobodną;
  • vilanella- której budowa wygląda następująco: aabbcc.

Ważnym gatunkiem muzyki renesansu jest też lauda- pieśń pochwalna, występująca często w formie dialogowanej.

MUZYKA INSTRUMENTALNA.

Pierwsze zbiory utworów lutniowych zostały wydane w latach 1507-1511 we Włoszech. Pierwsze kompozycje organowe wydano w roku 1512 w Niemczech. Pierwszy zbiór utworów przeznaczonych na zespoły instrumentalne wydal w 1523 roku w Rzymie Eustachio Romano. Do najważniejszych form muzyki instrumentalnej renesansu należą:

  1. Toccata, preludium, intonazioni, preambula- są to utwory bez żadnego ustalonego szkieletu formalnego, improwizowane, swobodnie kształtowane, figuracje przeplatają się tu z fragmentami akordowymi;
  2. Ricercar- wywodzi się z motetu przeimitowanego, naczelną zasadą konstrukcyjną jest tu imitacja: jeden głos rozpoczyna melodię- jakiś niedługi, charakterystyczny motyw, a inne go powtarzają, po pierwszym motywie pojawia się następny i kolejny; ricercar był zapowiedzią pojawienia się fugi;
  3. Canzona- powstała na bazie chanson, posiada budowę swobodną, zazwyczaj repryzową- ABA, jej rozwój przyczynił się do powstania sonaty;
  4. Wariacje- pojawiły się równocześnie i zupełnie niezależnie we Włoszech i Hiszpanii, polegały na ekspozycji jednego motywu, niedługiej melodii, która potem była powtarzana z dodaniem ornamentacji itp.;
  5. Tańce- były domeną przede wszystkim Francuzów; w renesansie często zestawiano tańce w pary: pasamezzo i saltarello, pavana i gagliarda- tańce te były skontrastowane pod względem agogicznym, metrycznym( jeden był dwudzielny, drugi trójdzielny); tego rodzaju zabiegi dały podstawę do wykształcenia się formy suity;
  6. Utwory na głos solo i lutnię- tutaj najszybciej wykształciły się harmoniczne połączenia akordów, akompaniament lutniowy do utworów wokalnych miał najczęściej prostą, akordową budowę.

MUZYKA POLSKA.

W muzyce polskiej okresu renesansu występują formy charakterystyczne dla renesansu europejskiego. Najwybitniejsi twórcy tego okresu w Polsce to: Mikołaj z Radomia, który stoi na pograniczu średniowiecza i renesansu, komponował w technice fauxbourdonowej, jego najbardziej znaną kompozycją jest "Magnificat", pochodzący z początku XV wieku, oraz "Historigraphi aciem mentis" skomponowane do słów Stanisława Ciołka z okazji narodzin królewicza Kazimierza Jagiellończyka w 1427 roku. Twórcy renesansowi to: Mikołaj Gomółka, Wacław z Szamotuł, Marcin Marcin O. Preussler Krabat, bohater drugoplanowy. Kuzyn Michała, bardzo cierpi po jego śmierci. Dwukrotnie próbuje uciec, a gdy to się nie udaje, chce się powiesić i tę "próbę" Mistrz ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum Leopolita, Tadeusz Tadeusz T. Borowski Opowiadania, bohater główny i narrator
Wygląd: młody chłopak, niewiele wiadomo o jego wyglądzie, bo to on jest narratorem opowiadań
Życiorys: W Pożegnaniu z Marią jest ...
Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - liceum
Szadek, Krzysztof Krzysztof M. Musierowicz Ida sierpniowa, bohater drugoplanowy; wnuk pana Karola, który z powodu zwyrodnienia kości zniekształcających mu twarz nie wychodzi z pokoju. Po konsultacji ze znajomym lekarzem Idy ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum Borek, Krzysztof Klabon, Cyprian Bazylik; lutniści: Wojciech Długoraj, Jakub Jakub D. Defoe Przypadki Robinsona Kruzoe, bohater epizodyczny; kolega Robinsona, marynarz. Namawia Robinsona, by uciekł z domu i pożeglował z nim na statku jego ojca. Lekkomyślny, nieprzewidujący. To ... Czytaj dalej Słownik bohaterów literackich - gimnazjum Polak, w Polsce działał też lutnista węgierski- Valenty Bakfark, teoretycy muzyki nie tworzą nic nowego, ale dokonują podsumowania teorii muzyki tamtego czasu, są nimi: Jerzy Liban Liban Republika Libańska. Państwo położone w południowo-zachodniej Azji nad Morzem Śródziemnym. Powierzchnia 10 400 km2. Liczba ludności 3 556 tys. (2001 r.). Stolica Bejrut. Język urzędowy ... Czytaj dalej Słownik geograficzny z Legnicy i Sebastian z Felsztyna.

Polscy twórcy komponują przede wszystkim msze, motety, pieśni. Do najbardziej znanych kompozycji polskich tamtego okresu należą:

  • opracowanie muzyczne psalmów Mikołaja Gomółki;
  • motety i pieśni Wacława z Szamotuł: "Modlitwa, gdy dziatki spać idą", "Spowiedź poszechna", "Ego sum Pastor bonus", "In Te Domine speravi";
  • pozostali kompozytorzy tworzą przede wszystkim pieśni- wyróżniającą się na tle pozostałych kompozycją jest niewątpliwie "Missa Paschalis" Marcina Leopolity.

CHORAŁ PROTESTANCKI.

Powstanie chorału protestanckiego ściśle wiąże się z ruchem reformacyjnym, któremu początek dały tezy Lutra, które jeden z jego przyjaciół powiesił na drzwiach kościoła w Wittenberdze w 1517 roku. Siedem Siedem Siedem to symbol kosmosu, stworzenia, przestrzeni, boskości, świętości, doskonałości, zdrowia, mądrości, wytrwałości, inteligencji, przygody, uporu, oszustwa, bólu, konfliktu, ... Czytaj dalej Słownik symboli literackich lat później pojawił się już pierwszy śpiewnik zawierający muzykę przeznaczoną do śpiewania podczas nabożeństw w Kościele protestanckim. Muzyka w liturgii protestanckiej wyglądała zdecydowanie odmiennie od śpiewach analogicznego okresu w Kościele katolickim. Sam Luter był melomanem, jego przyjaciel- Johann Walther- jako pierwszy zaczął pisać kompozycje reprezentujące muzykę protestancką, zastępca Lutra- Melangton, zreformował system oświaty, wprowadzając szkołę średnią i jedną godzinę śpiewu dziennie w systemie edukacji. Podstawowym założeniem chorału protestanckiego miała być jego prostota- Lutrowi zależało na tym, by lud zebrany w kościele mógł czynnie uczestniczyć w śpiewie.

Chorał protestancki reprezentują utwory czterogłosowe, utrzymane w fakturze homorytmicznej i homofonicznej, akordowej. Podstawowe różnice między chorałem gregoriańskim a protestanckim to:

CHORAŁ GREGORIAŃSKI

CHORAŁ PROTESTANCKI

jednogłosowość

wielogłosowość (4 głosy)

a capella

z towarzyszeniem organów

rytmika swobodna

zazwyczaj równe wartości, konkretnie zapisane

wykonywany przez mężczyzn

wykonywany przez cały zbór- również kobiety

oparty na skalach modalnych

wykorzystuje system harmoniki funkcyjnej

teksty w języku łacińskim

teksty w języku niemieckim

SOBÓR TRYDENCKI (1545- 1563)

Podstawowym powodem, dla którego zwołano Sobór w Trydencie była chęć przeciwdziałania reformacji- a pochodnym stała się również reforma Kościoła katolickiego. Wśród wielu postanowień soborowych znalazły się i takie, które dotyczyły muzyki kościelnej:

  • usunięto z liturgii tropy i sekwencje, których spontaniczne i niekontrolowane powstawanie łatwo mogło przyczynić się do powstania i rozwoju nowych herezji;
  • zakazano używania kompozycji świeckich jako cantus firmus czy model do kompozycji religijnych- szczególnie tych przeznaczonych do wykonania w trakcie liturgii;
  • za naczelną zasadę komponowania uznano zachowanie wyrazistości tekstu- tym samym ograniczono bogatą polifonię w kompozycjach liturgicznych, zakazano stosowania na ich gruncie sztuczek niderlandzkich;
  • twórczość Palestriny uznano za wzorcową dla wielogłosowej muzyki kościelnej; niemniej nie potwierdzona jest teoria, jakoby "Missa Papae Marcelli" miała uratować muzykę wielogłosową w Kościele.

GIOVANNI PIERLUIGI DA PALESTRINA.

Był jednym z czołowych kompozytorów renesansu. Związany przede wszystkim z ośrodkiem rzymskim- gdzie jego mecenasami byli kolejno: papież Juliusz III, Marceli II i Paweł IV. Ten ostatni co prawda wydał rozporządzenie zakazujące przyjmowania świeckich śpiewaków do chóru kaplicy sykstyńskiej- przez co usunięto z niego m. in. Palestrinę, jednak nakazał też zwolnionym chórzystom wypłacać rentę. Wkrótce funduszy na renty brakło, dlatego Palestrina udał się ze swoimi kompozycjami do Pawła IV, a ten nie tylko nakazał wypłacać Palestrinie pieniądze, ale w dodatku zwiększył mu dotychczasową stawkę.

Palestrina komponował przede wszystkim msze, motety, madrygały. Najbardziej znaną mszą tego kompozytora jest dedykowana jego protektorowi- "Missa Papae Marcelli". Msza ta nie należy ani do grupy kompozycji tego rodzaju opartych na cantus firmus, ani nie jest mszą parodiowaną. Jest natomiast "klasycznym" przykładem stylu palestrinowskiego. Kilka lat po śmierci kompozytora powstała opowieść, jakoby jego "Missa Papae Marcelli" uratowała muzykę wielogłosową w Kościele. Prawdziwość takiego stanu rzeczy najlepiej obala przejrzenie nut czy przesłuchanie wykonania tej mszy, gdzie wyrazistość tekstu jest porównywalna z traktowaniem go w innych renesansowych kompozycjach.

Palestrina jest również autorem dwuchórowego "Stabat Mater", mszy parodiowanych: "Tu es Petrus", "Assumpta est Maria"- które opiera na własnych motetach. W jego twórczości pojawiają się również msze parafrazowe- np. "Missa Ave Maria".

W swoich madrygałach korzysta ze zdobyczy innych kompozytorów- sam nie wprowadza nic nowego do tego gatunku. W jego twórczości- podobnie jak u Orlanda di Lasso, pojawiają się madrigali spirituali- madrygały religijne.

SZKOŁA WENECKA.

Najwybitniejsi przedstawiciele tej szkoły to Adrian Willaert, Andrea i Giovanni Gabrieli. Wszyscy oni byli związani z bazyliką św.  Marka Marka [niem. Marke] znak firmowy umieszczany na wyrobach jakiejś fabryki, określający producenta, chroniący przed podrabianiem, gwarantujący jakość, [niem. Mark] jednostka monetarna w Niemczech i w ... Czytaj dalej Słownik wyrazów obcych w Wenecji, zbudowaną na planie krzyża. Umożliwiło to rozwój i ułatwiło wykorzystanie techniki polichóralnej. Ustawienie chórów po obydwóch stronach prezbiterium dało ciekawy efekt, który wręcz prowokował do wykorzystywania go w praktyce kompozytorskiej i wykonawczej. Piewsze utwory polichóralne powstałe w Wenecji wykorzystywały formy psalmów, hymnów- były to przede wszystkim kompozycje dialogowane. Technika polichóralna wykorzystywana była w celu powiększenia siły brzmienia. Ponieważ w renesansie nie istniała jeszcze dynamika- kompozytorzy powiększali zespół wykonawczy w celu zwiększenia masy brzmienia.

Kompozytorzy związani ze szkołą wenecką zajmowali się nie tylko muzyką wokalną, ale tworzyli też dzieła instrumentalne. Były to utwory typowe dla okresu renesansu. Pierwsze kompozycje Willaerta były przeniesieniem muzyki wokalnej na zespół instrumentalny. W I połowie XVI wieku dokonał on transkrypcji i opracowania madrygałów Verdelota na lutnię. Muzyka instrumentalna tamtego czasu jeszcze nie zbyt wyraźnie odbiega od wokalnej. Instrumenty w zespołach zestawiane są na wzór głosów wokalnych. Partie sopranu wykonują wysoko strojone piszczałki, flety, wiole dyszkantowe, melodie altu, tenoru czy basu- instrumenty o niższej skali i ciemniejszej barwie dźwięku- wiole, fagoty, puzony.

Pojawiające się u przedstawicieli szkoły weneckiej ricercary i canzony są zapowiedzią barokowych fug i sonat. Wyrosłe z form wokalnych- odpowiednio: motetu przeimitowanego i chanson, wyraźnie też oddają przemiany, jakie dokonały się w obrębie epoki- niezwykle twórczej i płodnej.

CAMERATA FLORENCKA.

W okresie renesansu swój bujny rozkwit przeżyła Florencja. Działali tu poeci, muzycy, humaniści wychowani w duchu renesansu i propagujący renesansowy sposób myślenia. Celem części z nich stało się odrodzenie muzyki, które ich zdaniem było możliwe jedynie przez powrót do skal i wzorców antycznych.

Podobnie jak czołowi teoretycy epoki renesansu- Nicola Vincentino i Vincenzo Galilei- camerata opowiadała się za rozwojem i wyższością monodii nad abstrakcyjną i przeintelektualizowaną wielogłosowością średniowiecza. Postulowała powrót do przyznania muzyce roli służebnej wobec tekstu- muzyka miała wzmacniać ekspresję słowa, komentować tekst poetycki. Widocznym efektem poczynań Cameraty jest pierwsza, niestety niezachowana, opera Jacoba Periego z 1597 roku- "Dafne". Powstanie opery kładzie kres epoce renesansu, zaś wyznacza początek baroku.