AUTOR - twórca utworu, z którym mamy do czynienia. Wcale nie musi być narratorem, nie musi też pojawiać się w tekście, choć oczywiście, może. To po prostu ten, kto napisał tekst.

AKCJA -  inaczej fabuła. Ciąg zdarzeń w utworze, np. w powieści albo w dramacie. Akcja jest jednym z typowych dla epiki i dramatu (a nie dla liryki)  elementów. Może być bardzo spójna, chronologiczna, rozwijać się według schematu: zawiązanie, rozwinięcie, rozwiązanie akcji. Ale może też być niedopowiedziana, zaprezentowana nie po kolei, bez zamknięcia. Wówczas mówimy o kompozycji otwartej utworu.

ARCHAIZM - słowo stare, pochodzące z dawnego języka, dziś nieużywane. Ważną rolę odgrywa w tekstach stylizowanych na dawną mowę, np. w powieściach historycznych. Przykłady: białogłowa, waćpanna.

BAŚŃ - gatunek epicki (nie mylić z bajką). Jest to utwór dłuższy, wywodzi się z twórczości ludowej, nie jest rymowany, jest opowieścią, w której udział biorą postacie dobre i złe, realistyczne i fantastyczne. Baśnie mają wartości pouczające i zawsze zwycięża w nich dobro.

BOHATER - postać literacka, osoba, której dzieje zostały opisane w utworze. Jeśli to główna, najważniejsza osoba i jej koleje losu tworzą akcję, to mamy do czynienia z głównym bohaterem. Są też postacie uboczne, które występują w części zdarzeń. A jeśli jakaś osoba pojawia się tylko raz, jest bohaterem epizodycznym.

BOHATER ZBIOROWY -  mówimy o nim wtedy, gdy cała grupa społeczna, jakaś zbiorowość jest głównym bohaterem utworu, tzn. - jej dzieje są opisane i są dla wymowy dzieła najważniejsze. Na przykład w "Panu Tadeuszu", mimo tytułu najważniejszy jest bohater zbiorowy - szlachta polska. W "Kamieniach na szaniec" - bohaterska młodzież Warszawy z czasów wojny.

CHARAKTERYSTYKA - przedstawienie, prezentacja postaci. w szkole często pisze się charakterystykę bohatera danego utworu, wówczas ma ona swój układ: prezentacja, cechy wyglądu, cechy charakteru itd. W literaturze mamy do czynienia z charakterystyką bezpośrednią (kiedy pisarz wprost przedstawia i ocenia postać) oraz pośrednio (gdy o cechach wnioskujemy na podstawie jej zachowań i czynów).

CZAS W UTWORZE - to czas akcji, inaczej czas przedstawiony - ten odcinek czasu, w którym rozegrały się wydarzenia, utwory. Np. czas akcji w "Panu Tadeuszu" to lata 1811, 1812. Ale czas, w którym rozegrały się dzieje Jacka Soplicy - to lata grubo wcześniejsze, teraz przywołane - taką operację nazywamy retrospekcją. Jest jeszcze czas narracji - czyli czas, w którym znajduje się narrator, opisujący akcję i ludzi. Czas narratora nie musi być  tożsamy z czasem akcji - choćby we wspomnieniu albo właśnie przy retrospekcji.

CYTAT - to przytoczenie fragmentu cudzego utworu lub wypowiedzi. Przytoczenie dokładne i niezmienione, ujęte w cudzysłów.

DRAMAT - jeden z trzech głównych rodzajów literackich (obok liryki i epiki). Najważniejszą formą w dramacie jest dialog postaci - nie ma tu narratora, a wyjaśnienia odautorskie znajdują się w didaskaliach.

DIDASKALIA - poboczny tekst w dramacie, zawierający uwagi sceniczne. W didaskaliach autor zamieszcza informacje o wyglądzie sceny, bohaterze, zachowaniu postaci. Jest to więc miejsce na uwagi techniczne, choć niektórzy twórcy traktują didaskalia także jako artystyczną część dzieła (np. Witkacy).

DYGRESJA - chwilowe odstępstwo od tematu, zejście z górnej linii opowiadania, by wtrącić wątek poboczny lub przytoczyć historię skojarzoną z danym tematem. W niektórych utworach te odskoki od tematów, których ujawnia się autor, stają się ważniejsze od samej akcji. Tak dzieje się np. w poemacie dygresyjnym (Beniowski Słowackiego).

DZIENNIK - codzienne zapiski zdarzeń i refleksji. W przypadku znanych twórców (Dzienniki Żeromskiego, dziennik pisany nocą Herlinga - Grudzińskiego) stają się literaturą faktu.

EPIKA - rodzaj literacki (obok liryki i dramatu). Epika obejmuje utwory literackie, w których występują narrator, narracja, elementy fabuły. Obecnie najważniejszym gatunkiem epickim są powieści i opowiadania, niegdyś był nim wymarły epos. Ale do epiki zaliczamy też utwory wierszowane, jeśli jest w nich element narracji i fabuły.

EPILOG - (dodatek) na koniec utworu, krótka, odrębna część, której autor ujawnia ciąg dalszy, stosuje przesłania do czytelników lub zamieszcza parę zdań o bohaterach. Słynny jest epilog w "Panu Tadeuszu" - stanowi cały oddzielny utwór, w którym Mickiewicz zamieszcza swoje uczucia i refleksje już  z punktu widzenia polskiego emigranta.

EPIZOD - małe, luźno związane z akcją, właściwie wtrącone w nią zdarzenie. Scena albo rola epizodyczna - to długoplanowa, bez wpływu w główny wiek akcji.

EPOS - najstarszy gatunek epicki. W tej chwili eposy są gatunkiem wymarłym, mówi się raczej o epickości utworu, o powieści epopei, rozumiejąc epopeję jako wielkie, panoramiczne, przełomowe dzieło epickie. Pierwsze eposy napisał Homer (Iliada, Odyseja), ostatni w Polsce Mickiewicz (Pan Tadeusz)

FABUŁA - inaczej akcja. Układ zdarzeń, oś wydarzeń, losy bohaterów - w utworze literackim. Osnowa tego , co dzieje się w danym dziele. Może być wielowątkowa, gdy wiele zdarzeń rozwija się równolegle (np. w "Lalce" Prusa), może być jednowątkowa, gdy eksponowany jest tylko jeden wątek (np. w "Latarniku" Sienkiewicza).

FIKCJA LITERACKA - pochodzi od łacińskiego słowa fictio - zmyślenie. Fikcja to świat, ludzie i zdarzenia w utworze literackim - całość "zmyślona" przez autora. Kiedy mówimy o utworze, w którym wszystko jest zmyślone i pochodzi z wyobraźni pisarza, nie ma problemu - to fikcja literacka. A co z utworami, w których pojawiają się osoby i wydarzenia prawdziwe? Też mówimy o fikcji literackiej, ponieważ pisarz kształtuje wewnątrz utworu pewną swoistą rzeczywistość.

FOLKLOR - sztuka ludowa, charakterystyczna dla zamkniętych społeczności - wsi, regionów czy też - w niektórych przypadkach - miast (mówi się wtedy o folklorze miejskim).

FUNKCJE TEKSTU - cel, najważniejszy sens, jaki nadawca nada swojemu tekstowi. Najważniejsze funkcje tekstów to: informacyjna (niesie informację), impresywna (nakazuje), ekspresywna (wyraża uczucia).

GENEZA UTWORU - okoliczności i przyczyny powstania. Często bardzo ważne dla prawidłowego odczytania przesłania dzieła.

GROTESKA - cecha utworu lub sceny, która polega na oryginalnym przedstawieniu świata lub osób: za pomocą przejaskrawień, karykatury, zestawień kontrastów - efektów tragicznych i komicznych, absurdów, deformacji, fantazji. Groteski używał w swoich utworach Mrożek, Gąbrowicz. W słynnej scenie szkolnej z Ferdydurke groteskę obserwujemy np. w pojedynku Miętusa i  Syfona - dziwacznym, absurdalnym pomyśle dyskusji "na miny".

HEROS - bohater kultury antycznej, półbóg - potomek boga i zwykłej kobiety. Heros był zwykle obdarzony niezwykłymi zdolnościami - np. urodą albo męstwem. Przykładem herosa jest Tezeusz - ten, który pokonał Minotaura, a z labiryntu wyszedł dzięki nici Ariadny.

HOMONIM - wyraz, który ma kilka znaczeń, a tę samą postać (jednakowe imię dla różnych przedmiotów). Przykład: babka: 1) kobieta 2) ciasto 3) roślina. Odwrotnością homonimu są - synonimy.

HUMOR - żart, zabieg, scena wywołująca śmiech odbiorców. Humor jest cechą niektórych przedstawień  groteskowych, dowcipów, komedii czy scen humorystycznych w większych utworach.

IDEALIZACJA - przedstawienie świata lub osób piękniejszymi, lepszymi, niż są w rzeczywistości. Ideał to wzór, ktoś bez wad, osoba godna podziwu i naśladowania. Coś idealnego to coś doskonałego, wymarzonego i często dalekiego od rzeczywistości.

JĘZYK LITERACKI - język ludzi wykształconych odmiana języka polskiego występująca na terenie całego kraju, postrzegana jako prawidłowa, wzorcowa, kulturalna forma języka.

JEDNOŚĆ, MIEJSCA, AKCJI, CZASU -  te trzy jedności były zasadą w dramacie antycznym, w tragedii greckiej. Później odchodzono od reguł jedności, łamano je i znów do nich powracano. Polegają na tym, że akcja tragedii rozgrywa się cały czas w jednym miejscu (to jedność miejsca), zaprezentowany jest jeden, główny wątek (to jedność akcji) i rzecz rozgrywa się w jak najkrótszym czasie, najlepiej maksymalnie zbliżonych do czasu trwania sztuki na scenie (to jedność czasu).

KARYKATURA - takie zaprezentowanie postaci, które przejaskrawia, wyolbrzymia jej cechy, w tym celu, by postać ośmieszyć, a jej wady czy charakterystyczne cechy wyglądu uczynić widoczniejszymi. Jest więc karykatura rodzajem deformacji, celowego odkształcenia, by wzmocnić obraz.

KOMEDIA - gatunek dramatu powstały w starożytności, tworzony był na każdym etapie dziejów kultury.

KOMIZM - cecha komedii, dowcipów, sytuacji komicznych. Jest to zestaw zbiegów stylistycznych, które wywołuje śmiech. Rozróżniamy komizm charakteru (śmieszy osoba, postać), komizm słowny (śmiech budzą kwestie językowe), komizm sytuacyjny (źródłem śmiechu jest jakieś zdarzenie).