Gatunki.

W średniowieczu literatura dość wyraźnie dzieliła się ze względu na tematykę na religijną i świecką. Różnice dotyczyły również formy tych utworów, języka (do twórczości świeckiej wcześniej wkroczyła polszczyzna), stylu oraz gatunków. Należy jednak pamiętać, że podział na gatunki jest dość umowny, granice nie są tu jednoznaczne.

ŚWIECKIE

Wśród utworów o tematyce świeckiej można wyróżnić następujące gatunki:

  • Prozatorskie

- powieść np. "Powieści bretońskie" pochodzące z X wieku. Są to historie oparte na mitach celtyckich.

- romans np. "Dzieje Tristana i Izoldy" .

- powieści przygodowe np. legendy "O rycerzach okrągłego stołu" .

  • mistyczne - często nawiązujące do wątku poszukiwania św. Graala .
  • kroniki i roczniki, czyli utwory na pograniczu literatury i historii. Są to dzieła służące uwiecznieniu przeszłości, jednak ich forma jest na ogół literacka. Autorzy bardzo dbali o formalne wyznaczniki kunszty pisarskiego takie jak staranna kompozycja, wyszukany, ozdobny język, odpowiednia do treści stylistyka. "Kronika Polska" Galla Anonima spisana jest kunsztowną prozą łacińską, zdania zbudowane są na zasadzie paraleli, mają podobną liczbę sylab, tekst zbudowany jest rytmicznie i posiada wewnętrzne rymy. Zapisywanie dziejów władców nie było obiektywnym notowaniem faktów, raczej stwarzaniem narracji o bohaterze, stąd częste wstawki liryczne, wzbogacające tok kronikarski.
  • poetyckie
    • pieśni np. chanson do geste czyli pieśń o czynie. Literatura świecka tworzyła własny wzorzec osobowy, sławiąc bohaterskie czyny wojenne władców i ich rycerzy. Wzorzec ów krystalizował się w właśnie w twórczości truwerów. Przykładem pieśni o bohaterskiej walce są takie utwory jak: "Pieśń o Rolandzie"", skandynawska "Pieśń o Nibelungach" czy słowiański epos pt. "Słowo o wyprawie pułku Igora".
    • epos rycerski - utwory pisane raczej językiem prostym, wyrazistym, ujmujące charaktery przedstawianych postaci jednoznacznie, utrzymane we wzniosłym nastroju, służące pochwale męstwa, odwagi i siły. Eposy często powielały te same motywy, np. śmierć Rolanda była wyrazistym przykładem, doskonałym jako materiał do przedstawiania rycerskiego ideału. Narrator epicki posiada nieograniczoną wiedzę, komentuje wydarzenia i uczucia bohaterów. Charakterystyczną cechą eposu jest dwupłaszczyznowość świata, plan boski i ludzki wzajemnie się przenikają, co widać np. w scenie śmierci Rolanda, któremu Bóg zsyła aniołów, by przywiedli go do raju.
    • Prowansalskie pieśni miłosne czyli poetyckie opowieści o sławnych romansach rycerzy np. "Tristan i Izolda".
    • Traktaty dydaktyczne np.: "O chlebowym stole." (też "O zachowaniu się przy stole") Sołoty, stanowiący zbiór zasad dobrych manier, okazywanych w czasie jedzenia.
    • Sonety, kunsztowne utwory liryczne, powstające już u schyłku epoki, treścią i formą zapowiadające już renesans. Najwybitniejszymi twórcami gatunku byli Dante i Petrarka.

Świecka literatura średniowieczna miała charakter parenetyczny i dydaktyczny. Ustanawiała etos rycerski, ale wyznaczała też zadania i powinności innych stanów, ponadto stała na straży dobrego obyczaju

RELIGIJNE

  • Poetyckie
    • Pieśni religijne - głównie hymny pochwalne np. "Ad maiorem Dei gloriam" ("Ku większej chwale Bożej") i pieśni błagalne.
    • Psalmy - poetyckie przekłady psalmów
    • Wypowiedź lamentacyjna - np. "Lament świętokrzyski".
  • Prozatorskie
    • żywoty świętych - utwory należące do chrześcijańskiej literatury parenetycznej, opowiadające historie życia, śmierci i cudów dokonanych za sprawą świętych. Żywoty pisano zgodnie ze schematem kompozycyjnym, który obejmował następujące części: prolog, w którym autor wyjaśniał powody, jakie skłoniły go do napisania dzieła; właściwą część opowieści o życiu świętego, która zgodnie z chronologią zdarzeń przedstawiała najpierw dzieciństwo i młodość świętego (najczęściej już zapowiadające przyszłą świętość), częstym elementem było zawarcie małżeństwa, następnie następował przełom, zerwanie z dotychczasowym życiem, porzucenie domu i oddanie się w służbę Bogu, dalej historia przedstawiała ascetyczne (później też franciszkańskie) życie bohatera, podkreślając cudowne zdarzenia, jakie były jego udziałem, wreszcie opis śmierci, niejednokrotnie męczeńskiej; ostatnie zaś ogniwo stanowiły cuda jakie nastąpiły po śmierci świętego, związane z jego wstawiennictwem i relikwiami.

Większość średniowiecznych żywotów została zebrana w "Złotej legendzie" Jakuba de Voragine. Twórczością hagiograficzną w Polsce zajmował się między innymi ks. Piotr Skarga.

  • dramatyczne
    • dramaty liturgiczne - stanowiące początki teatru w średniowieczu, dość prymitywne (w stosunku do starożytnego dramatu) przedstawienia biblijnych epizodów związanych najczęściej z obchodami Wielkiego Tygodnia czy Bożego Narodzenia.

Literatura w Polsce

"Kronika Polska" Galla Anonima

imponujące pod względem rozmiaru i formy dzieło polskiej prozy świeckiej. Kronika została po łacinie przez autora obcego pochodzenia, jest jednak zaliczane do zabytków polskiego piśmiennictwa, ponieważ powstało na terenie naszego kraju i dotyczy dziejów polskich władców z dynastii Piastów.

Dzieło powstawało na dworze Bolesława Krzywoustego i jest zamierzone jako utwór pochwalny na jego cześć. Nawet opis przodków króla ma służyć podkreśleniu potęgi rodu, obejmuje on legendarnych władców Polski od samego Piasta. Okres jego panowania jest wyidealizowanym obrazem kraju, w którym panuje dostatek i wolność obywateli (w granicach ustroju feudalnego oczywiście). Bolesław Krzywousty jest tu ukazany jako władca doskonały, rozumny król i zwycięski rycerz.

Jak całe średniowieczne (i na ogół starożytne) dziejopisarstwo, kronika Galla jest utworem na wpół historycznym, na wpół literackim. Autor stara się opowiedzieć losy dynastii i kraju w sposób przede wszystkim zajmujący i odpowiadający interesom obecnego króla, wierność faktom ma znaczenie drugorzędne. W całym dziele nie pojawia się ani jedna data roczna, przypomina ono raczej narracyjną opowieść o bohaterze niż zapis kronikarski. Chronologia jest jednak zachowana, wydarzenia są przedstawiane zgodnie z porządkiem czasowym od panowania Piasta po zwycięstwa Bolesława Krzywoustego w walkach z Niemcami (które jak wiemy miały miejsce w latach 1109 - 1113).

"Bogurodzica"

powstanie "Bogurodzicy" budzi wiele wątpliwości, trudno jednoznacznie określić czas powstania, nie znamy też autora tej najstarszej pieśni powstałej w języku polskim. Całość utworu nie jest jednolita, dwie pierwsze strofy niewątpliwie są najstarsze i powstały około X wieku. Jej autorstwo przypisywano nawet św. Wojciechowi, jednak ta teza nie ma żadnego poparcia.

Najcenniejsze są właśnie owe dwie pierwsze strofy tzw. archaiczne jako że są najstarsze i zdradzają wysoki kunszt poetycki. Współczesnemu odbiorcy trudno jest przebrnąć przez staropolski język pieśni, ponieważ zawiera on wiele archaizmów i wymaga dodatkowych objaśnień. Kompozycja tych pierwszych zwrotek jest przypomina strofę saficką, składa się bowiem z następujących po sobie dwóch apostrof i dwóch rozkaźników. Charakterystyczna jest też intonacja utworu - wznosząca w pierwszych trzech wersach (antykadencja) i opadająca w ostatnim (kadencja). Strofa kończy się tzw. klauzulą: "Kyrie elejson".

"Bogurodzica" jest wierszem Intonacyjno - zdaniowym, każdy wers to na ogół jedno wypowiedzenie zawierające antykadencję, średniówkę i kadencję, ponadto ma rymy zewnętrzne żeńskie parzyste i wewnętrzne

dominującym środkiem artystycznego wyrazu w pieśni jest epitet.

Z punktu widzenia językoznawców ważne są archaizmy, jakie się pojawiają w tekście utworu, stanowiąc dowód rozwoju jeżyka na różnych jego płaszczyznach:

    • w warstwie fonetycznej nie ma jeszcze śladów przegłosu (sławiena, zwolena ),
    • we fleksji zwracają uwagę końcówki wołacza np. Bogurodzica dziś brzmiałoby Bogurodzico
    • na poziomie słowotwórczym można przytoczyć przykład "Bożyc", forma analogiczna do dziedzic
    • w warstwie leksykalnej pojawiają się takie słowa jak: gospodzin (pan), zwolena (wybrana), uderza też zgodnie ze starą składnią połączenie z narzędnikiem "Bogiem sławiena", które później zastąpione zostało formą dopełniaczową i dziś brzmiałoby " sławiona przez Boga".

Utwór ma charakter błagalny, zawiera prośby skierowane do Bogarodzicy ("zyszczy nam", " spuści nam"); do Jana Chrzciciela o pośrednictwo w modlitwie do Jezusa ("słysz modlitwę, napełń myśli"); wreszcie do Boga ("dać raczy (...) /A na świecie zbożny pobyt,/Po żywocie rajski przebyt").

"Legenda o Św. Aleksym"

Legendarne losy świętego Aleksego wywodzi się z syryjskiej historii powstałej gdzieś na przełomie wieków V i VI. Temat ten był wielokrotnie opracowywany przez twórców europejskich, polska wersja (a przynajmniej jej zapis) pochodzi z połowy XV wieku.

Legenda jest ujęta zgodnie ze schematem pisania żywotów świętych (patrz wyżej). Obejmuje więc narodziny i dzieciństwo Aleksego, który już wówczas wykazywał pewne objawy przyszłej świętości. Zgodnie z wolą rodziców Eufamijana i Aglijas, ożenił się z Fanmijanę, jednak już w dniu ślubu postanowił zmienić swoje życie. Złożył ślub czystości, rozdał majątek ubogim i Kościołowi, porzucił żonę i dom i rozpoczął życie ascety. Po latach tułaczki powrócił do rodzinnego Rzymy i przez 16 lat żebrał pod schodami swojego domu, żywiąc się resztkami tego, co wyrzuciła służba. Żył tam nierozpoznany aż do dnia śmierci, kiedy to rozdzwoniły się wszystkie dzwony Rzymu, a nad jego ciałem, a później przy relikwiach dochodziło do uzdrowień.

"O zachowaniu się przy stole" Sołoty

Zbiór zasad dobrego zachowania, oparty na zachodniej kulturze. Zawiera nakazy np. okazywania szacunku kobiecie i usługiwania jej przy stole, jedzenia małych porcji oraz zakazy czyli tzw. exempla negativa, ukazujące zachowania karygodne np. zachłanne jedzenie, obżarstwo, plucie itp.

"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"

Tekst utworu nie zachował się w całości, urywa się koło 500 wersu, mimo to jest najdłuższym polskim wierszem średniowiecznym. Jest to rodzaj poetyckiego dialogu, dotyczący zagadnień eschatologicznych. Z rozmowy mistrza i śmierci wyłania się obraz śmierci jako ogromnej mocy, władczyni wszelkiego istnienia. Śmierć jest najbardziej okrutną ale i sprawiedliwą władczynią, ponieważ jest nieprzekupna, nie ma względu na urodzenie, ani bogactwa, dla wszystkich jest jednakowa.

Tematyka rzeczy ostatecznych była w średniowieczu bardzo popularna, zainteresowanie śmiercią nasiliło się jeszcze po wielkiej epidemii zarazy, jaka ogarnęła Europę. Zmieniła się wówczas konwencja pisania o eschatologii. Wcześniej skupiano się głównie na przyszłym życiu, na sądzie ostatecznym i rozważaniu znikomości doczesnego bytowania naprzeciw życia wiecznego. Później śmierć była ukazywana bardziej realnie (w "Rozmowie..." jest upersonifikowana), jako nieunikniony element życia ziemskiego, jako tragedia a nie tylko przejście do lepszego świata.

Literatura powszechna

"Pieśń o Rolandzie"

Najwybitniejszy utwór liryki rycerskiej, określany jako chanson de geste. Poemat został napisany tzw. aleksandrynem czyli 10 lub 11 zgłoskowcem, zawierającym asonanse (rymy niedokładne). Opowiada o wyprawie króla Franków Karola Wielkiego do Hiszpanii, skierowanej przeciwko Arabom. Wyprawa taka w istocie miała miejsce w roku 778. W tekście przedstawione są zdarzenia takie jak: zwycięstwo nad poganami czy samo zdobycie Hiszpanii, jednak centralnym punktem utworu jest klęska tylnej straży armii, dowodzonej przez Rolanda. Jego oddział został zdradzony i podstępem napadnięty w wąwozie Roncenval, rycerze bronili się dzielnie, ale przeważające siły wroga ostateczne zadały im klęskę.

Najważniejszą i najbardziej znaną sceną tego utworu jest śmierć Rolanda, ukazana z wielkim patosem, przypominające w swej formie opisy męki Pańskiej. Roland umiera jak prawdziwy bohater z godnością i bez lęku. Zanim skonał odmówił modlitwy za parów i za siebie. ułożył się na wzgórzu (analogia do Golgoty), pod drzewem między czterema marmurami (symbolika Drzewa Krzyża i czterech cnót głównych), próbuje złamać swój miech, który zawiera relikwie, służył do walki z poganami i nie może dostać się w ich ręce, wznosi do nieba rękawice w geście symbolizującym hołd lenny, po raz ostatni wyznaje swe grzechy, by z czystym sumieniem udać się do raju. Plan ludzki przenika tu plan zdarzeń nadprzyrodzonych, rękawicę odbiera Archanioł Gabriel, co oznacza przyjęcie hołdu i odpuszczenie grzechów, następnie eskortowana przez Cherubina, świętego Michała i świętego Gabriela dusza Rolanda udaje się do raju.

"Dzieje Tristana i Izoldy"

Historia miłosna tej pary kochanków była w średniowieczu dość popularna i doczekała się kilku opracowań. Obecny kształt utworu jest wynikiem kompilacji dwóch wersji romansu Thomasa i Beroula, dokonanej już w czasach nowożytnych przez J. Bediera. Schemat wątku miłosnego jest dość prosty, Tristan i Izolda przez pomyłkę wypijają napój miłosny. Za sprawą eliksiru zostają na wieki połączeni nierozerwalną miłością. Jednak Izolda jest przyrzeczona królowi Markowi, władcy i przyjacielowi Tristana. Kochankowie wiedzą, ze ich uczucie jest grzeszne, cierpią z powodu zdrady, ale nie potrafią bez siebie żyć. Opowieść o losach Tristana i Izoldy stała się symbolem miłości łączącej szczęście i cierpienie.

"Wielki testament" Francois'a Villona

życie Villona jest pasmem burzliwych przygód, autor popadał w konflikty z prawem, niejednokrotnie przebywał w wiezieniu oskarżany o kradzieże, pobicia, z ledwością unika kary śmierci, żył w nędzy, cierpiał głód, walczył w różnych wojnach i korzystał z uroków życia w piętnastowiecznym Paryżu. najwybitniejszym jego dziełem ( z zachowanych bo znaczna część nie dotrwała do naszych czasów) jest "Wielki testament", ale znamy też "Mały testament" (tzw. legaty), "Rozprawę serca y ciała Wilonowego", czy "Ballady złodziejskie". Wracając do "Wielkiego testamentu", należy zauważyć, że jest to dzieło dojrzałe, łączące głębokie przemyślenia nad mijającym życiem z żartobliwą formą stale obecną w twórczości Villona. "Śmieję się płacząc" - pisze autor, oceniając swe życie pełne grzechu i pokuty.

"Boska komedia" Dantego Alighieri

Sam Dante zatytułował swój utwór "Komedia", przydomek boskiej nadali jej czytelnicy, zachwyceni dziełem florenckiego pisarza. Bohaterem utworu jest alter ego autora, czterdziestoletni Dante opisuje niejako swoją podróż w zaświaty, mającą miejsce w roku jubileuszowym 1300. Akcja rozpoczyna się w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek i obejmuje tydzień.

W "Boskiej komedii" można wyróżnić wiele płaszczyzn, z jednej strony dzieło jest średniowieczną summą teologiczną, filozoficzną i historyczną, z drugiej stanowi ekspresję fantazji autora. Jednocześnie cenne są obrazy czternastowiecznej rzeczywistości włoskiej, ukazywane w utworze.

Dzieło ma kompozycję trójdzielną, podstawową zasadę konstrukcyjną wyznaczają trzy miejsca, które odwiedza bohater: Piekło, Niebo i Czyściec. Poza tym wiersz pisany jest tercyną czyli strofą trójwersową, (układ rymów: aba, bcb, cdc), każda z trzech części utworu składa się z 33 pieśni (plus jedna wstępna), a każde ze zwiedzanych miejsc stanowi dziewięć kręgów.

Sam pomysł wędrówki po zaświatach nie był nowy, zejście do podziemi przedstawił Homer w "Odysei", motyw ten znany był też w mitologii, choćby z opowieści i Orfeuszu i powielany w literaturze średniowiecznej, która chętnie stwarzała wizje zejścia żywych do otchłani piekielnych. To, co u Dantego oryginalne, to sposób ujęcia tematu oraz kunszt poetycki.

Wędrówka bohatera ma też wydźwięk symboliczny, ukazuje bowiem wznoszenie się człowieka od dna piekła do wyżyn niebieskich. I tak kolejno możemy oczyma Dantego oglądać Piekło, po którym oprowadza go rzymski poeta Wergiliusz. Piekło ma kształt stożka wbitego w ziemię, w kolejnych coraz niższych kręgach znajdują się coraz więksi grzesznicy. U szczytu piekieł cierpią dusze nie ochrzczonych, w drugim kręgu zostali umieszczeni ci, którzy grzeszyli przeciw szóstemu przykazaniu (m. in. król Minos), w trzecim obżartuchy, w czwartym skąpcy i okrutnicy, w kolejnym, ci którzy się gniewali i nie umieli wybaczać, szósty krąg to miasto heretyków, na nim kończy się piekło górne. Nad siódmym kręgiem panuje Minotaur, a cierpią w nim dusze morderców, samobójców, lichwiarzy i bluźnierców, krąg ósmy to dziesięć czeluści przeznaczonych dla tych, którzy nadużyli cudzego zaufania: stręczycieli (tu poeta umieścił Jazona), pochlebców, symonistów (tu spotyka papieża Mikołaja II), wróżbitów, oszustów, złodziei, fałszywych doradców (wśród nich Odysa), schizmatyków, fałszerzy i podżegaczy. Najniższy krąg piekła ma jeszcze cztery poziomy: Kaina - tu znajdują się ci, którzy zdradzili najbliższych, Antenora - zdrajcy ojczyzny, Tolomea i Lucyfera, w tym ostatnim kręgu ,na samym dnie Piekła tkwi Brutus i Kasjusz - zdrajcy Cezara oraz największy zdrajca - Judasz.

Po Czyśćcu i Niebie oprowadza Dantego jego ukochana Beatrycze. Niebo również ma budowę dziewięciostopniową, najwyższy krąg - empireum jest siedzibą samego Boga.