Średniowieczna asceza oznaczała doskonalenie swojego życia duchowego poprzez bardzo rygorystyczny tryb życia, także wyrzeczenie się korzystania z przyjemności doczesnych oraz umartwianie się. Greckie słowo "askeiss" znaczy tyle co ćwiczenie. Celem postawy ascetycznej, propagowanej w średniowieczu, była troska by poprzez życie w cnocie i pełne pobożności osiągnąć świętość i uzyskać zbawienie. Asceci wierzyli w to, że na tamtym świecie czeka na nich raj.

Przykładem ascety jest tytułowy bohater "Legendy o świętym Aleksym". W zgodzie z ideami tej drogo do Boga wzgardził światem doczesnym i zrobił wszystko, by zasłużyć na wieczne szczęście.

Średniowieczna asceza występowała w dwu odmianach:

1) wywodziła się z tradycji wschodniej (św. Aleksego)

2) wywodziła się z tradycji zachodnioeuropejskiej (św. Franciszek).

Fundamentem ascetyzmu była gorąca i żarliwa religijność. W jej imię święty Aleksy w dniu swojego ślubu postanowił zrezygnować z życia w dostatku, opuścić żonę i rozpocząć przestrzeganie surowych reguł ascezy, by w ten sposób naśladować Chrystusa. Zupełnie inaczej ascezę pojmował święty Franciszek. Jednak dla nich obu oczywiste było porzucenie rodzinnego domu, wyrzeczenie się dobrobytu, życie w ubóstwie oraz rezygnacja z zaspokajania pragnień. Dla świętego Aleksego wypełnianie zaleceń Ewangelii było jednoznaczne z cierpieniami ciała, które miały być sposobem doskonalenia duszy, a także ze wzgardą dla ziemskich przyjemności.