pojęcia uzupełniające

  • lament (tkz. plankt od łac. planktus - narzekanie, głośna skarga, zawodzenie) - gatunek te obejmuje utwory o tematyce śmierci Jezusa i wspólcierpieniu Maryi. Lament ma formę monologów cierpiącej pod krzyżem Maryi. Utwory te miały wzbudzać wspólczucie u innych.
  • pieta (wł. litość) - przedstawienie w sztuce Matki Boskiej rozpaczającej nad ciałem zdjętego z krzyża Jezusa Chrystusa, który leży na jej kolanach. Ciało wybrańca przedstawia się z realnym brutalizmem (eksponowano krew i ślady tortur)

  Lament świętokrzyski - tekst

Posłuchajcie, bracia miła,

kcęć wam skorzyć krwawą głowę;

usłyszycie mój zamętek,

jen mi się [z]stał w Wielki Piątek.

 

Pożałuj mię, stary, młody,

boć mi przyszły krwawe gody.

Jednegociem Syna miała

i tegociem ożalała.

 

Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,

widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie;

ciężka moja chwila, krwawa godzin[a],

widzęć niewiernego Żydowina,

iż on bije, męczy mego miłego Syna.

 

Synku miły i wybrany,

rozdziel z matką swoją rany

. A wszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,

a takież Tobie wiernie służyła.

Przemow k'matce, bych się ucieszyła,

Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miła.

 

Synku, bych cię nisko miała,

niecoś bych ci wspomagała.

Twoja głowka krzywo wisa, tęć bych ja podparła,

krew po Tobie płynie, tęć bych ja utarła,

picia wołasz, picia-ć bych ci dała,

ale nie lza dosiąc twego święteg[o] ciała.

 

O anjele Gabryjele,

gdzie jest ono twe wesele,

cożeś mi go obiecował tak barzo wiele,

a rzekęcy: "Panno, pełna jeś miłości!".

A ja pełna smutku i żałości.

Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.

 

Proścież Boga, wy miłe i żądne maciory,

by wam nad dziatkami nie były takie to pozory,

jele ja, nieboga, ninie dziś zeźrzała

nad swym, nad miłym Synem krasnym,

iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winie.

 

Nie mam ani będę mieć jinego,

jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego.

 

 

Lament świętokrzyski to monolog wraz z żalami Matki Boskiej pod krzyżem. Utwór to polski wiersz w którym zawarto wiele przeżyć i wzruszeń. Autor czyniąc Maryję podmiotem wyposażył ją w wszystkie ludzkie emocje (żal, smutek, cierpienie itd.). Utwór ujawnia odczucia na widok umęczonego na krzyżu syna wyrastającej z apokryficznej sceny pod krzyżem. Podmiotem lirycznym jest Matka Boska. Pieśń składa się z ośmiu zróżnicowanych strof.

Pierwsza strofa zaczyna się apostrofą Maryi do wszystkich ludzi, których prosi o wysłuchanie w związku z wydarzeniami które miały miejsce w Wielki Piątek. Maryja z czułością i przyjaźnią mówi do słuchających jej ludzi "bracia miła" oraz prosi nie tylko o wysłuchanie, ale też o wspólcierpienie razem z nią i okazanie jej litości. Pierwsze strofy wprowadzają nas do lamentu, zarysowywują przyczynę cierpienia syna. Przymiotnik "krwawy" ma podkreślać tragizm bohaterki. Paralelizm składniowy w ostatnim zdaniu drugiej strofy ma podkreślać wartość straty kobiety - "jedynego syna". W kolejnej strofie Maryja opisuje ostatnie chwile Jezusa. Najbardziej przejmujące fragmenty znajdujemy w czwartej i piątej strofie, gdzie znajduje się apostrofa Matki do syna. Maryja chce ulżyć Jezusowi w cierpieniu. Zwrotka szósta to pełen wyrzutu zwrot do Archanioła Gabriela. Kolejna strofa to apostrofa do wszystkich rodzicielek od Maryi i życzy im, by nie zaznały takiego cierpienia jak ona - strata dziecka. Utwór zamyka apostrofa do Chrystusa, podkreślająca wyjątkowość jego śmierci.