Ars moriendi, a w zasadzie ars bene moriendi, to jeden z najczęstszych motywów pojawiających się w sztuce średniowiecznej. Ponieważ w epoce zdominowanej teocentryzmem, życie doczesne nie mogło być traktowane jako trwała wartość, szczególnie często zajmowano się tematem śmierci.

Ars moriendi - co to znaczy?

Ars moriendi, czyli sztukę umierania (lub dokładniej: ars bene moriendi, czyli sztukę dobrego umierania) stanowiły najczęściej zbiory rozważań, wskazówek i napomnień, które służyły przygotowaniu człowieka do chrześcijańskiej, pobożnej śmierci. Gatunek ten należał do najpopularniejszej w średniowieczu literatury religijno-moralizatorskiej, która swe tradycje czerpała z rozważań świętych, takich jak św. Ambroży albo św. Augustyn.

Największą popularność gatunek ten zdobył w XIV-XV w. Zwykle można w nim było odczytać wykład zasad wiary, zawarta była też nauka o spowiedzi, zalecane wzory zachowania się w godzinie śmierci z rozważaniami ascetyczno-mistycznymi. Tekstowi towarzyszył często materiał ilustracyjny, m.in. alegoryczne wyobrażenie walki nieba z piekłem o duszę zmarłego. Ars moriendi była niekiedy częścią cyklów tańca śmierci.

Ars moriendi - krótka historia gatunku

Choć samo sformułowanie ars moriendipojawiło się stosunkowo późno, w zasadzie tematykę tego typu można odnaleźć w okresie wczesnego chrześcijaństwa w nawiązaniu do niektórych, zwłaszcza stoickich kierunków starożytnej filozofii. Najpierw nazwą ars moriendiokreślano zbiory wskazówek i poleceń dla kapłanów towarzyszących wiernym w ostatniej drodze. 

W wieku XIV jednak teksty tego typu stały się powszechniejsze, dostępne dla świeckich wyznawców i zyskały sporą popularność. Autorzy takich podręczników "dobrego umierania" wypisywali w nich praktyczne porady dla umierającego. Bywało, że mijając się z uznawanymi prawdami wiary i z małą dbałością o wiarygodność, zwłaszcza, gdy puszczali wodze własnej fantazji, podając swe własne recepty na zbawienie, nawet jeżeli sprzeczne z religią. 

Zawarte w ich publikacjach twierdzenie, że ostateczne losy człowieka zależą od sądu rozgrywającego się już na łożu śmierci, związane było z nieupowszechnieniem w świadomości ludzi dogmatu czyśćca.

Ars moriendi - praktyczna zawartość treściowa

W klasycznym ars moriendiakcja skupiała się wokół człowieka leżącego na łożu śmierci (zwanego moribundem). Otaczało go grono znajomych i krewnych. Po jego duszę zwykle wyobrażaną jako małego człowieka (homunculus, plastyczne przedstawienie rozdzielenia duszy z ciałem), który wydostawał się przez usta zmarłego, przybywały upersonifikowane siły dobra i zła, aniołowie i diabli. 

Rozgrywa się między nimi walka o możliwą do zyskania duszę, czyli tzw. psychomachia. Pomyślne przejście próby i zwycięstwo sił dobra oznaczało zbawienie, a odbycie dobrej śmierci mogło odkupić złe życie na ziemi. Stąd taka popularność tego gatunku utworów.

Ars moriendi - praktyczne realizacje

Oczywiście oprócz wiernych realizacji opisanego wyżej wzorca ars moriendi, w praktyce sztuka dobrego umierania miała również bardziej rozbudowaną fabułę i dowolniej pojmowany kształt. 

Przykładem klasycznego podręcznika jest Ars moriendi, przypisywana niegdyś Mateuszowi z Krakowa lub napisana pod wpływem wzorców Skarga umierającego. A jednak za realizację ars moriendiuznaje się również Pieśń o Rolandzie, w której śmierć głównego bohatera na polu bitwy stanowi centrum akcji utworu oraz Rozmowę Mistrza Polikarpa ze śmiercią, czyli klasyczny taniec śmierci z zawartą w nim nauką.