Literatura odrodzenia kształtowała się pod hasłem oprawy rzeczpospolitej. Pod takim właśnie tytułem "O poprawie Rzeczypospolitej" wydał swoje przemyślenia dotyczące koniecznych reform w kraju, wydał Andrzej Frycz Modrzewski w utworze "O poprawie Rzeczypospolitej". Problematyka społeczna znalazła realizację "Krótkiej rozprawie między trzema osobami..." Mikołaja Reja, który starał się zwrócić uwagę na trudną sytuację chłopstwa w polskim społeczeństwie. Sprawy bieżące pochłaniały wielu pisarzy tej epoki, ponieważ sytuacja kraju wyraźnie zmierzała w złym kierunku. Przyczyn osłabienia mocarstwa upatrywano między innymi w zbyt dużej roli szlachty w stosunku do innych warstw społecznych, w ciągłych zmaganiach między średnią szlachtą i magnaterią o silną pozycje, ograniczaniu roli króla i wyzysku chłopstwa. Postulowano reformy polityczne i społeczne. Piotr Skarga grzmiał przeciwko innowiercom. Jan Kochanowski również włączył się w dzieło odnowy kraju, przedstawiając swoje poglądy na sytuacje obecną i wskazując drogę dalszego postępowania.

Jan Kochanowski był człowiekiem doświadczonym, studiował na europejskich uniwersytetach, przebywał na dworze królewskim, obcował z ludźmi wykształconymi i monarchami. Jego pogląd na rzeczywistość opierał się na sporym doświadczeniu i latach obserwacji mechanizmów władzy. W końcu Kochanowski opuszcza dwór kurewski, by osiąść w swym majątku w Czarnolesie, jednak pobyt na prowincji i życie ziemiańskie nie odciągnęły go do spraw obywatelskich.

Poezja Jana Kochanowskiego miała wymiar ogólnoludzki, dotyczyła filozofii ludzkiego życia, poeta głosił przede wszystkim cnotę umiaru. Jednak czasem poeta angażuje się w sprawy obywatelskie, odnosząc się wprost do zagadnień współczesnych. Takim utworem jest "Pieśń o spustoszeniu Podola". Kochanowski dostrzegał zagrożenie, jakim są dla polski Tatarzy. Jednocześnie obserwował sytuacje w Polsce i widział, ze szlachta jest skupiona raczej na pomnażaniu majątków i poszerzaniu zakresu swej samorządności. Pospolite ruszenie, czyli siła militarna kraju, armia złożona ze szlachty, której podstawowym obowiązkiem wobec kraju była obrona granic, stało się kartą przetargowa w zmaganiach z władzą królewską. Poeta przestrzega więc przed krótkowzrocznością. Podkreśla konieczność stawienia się do wali, ponieważ wróg jest niebezpieczny i wykorzystuje wewnętrzną słabość rządu polskiego. Kochanowski stara się obudzić patriotyczne uczucia, wzbudzić w szlachcie gniew i chęć zemsty za krzywdy i poniżenie, jakiego doznali Polacy po spustoszeniu Podola przez wojska Tatarskie. Wielu rodaków zginęło, wielu dostało się do niewoli, a reszta narodu godzi się na takie upokorzenie i nie dąży do wyrówna krzywd. W tej sytuacji poeta surowo ocenia rodaków pisząc:

"Polak mądry po szkodzie,

lecz jeśli prawda i z tego nas zbodzie,

Nową przypowieść Polak sobie kupi

Że i przed szkodą i po szkodzie głupi"

Tematyka patriotyczna został poruszona też we fraszce pod tytułem "Na Sokalskie Mogiły". Utwór jest przykładem żarliwego apelu do postawy obywatelskiej i honoru Polaków. Po raz kolejny Kochanowski chce pobudzić szlachtę, która była wyjątkowo oporna po tym względem, do aktywnej, walecznej postawy. Poeta gra na uczuciach odbiorcy, odwołując się do dawnych rycerskich ideałów, które obecnie zaginęły. Poeta opiewa więc bohaterską, mężną śmierć jako największą wartość ("Bo jeśli komu droga otwarta do nieba, to tym, co służą ojczyźnie").

Poezja Kochanowskiego jest nauką moralną. Poeta daje raczej ogólne rady. Przedstawia zasady stoickiej filozofii połączonej z nauką chrześcijańską. Stoicyzm w tym wydaniu oznacza przede wszystkim zachowani umiaru pod każdym względzie. Kochanowski często opiewa uroki życia, podkreśla przyjemność płynącą z dobrej zabawy, dobrego jedzenia. To wszystko jest dla ludzi i trzeb z tego umieć korzystać, jedna zawsze trzeba pamiętać, by zachować umiar. Wartości, które należy pielęgnować to honor, dobre imię, sprawiedliwość.

Ten światopogląd odzwierciedla podstawowe trendy epoki. Renesans był powrotem do antycznych ideałów opartych na harmonii i proporcjach. Jednak takie podejście załamuje się w chwilach naprawdę ciężkich. Kochanowski, który całe życie głosił pochwałę filozofii stoickiej, który pisał ze: "na szczęście wszelakie, serce ma być jednakie", doznał tego na własnej skórze. Śmierć ukochanej córeczki, kazała mu postawić pod znakiem zapytania taką filozofie życiowa. Prawdziwa tragedia musi poruszyć sercem człowieka, nie można rozpaczy opanować rozumem.

Dorobek poetycki Kochanowskiego jest bodaj największym osiągnięciem polskiego odrodzenia. Wato zwrócić uwagę na proporcje, utwory odnoszące się bezpośrednio do problematyki bieżące, do konkretnych wydarzeń historycznych, stanowią znaczną mniejszość w całej twórczości poety. Szczególne, ze epoka sprzyjała poruszaniu zagadnień politycznych i społecznych. Kochanowski był przede wszystkim poeta kondycji ludzkiej, zajmował się filozofią życiowa. Sprawy obywatelskie poruszał rzadziej, tym niemniej traktował je bardzo poważnie.