I. Bibliografia podmiotowa:

Utwory literackie:

  1. Joseph Bedier: "Dzieje Tristana i Izoldy", Warszawa, 1987.
  2. Paulo Coelho: "Weronika postanawia umrzeć", Warszawa, 2001.
  3. Adam Mickiewicz: "Dziady, część IV", Kraków, 2000.
  4. Jan Andrzej Morsztyn: "Do trupa", Warszawa, 1983.
  5. Jan Parandowski: "Eros i Tanatos", [ w: ] "Mitologia: wierzenia i podania Greków i Rzymian",

Londyn, 1992.

  1. Francesco Petrarka: "Sonety do Laury", Toruń , 2000.
  2. Halina Poświatowska: "Wybór wierszy", Kraków, 1993.
  3. Erich Maria Remarque: "Łuk triumfalny", Poznań, 2001.

Rzeźby:

1. Rzeźba:Antonio Canova : "Amor i Psyche".

Obrazy:

  1. Jacek Malczewski: "Anioł śmierci".
  2. Jacek Malczewski: "Thanatos I".
  3. Jacek Malczewski: "Ukojenie".
  4. Edward Munch: "Śmierć Marata II".
  5. Carlos Schwabe : "The death of the Grave- Digger".
  6. Girodet- Trioson: "Pogrzeb Atali".
  7. George Frederic Watts: "Miłość i śmierć".

Filmy:

  1. Krzysztof Kieślowski: "Trzy kolory: Niebieski".
  2. Lars von Tier: "Przełamując fale".

Dzieła operowe:

  1. Ryszard Wagner: "Tristan i Izolda".

Teksty piosenek:

  1. Maanam: "Bez Ciebie umieram" (fragment ).
  2. Maciek Maleńczuk: "Miłość" (fragment).

II. Bibliografia przedmiotowa:

  1. Robert Cumming: "Najsłynniejsze obrazy świata", Warszawa, 1998.
  2. Andrzej Jakimowicz: "Jacek Malczewski", Warszawa, 1974.
  3. Władysław Kopaliński: "Siedem wieków malarstwa", Poznań , 2001.
  4. Joanna Lupas- Rutkowska: "Epoki literackie", Warszawa, 2002.
  5. Ewa Szczęsna: "Słownik pojęć i tekstów kultury", Warszawa, 2002.
  6. Maria Rzepińska: "Słownik mitów i tradycji kultury", Warszawa, 1999.

Materiały pomocne w przygotowywaniu prezentacji maturalnej:

  1. Plansza będąca bazą przydatnych cytatów;
  2. Slajdy z omawianymi działami plastycznymi.

Prezentacja maturalna na temat: "Współistnienie miłości i śmierci (Erosa i Tanatosa) na przykładzie różnych tekstów kultury" przygotowana została według następującego ramowego planu:

1. Część wstępna

Eros i Tanatos - bogowie greccy będący kulturowymi symbolami miłości i śmierci - z jednej strony zdają się być wykluczającymi się przeciwieństwami. Okazuje się jednak, iż miłość nieodłącznie spleciona jest ze śmiercią i odwrotnie. Zmaganie się tych dwóch żywiołów jest wpisane w życie człowieka. Orfeusza siłą miłości pokonał śmierć, często dochodziło jednak do odwrotnej sytuacji, wówczas szczęście dwojga ludzi zostawało zniszczone przez okrutny los. Patrząc z innej strony na omawiany problem - tylko życie człowieka, który potrafi kochać jest prawdziwym życiem, człowiek odrzucający miłość umiera, chociaż jego serce wciąż bije. Przenikanie się motywów miłości i śmierci można łatwo zaobserwować na przykładzie utworów prozatorskich, poetyckich oraz dzieł malarskich, rzeźbiarskich i muzycznych.

  1. Część właściwa, będąca rozwinięciem tematu jest przeglądem różnorodnych tekstów kultury na przestrzeni wieków, obejmuje:

a). literaturę średniowieczną:

    • J. Bedier: "Dzieje Tristana i Izoldy" (jako dzieło o miłości tragicznej)

b). literaturę renesansową:

    • F. Petrarka: "Sonety do Laury" (podkreślenie nieszczęśliwej miłości platonicznej, jaka dominuje w uczuciach podmiotu lirycznego w omawianych sonetach)

c). literaturę barokową:

    • Jan Andrzej Morsztyn: "Do trupa" (podkreślenie roli konceptu, który wpływa na oryginalny kształt prezentowanego erotyku)

d). literaturę romantyczną:

    • Adam Mickiewicz: "Dziady" część IV (jako przykład reminiscencji autobiograficznej)

e). literaturę współczesną:

    • Paulo Coehlo: "Weronika postanawia umrzeć" (jako opowieść o miłości przezwyciężającej śmierć);
    • Erich Maria Remarque: "Łuk triumfalny" (jako opowieść o Tristanie i Izoldzie XX wieku);
    • Halina Poświatowska: "Wybór wierszy" (podkreślenie autentyzmu wierszy, związku z osobistymi przeżyciami i doświadczeniami autorki).

f). film Larsa von Triera "Przełamując fale" (jako przykład miłości prowadzącej do śmierci)

g). fragmenty współczesnych piosenek, których główną tematyką jest miłość

h). slajdy z reprodukcjami dzieł malarskich

i). szczegółowa prezentacja obrazu Girodeta - Triosona "Pogrzeb Atali"

j). odtworzenie z płyty opery Ryszarda Wagnera "Tristan i Izolda".

4. Próba wysnucia wniosków:

    • miłość jako najpiękniejsza wartość, którą Bóg podarował człowiekowi;
    • ambiwalencja miłości (z jednej strony jest najtrwalszym i najsilniejszym uczuciem, ponieważ ma ona moc przezwyciężyć nawet śmierć; z drugiej zaś jest krucha i ulotna - może zostać zabita za pomocą kilku słów);
    • popularność toposu miłości i śmierci w literaturze różnych epok oraz w różnorodnych dziedzinach kultury i sztuki.

"Współistnienie miłości i śmierci (Erosa i Tanatosa) na przykładzie różnych tekstów kultury" - praca właściwa

Sztuka i literatura wielokrotnie podejmowały problematykę przenikania się miłości i śmierci. Proza, poezja, dzieło malarskie czy rzeźbiarskie bardzo często stanowi wynik przemyśleń, refleksji artysty nad życiem, człowiekiem i jego sprawami, a przecież cóż jest bliższego człowiekowi nad miłość i śmierć? Obydwa te zjawiska na pierwszy rzut oka wykluczają się, ale po głębszym zastanowieniu okazuje się, że mają ze sobą głęboki związek. Bywa tak, że miłość sprowadza śmierć, że zostaje przez nią pokonana, ale bywa i tak, że to miłość wygrywa obdarzając zakochanych nowym życiem. Można zapytać, która z tych dwóch sił jest mocniejsza?

Podobnie jak życie ludzkie już od kołyski naznaczone jest przez piętno grzechu i śmierci, tak też już od kołyski malutki człowiek ma szansę doświadczyć piękna miłości, dlatego nie powinno dziwić współwystępowanie już od czasów antycznych Erosa - boga miłości i Tanatosa - władcy śmierci. W Średniowieczu powstał najgłębszy poemat dotykający właśnie tej problematyki. To "Dzieje Tristana i Izoldy", utwór datowany na XII wiek, opowiadający o kochankach, którzy nie mogli żyć ani razem, ani tym bardziej osobno. Nie potrafią także bez siebie przejść ze świata żywych do świata zmarłych: "Kochankowie nie mogli żyć ani umrzeć bez drugiego. W rozłączeniu nie było to życie ani śmierć, ale i życie, i śmierć razem". Ci tragiczni kochankowie wciąż poszukują się i rozłączają. Miłość w tej średniowiecznej opowieści ma w sobie coś magicznego - jej źródłem jest bowiem tajemniczy eliksir. To jego moc sprawia, iż losy kobiety i mężczyzny, którzy go wypili, zostały ze sobą na zawsze splecione. Napój nie gwarantuje jednak uczucia szczęśliwego

i beztroskiego. Chwile radosne zawsze przyprawione są nutą goryczy i żalu, gdyż wiążą się ze zdradą króla Marka będącego mężem Izoldy oraz wujem i najlepszym przyjacielem Tristana. Dzięki duchowej miłości bohaterowie rozumieją się niemal bez słów. Panuje między nimi zgoda i harmonia, która przetrwa wszystkie złe chwile i będzie trwała aż po śmierć: "W nocy z grobu Tristana wybujał zielony głóg [...] który zanurzył się w grobie Izoldy".

"Sonety do Laury" Franciszka Petrarki są bez wątpienia największym poetyckim dziełem epoki Odrodzenia. Adresatką wierszy była prawdziwa kobieta, ukochana poety. W sonetach można wydzielić dwa cykle - pierwszy z nich to liryki poświęcone Laurze żywej, drugi zaś - zmarłej. Laura była muzą Petrarki od przełomowego dla niego momentu, gdy zobaczył ją, kiedy modliła się w Kościele. Już wtedy całkowicie zawładnęła jego duszą, sercem i wszystkimi zmysłami. Niestety, nie była to miłość szczęśliwa i spełniona, ponieważ Laura miała męża. "Sonety do Laury" są świadectwem targającego poetą uczucia, jego bólu i cierpienia. Nieszczęśliwa miłość staje się wszakże bodźcem do pogłębionych poetyckich refleksji nad istotą tego uczucia i wszystkimi sprzecznościami, jakie w sobie zawiera. Osoba mówiąca w wierszu wyznaje: "Poprzez śmierć gdyby wyzwolić się dało od morderczego miłosnego żaru, zabiłbym własne uprzykrzone ciało i nieznośnego zbyłbym się ciężaru" Tylko jego własna śmierć uwolniłaby go od miłosnych mąk, gdyż śmierć Laury praktycznie nic nie zmieniła. Kobieta przestała wprawdzie być istotą cielesną, ale to nie zabiło żaru uczuć poety.

Inny przykład ukazujący paradoksalne podobieństwo miłości i śmierci to sonet "Do trupa". Jan Andrzej Morsztyn, poeta epoki Baroku zestawił i dokonał porównania pomiędzy tymi dwoma stanami ducha i ciała. Osoba mówiąca w wierszu, która jest osobą zakochaną, zwraca się do tytułowego trupa: "Leżysz zabity i jam też zabity, Ty - strzałą śmierci, ja - strzałą miłości". Podobieństwo przejawia się w: bladości twarzy, płomieniu (świecy albo uczucia), ciemności (żałobnej albo mrocznej i nieokiełznanej namiętności), niewoli unieruchomionego ciała (albo, w przypadku zakochanego, odrzucenie racjonalności) . Pointa tego drastycznego porównania jest szokująca - oto bowiem podstawową różnicą pomiędzy człowiekiem zakochanym

a nieboszczykiem jest brak czucia u tego drugiego. Dla człowieka, który odszedł z tego świata, obcy jest ból

i cierpienie tak dokuczliwe dla osoby zakochanej, dlatego też podmiot liryczny zazdrości tego "braku czucia"

i wyraża chęć zamienienia się rolami z trupem.

Miłość stała się jednym z przewodnich tematów literatury romantycznej. Nie było to jednak dla romantyków uczucie niosące szczęście, raczej ból i cierpienie. Miłość romantyczna potrafi zawładnąć duszą i ciałem zakochanych, którzy nie widzą poza sobą świata, takie osoby zapominają o głosie rozsądku, robią tylko to, co dyktuje im serce i emocje. Kiedy takie silne uczucie wygasa z jednej strony, napotyka na jakieś przeszkody, albo od samego początku jest jednostronne, wtedy miłość potrafi sprowadzić na człowieka obłęd, a nawet popchnąć go do próby samobójczej. Przykładem tak intensywnego odczuwania miłości może być bohater IV części "Dziadów" Adama Mickiewicza - Gustaw. Na sposób kreacji tej barwnej postaci literackiej wpłynęły niewątpliwie przeżycia samego autora dramatu. Młodzieńcza, nieszczęśliwa i niespełniona miłość Mickiewicza do pięknej i bogatej Maryli Wereszczakówny odcisnęła się na całym jego życiu. Kobieta, w której zakochał się Gustaw, ma to samo imię co muza poety. Gustaw nie potrafi poradzić sobie z odrzuceniem jego uczucia przez dziewczynę, która wybrała bogatszego. Bohater popada w obłęd i próbuje uciec przed cierpieniem podejmując próbę samobójczą. Tak naprawdę nie wiadomo do końca, czym owa próba się kończy. Gustaw przyznaje, że miłość może być czymś pięknym mówiąc, że "kto za życia choć raz był w niebie, ten po śmierci nie trafi od razu", ale jednocześnie to najwspanialsze uczucie może stać się piekłem na ziemi, świadczą o tym pełne goryczy i żalu słowa: "kto miłości nie zna, ten żyje szczęśliwy, i noc ma spokojną, i dzień nietęskliwy".

Miłość i śmierć to temat ponadczasowy, podejmowany także przez twórców literatury i sztuki współczesnej.

Znana poetka, Halina Poświatowska, pisała głównie o przeplataniu się w naszym życiu spraw związanych z miłością i śmiercią, pytała: "Kto potrafi pomiędzy miłość i śmierć wpleść anegdotkę o istnieniu?". Ta tematyka była jej niezmiernie bliska, gdyż ona sama miała bardzo słabe, chore serce, musiała pogodzić się i przyzwyczaić do myśli, że śmierć czai się wciąż za jej plecami. Kochając nie umiała pozbyć się lęku i obawy, czy to uczucie przetrwa śmierć:

"Ta miłość jest skazańcem

zasądzonym na śmierć

umrze

za krótkie dwa miesiące".

To myślenie niemal obsesyjne o śmierci z jednej strony nauczyło ją dostrzegać i cenić każdą najdrobniejszą chwilę, z drugiej jednak jej istnienie wypełniał strach przed czymś nieznanym, co jest niezależne od niej, przed śmiercią, która odbierze jej miłość:

"kiedy umrę kochanie

gdy się z słońcem rozstanę

i będę długim przedmiotem raczej smutnym

czy mnie wtedy przygarniesz

ramionami ogarniesz

i naprawisz co los popsuł okrutny...".

Kolejny literacki przykład z literatury współczesnej to powieść Ericha Marii Remarque - "Łuk triumfalny". Bohaterów tego utworu można z powodzeniem nazwać "Tristanem i Izoldą XX wieku". Uczucie, które ich połączyło jest niepowtarzalne i tak mocne, że chociaż nie potrafią być ze sobą, nie umieją także istnieć oddzielnie. Istnieją liczne powody, dla których niemożliwe jest ich wspólne życie, ale sami zdają sobie sprawę z niezwykłości tego, co ich połączyło: "my nie umrzemy nigdy, umiera tylko czas". Bohater próbując określić istotę tego uczucia, wyłuskuje elementy, które składają się na nie. W miłości jest więc miejsce zarówno na biologiczną, prymitywną żądzę, na romantyczne uniesienia; pojawia się także rodzaj mistycznej ekstazy. Tę zarazem brudną i czystą, grzeszna i świętą miłością bohater usprawiedliwia uśmiercenie ukochanej Joanny, która została śmiertelnie zraniona, uważa bowiem, iż "kiedy kochamy, stajemy się nieśmiertelni i niezniszczalni jak bicie serca, jak deszcz lub wiatr, a o cóż więcej chodzi?".

Paulo Coehlo w przewrotny sposób ukazał relację miłości i śmierci. Tytułowa bohaterka, Weronika, postanowiła umrzeć, myślała bowiem, że jej życie straciło jakikolwiek sens. Utraciła wiarę w miłość i w ludzkie dobro. Nieoczekiwanie odratowano ją. W szpitalu spotkała miłość swojego życia - schizofrenika Edwarda. Coehlo ukazał, jak przewrotne potrafi być ludzkie życie - Weronika decydując się umrzeć odnalazła życie. Gdyby nie podjęła próby samobójczej, żyłaby nadal, ale to życie przypominałoby bardziej wegetację. Powieść posiada optymistyczną wymowę: człowiek nigdy nie powinien tracić nadziei, gdyż w najciemniejszym tunelu może nagle zapłonąć światełko, które poprowadzi prosto do wyjścia.

Eros i Tanatos zmagają się ze sobą także w kinie. Znany reżyser filmowy Lars von Trier w swoim dziele zatytułowanym "Przełamując fale". Bohaterka, Bess (grana przez Emily Watson), jest młodą, delikatną, pełną dobroci dziewczyną. Jej mąż Jan (w którego wcielił się Stellan Skarsgard), marynarz, pracuje jako robotnik na platformie wiertniczej. Dramatyczne losy tego małżeństwa zmuszają do refleksji i zadania sobie pytań o sens

i granice ofiary, na jaką decydują się ludzie w imię miłości.

Motywy miłości i śmierci obecne są również w dziełach muzycznych. Muzyka od najdawniejszych czasów wyrażała targające człowiekiem emocje. Utwór Ryszarda Wagnera o znamiennym tytule "Tristan i Izolda" przesycony jest tęsknotą i cierpieniem. Całość kompozycji charakteryzuje nastrojowy klimat, muzyczny półmrok. Miłość nieszczęśliwa stała się także inspiracją dla wielu współczesnych, rockowych piosenek. Kontrowersyjny Maciej Maleńczuk podkreśla w swojej wypowiedzi współwystępowanie tych dwóch elementów w życiu człowieka: "Wydaje mi się, że w życiu nie ma nic innego niż miłość i śmierć. Najpierw kochamy, a później umieramy" podejmuje poetycką refleksję nad Erosem i Tanatosem oraz ich obliczami:

"Odpływam by wrócić w czasy dawniejsze

Gdy wilki były starszymi braćmi

I później gdy pierwszą wypuszczasz strzałę

I później gdy zakuwasz się w zbroję cały i walczysz

Choćby z wiatrakiem

Śmierci butnie urągasz a ta

Przegrywa tylko z miłością

Romeo i Julia

Tristan i Izolda

Śmierć zabiera ciała

A miłość ponad nami

Każda chmurka biała

To jej oddech to ona cała".

Kolejny fragment piosenki, który przytoczę, pochodzi z repertuaru grupy Manaam, posiada on znamienny tytuł - "Bez Ciebie umieram":

"Wiem, że czekasz że stoisz

Boisz się, że nie przyjdę, że to był tylko żart

Nie, nie żartuję, bardzo tęsknię i czuję

Że bez ciebie umieram, powietrza mi brak".

Kolejny punkt mojej prezentacji to mały pokaz multimedialny zawierający obrazy, które nawiązują do motywu miłości i śmierci. Szczegółowo omówię jeden z nich, dzieło Girodeta - Triosona pt. "Pogrzeb Atali"

Atala to młoda Indianka, która została wychowana po chrześcijańsku. Obraz przepojony jest dojmującym smutkiem i melancholią. Kobietę opłakuje zakochany w niej mężczyzna. Zrozpaczony i zrezygnowany próbuje objąć jej nogi, ukazany jest także zakonnik podtrzymujący ciało Atali. Niezwykle wymowna jest także umieszczona w tle zielona roślinność oraz rozświetlone tło nieba z widniejącym na nim krzyżem, który daje szerokie możliwości interpretacyjne.

Miłość to najwspanialszy podarunek, jaki Bóg sprawił człowiekowi. To uczucie jednocześnie najsilniejsze, ponieważ może przetrwać śmierć i najsłabsze, gdyż tak łatwo je zniszczyć nieopatrznym słowem lub czynem. Motyw miłości i śmierci jest tak stary, jak stare są ludzkie dzieje i tak zróżnicowany, jak skomplikowane jest wnętrze każdego człowieka. Jedno jest pewne - to miłość daje człowiekowi siłę, aby żyć i odwagę, aby umierać, bo jak powiedział św. Paweł, "teraz więc pozostaje wiara, nadzieja, miłość, te trzy; lecz największa z nich jest miłość".