"Lalka", obok takich powieści, jak: "Faraon" czy "Emancypantki", stanowi najwybitniejsze dzieło Bolesława Prusa. To właśnie w tych utworach, zawarł najdokładniej własne pozytywistyczne ideały, które można sprowadzić do powiedzenia, że twórca poprzez swoje dzieła jest zobowiązany prezentować odpowiednią postawę obywatelską i równocześnie stwarzać postaci, które są reprezentantami ludzi czynu, a także użytecznej, głównie w sferze społecznej - pracy. Powinien również przedstawiać człowieka sukcesu, pomnażającego swój majątek, który jest w stanie dostarczać dóbr materialnych zarówno społeczeństwu, jak i narodowi, który troszczy się o innych, głównie takich, którzy są od nich uzależnieni.

Bolesław Prus, będąc entuzjastą prozy realistycznej, wzbraniał się od literatury tzw. tendencyjnej, czego wyraz stanowi "Lalka". Utwór ten można określić:

-powieścią opowiadającą o polskim narodzie, powieścią - panoramą, obrazującą przekrój społeczeństwa, szczegółowo opisuje poszczególne klasy społeczne: arystokrację, mieszczaństwo oraz biedotę miejską,

-jest to także opowieść o Warszawie, która jest w utworze opisana z zachowaniem właściwej topografii (np. Krakowskie Przedmieście, Powiśle, Łazienki, prawdziwe witryny sklepów, przedstawienia teatralne, bale oraz kwesty)

-to też powieść na temat namiętnego, tragicznego, niespełnionego uczucia kupca - Wokulskiego do Izabeli Łęckiej - arystokratki, stworzonej zgodnie z wszystkimi romantycznymi konwencjami. (Wokulski jest podobny do tragicznego, romantycznego kochanka - Gustawa, bohatera IV części "Dziadów" Mickiewicza, podobnie jak ten bohater - Wokulski doznaje goryczy, odrzucenia, upokorzenia ze strony ukochanej kobiety). Miłość ogarnia go całkowicie, jest niemal jego obsesją, ogromną siłą, która wyniszcza go powoli oraz powoduje podjęcie decyzji o odebraniu sobie życia.

-"Lalka" to także utwór opowiadający o awansie w społeczeństwie, powieść ukazująca dzieje biednego młodzieńca, który zdobywa wielki majątek dzięki swojemu uporowi, wytrwałości, sprytowi, przedsiębiorczości lub czasem nawet wyrachowaniu. Dzięki zgromadzonemu majątkowi, otwierają się dla niego drzwi wyższych sfer.

Tytułowa lalka pełni tu rolę podwójnego motywu:

-lalki (w sensie zabawki), w trakcie procesu o nie między baronową Krzeszowską a panią Stawską

- w trakcie dwóch scen, kiedy Rzecki bawi się marionetkami w sklepie Wokulskiego (zabawki na wystawie stanowią jakby zminiaturyzowany świat przedstawiony. W sensie symbolicznym są reprezentantami praw oraz zasad panujących w świecie arystokracji, obrazują także przebieg fabuły utworu: pierwsza scena jest jej zapowiedzią, druga ukazuje jej finał)

-lalki w znaczeniu metafizycznym - Rzecki, przyglądając się tańczącym marionetkom, stwierdza, iż świat ludzi jest bardzo podobny do świata lalek, (mówi: "Wszystko marionetki!... Zdaje im się, że robią, co chcą, a robią tylko, co im każe sprężyna, tak ślepa jak one..."), co z kolei rodzi pytanie dotyczące statusu ontologicznego człowieka, a także istoty rzeczywistości.

Dlatego "Lalkę" można odebrać jako utwór filozoficzny. W epoce dominacji scjentyzmu, ogromnej wiary w bezgraniczną potęgę umysłu, pogardy wobec zjawisk ponadnaturalnych, dzieło Prusa stanowi z pewnością dowód kryzysu pozytywistycznej ideologii.

"Lalka" w jakimś stopniu łamie konwencję tradycyjnego schematu powieści. Jest to wynikiem specyficznej konstrukcji dziejów głównych bohaterów: Rzeckiego oraz Wokulskiego, które zostały określone dwoma odrębnymi światopoglądami: pozytywistycznym oraz romantycznym.

Tego rodzaju kompozycja determinuje dwie płaszczyzny czasowe utworu, a także rozluźnia konstrukcję dzieła (do końca nie wiadomo, jak potoczyły się dalsze losy głównego bohatera), którego fabuła urozmaicona jest dodatkowo wieloma, nie zawsze dookreślonymi przez Prusa wątkami:

-plan główny -czas współczesne

-plan drugi - historia

Początek ma w chwili wrócenia głównego bohatera do Warszawy po wojnie rosyjsko - tureckiej, zobrazowany jest w "Pamiętniku starego subiekta", zawiera także opisy rodowodu tych dwu bohaterów, wiadomości dotyczące uczestnictwa Rzeckiego w Wiośnie Ludów na Węgrzech i działań Wokulskiego w walkach powstania styczniowego, a także dalsze losy obu postaci.

Jednak z punktu widzenia metafizycznej sceny bawienia się Rzeckiego marionetkami, nadają luźnej konstrukcji utworu, zamkniętą, hermetyczną ramę.

Utwór posiada także trochę odmienną od tradycyjnej powieści realistycznej, narrację. Prus zastosował tutaj tzw. dwugłos, czyli dwóch narratorów. Jeden z nich jest wszechwiedzący, a drugi jest częścią świata przedstawionego dzieła (Ignacy Rzecki). Poprzez taką konstrukcję, niektóre wydarzenia są zobrazowane dwojako, często wręcz różnie skomentowane. Dodatkowo, narracja w trzeciej osobie również nie jest całkowicie obiektywna, gdyż w "Lalce" zostały wprowadzone przez autora w niektórych scenach, partie mowy pozornie zależnej, w której narrator szczegółowo odtwarza tok myśli oraz odczuć Wokulskiego, zbliżając się własną świadomością do tej, właściwej bohaterowi.

"Faraon"

Utwór ten był dużym zaskoczeniem i dla czytelników i krytyki. Prus był bowiem znany jako zagorzały antagonista powieści podejmujących tematykę historyczną, zaś baczny obserwator współczesności, pragnący ją poznać, zrozumieć oraz odnaleźć metody jej naprawy. Bardzo szybko zauważono jednak, iż inspirację do powstania dzieła stanowiły zainteresowania Prusa Egiptem - rodzimym krajem najstarszej cywilizacji na świecie, lecz faktycznie nie jest to utwór historyczny, ale traktat na temat państwa oraz władzy.

Akcja rozgrywa się w XI stuleciu przed naszą erą, w czasie sprawowania władzy przez dwudziestą dynastię faraonów, a także w czasie odniesienia zwycięstwa nad nią kasty kapłańskiej. Wydarzenia toczą się w Egipcie, egzotycznej krainie leżącej wzdłuż rzeki Nil, gdzie panuje politeizm oraz oddaje się cześć zwierzętom (np. wołu Apisowi, krokodylom, skarabeuszom), zaś kapłani to monoteiści. Ogólne przekonanie, iż wyniszczenie ciała stanowi blokadę nieśmiertelności duszy, jest przyczyną narodzenia się tradycji oraz obrzędów (np. piramidy, balsamowania zwłok). Faraona uważano za "syna Słońca", więc istotę na równi z bogami.

Ramzes XII wraz z synem są postaciami stworzonymi przez autora (faktycznie po śmierci Ramzesa XI, rządy objął Herhor). W utworze, Ramzes XIII to młodszy, czwarty z kolei syn, jego rodzeństwo nigdy nie przejawiało niezbędnych władcy cech umysłowych ani fizycznych, tylko wnuk arcykapłana to młodzieniec silny oraz rozumny.

Autor przedstawia państwo w końcowym momencie jego świetności. Do upadku doprowadzają go:

-pustoszące państwo walki (nie ma ludzi do pracy, ziemia leży ugorem, niszczeje rzemiosło, ogólne zubożenie)

-braki w skarbcu

-zbyt mała armia

-brak spójności etnicznej (podział Fenicjan, Greków, Żydów)

-rosnące długi u zagranicznych lichwiarzy, niosące ze sobą uzależnienie polityczne

-rosnąca siła ekonomiczna Fenicjan

-rosnąca biurokratyzacja

-boje kapłanów i faraonów o sprawowanie rządów

-rozrzutność możnych

Wśród ludności egipskiej panują wyraźne podziały:

-arystokraci religijni oraz świeccy

-szlachta

-kapłaństwo

-lud (stanowią go chłopi oraz niewolnicy)

Chłopstwo (autor nie stosuje widocznego rozróżnienia chłopów i niewolników): jest zacofane, wyzyskiwane, krzywdzone, bite, gnębione przez tych, którzy pobierają podatki, cierpią ubóstwo, głodują, są zmuszeni do dźwigania całkowitego ciężaru faraona z jego świtą, arystokratami, kapłanami, ich praca jest podstawą materialną, przyczyniającą się do rozwoju kulturalnego, lecz muszą znosić ogromne poniżanie:

wątek obrazujący chłopa, kapiącego przez dekadę kanał, w celu uzyskania wolności osobistej. Pobity, odebrał sobie życie,

po dokonaniu napadu na posiadłość Sary, uwięziono kilkuset niewinnych ludzi, nie udowadniając im żadnej winy,

opisy katowania ludności w posiadłości dzierżawionej od księcia przez Dagona za pożyczkę pieniężną

zobrazowanie piramidy Cheopsa, stanowiącej krwawy rezultat pracy i krzywdy wielu tysięcy istnień.

Arystokracja: dominuje na najwyższych posadach administracyjnych w państwie, wywiera negatywny wpływ na całą społeczność, dzięki zjednaniu sobie autorytetu religii posiada wyśmienicie rozbudowany aparat szpiegowski oraz zdrady, pławi się w luksusach, jest zainteresowana jedynie własnymi korzyściami

Kapłaństwo: przez religię zyskują posłuch wśród klas rządzących oraz gnębionych; elitarny model nauki powoduje, iż wykorzystują ją do rozszerzenia swojej dominacji (znajomość astronomii umożliwia im wytyczanie kierunków podróży statków, budowanie kanałów, wykorzystywanie zaćmień słońca do potrzeb politycznych, orientowanie się w zasadach prawa umożliwia Mentezufisowi bezkarne mordowanie uwięzionych w czasie nieobecności faraona, aby spotęgować tym nienawiść Libijczyków w stronę panującego; znajomość mediumizmu umożliwia wykorzystywanie do własnych celów Lykona); zgromadzili olbrzymie bogactwa (od stuleci składowane w Labiryncie), mają prawo nimi rozporządzać według upodobania; są egoistami, samolubami; posiadają znaczne doświadczenie w kwestii zarządzania państwem.

Herhor: odznacza się wielką ambicją, jest wytrawnym i powściągliwym politykiem, nie maskuje się z e swymi chęciami rządzenia, w jego mniemaniu interes państwa jest powiązany z interesem kapłanów; potrafi precyzyjnie i chytrze obmyślać a także realizować własne zamierzenia.

Mefres: najbliższy współpracownik Herhora, jest upartym, bezdusznym oraz mściwym i zawistnym starcem; za wszelką cenę chce doprowadzić do klęski znienawidzonego władcę Ramzesa XIII (to on rozkazuje Lykonowi zgładzić panującego).

Mentezufis: kolejny współpracownik Herhora, jest dobrym politykiem.

Pentuer: najszlachetniejsza postać spośród kasty kapłanów; syn chłopski, wspaniały i bezinteresowny obrońca ludności; darzy sympatią młodego faraona, doradza mu.

Ramzes XIII:

Pretendent do tronu to reformator, chce bronić lud, gdyż dostrzega jego uciśnienie i krzywdy, pragnie, pragnie by Egipt odzyskał dawną światłość. Ma do wyboru - pogodzenie się z kapłaństwem i tym samym podporządkować się im albo zacząć z nimi walczyć - jego wybór pada jednak na konfrontację; pragnie uniezależnienia od kasty kapłańskiej, chce odnaleźć poparcie ze strony szlachty oraz niższych urzędników, a także kapłanów; zamierza sięgnąć po bogactwa Labiryntu, aby wykorzystać je w interesie państwa.

Popada w wielki konflikt z kapłaństwem (robi Herhorowi wymówki odnośnie do skarabeusza, który ozdabie jego skronie, Pentuer nie zgadza się mu pomóc w walce przeciwko kapłaństwu, kapłani nie wyrażają zgody na udzielenie mu pożyczki, posługują się sobowtórem by skompromitować Ramzesa).

Ostateczny pojedynek ma mieć miejsce w dniu 23 Paofi (wydostanie bogactw z Labiryntu, a także zbrojna walka wiernej armii, ludu oraz niższej kasty kapłaństwa; Ramzes liczy również na przyjaźń ze strony Penteuera oraz Tutmozisa).

Rozgrywka kończy się porażką:

zaćmienie słoneczne

zgon Ramzesa XIII

Młody następca tronu poniósł klęskę, gdyż: nie docenił istoty nauki, lecz wierzył jedynie w siłę wojsk (ignoruje doniesienie mędrca Menesa), był bezmyślny, porywczy, zbyt niecierpliwy, lekkomyślny oraz gwałtowny, górę nad nim brały emocje zamiast roztropności i racjonalnego przewidywania taktyki.

Na kartach historii widnieje jako nierozważny młodzian oraz "łowca kobiet". Zostanie niedoceniony, lecz jego idea będzie trwać - reformy, w imieniu których walczył, przeprowadzi Herhor.

Fabuła jest urozmaicona przez wątki romansowe:

Sara - jest Żydówką, kobietą niezwykle szlachetną. Uczucie do Ramzesa było sensem jej istnienia; nie pamiętała jego złych czynów w stosunku do niej, chcąc ocalić ukochanego, bierze na siebie rzekomą zbrodnię, kończy życie jako obłąkana.

Kama - jest kapłanką fenicką, jest zawistna, próżna oraz niezdrowo ambitna kobieta, pragnąca upokorzenia rywalki.

Hebron - jest córką władcy Teb, to lekkomyślna, pusta kobieta, którą interesuje jedynie własne dobro.

Utwór bezsprzecznie posiada walory poznawcze oraz ideowe. Będąc dziełem historiozoficzno - politycznym, ma wymiar ponadczasowy, dlatego nie traci ani odrobiny na swej aktualności.