"Nad Niemnem" pochodzi z drugiego, dojrzałego okresu twórczości Elizy Orzeszkowej. Powieść po raz pierwszy drukował w odcinkach "Tygodnik Ilustrowany" w 1887 roku. Pierwotnie powieść miała nosić tytuł "Mezalians". W 1888 roku, na dzień przed dwudziestą piątą rocznicą powstania styczniowego, ukazało się książkowe wydanie "Nad Niemnem". Uznano ją za narodowy epos, a cenzura w 1890 roku zabroniła kolejnej edycji. Akcja utworu toczy się w latach osiemdziesiątych XIX wieku na Grodzieńszczyźnie, we dworze Korczyńskich oraz w sąsiednim zaścianku Bohatyrowiczów. Orzeszkowa ukazuje w "Nad Niemnem" rozległy obraz społeczeństwa polskiego drugiej połowy XIX wieku. Opisuje czasy po klęsce powstania styczniowego. Bohaterem zbiorowym jest szlachta: od arystokracji po zaścianek. Autorka prezentuje warstwę szlachecką, ukazuje jej zróżnicowanie. Średniozamożne ziemiaństwo mocno odczuwa ekonomiczny kryzys, walczy o utrzymanie ziemi. Niektórzy porzucają ideały, w które wierzyli w czasach młodości, inni pamiętają o patriotycznych tradycjach. Z ziemiaństwa wywodzi się Benedykt Korczyński. Jest mężczyzną silnym, barczystym. Ukończył szkołę rolniczą, od 1861 roku mieszka w Korczynie. Jego żona to Emilia, wieczna hipochondryczka, cierpiąca na migreny. Mają dwoje dzieci: Witolda i Leonię. Benedykt w trakcie powstania opiekował się rodzinnym majątkiem, który później stał się jego własnością. Klęska powstania styczniowego zniechęciła Benedykta do wszelkiej walki zbrojnej. Korczyński to człowiek pracowity, uczciwy i oddany rodzinie. Musiał zaciągnąć długi, zostały narzucone kary pieniężne przez zaborców. Benedykt musiał odrzucić ideały młodości. "Trzymałem ziemię...Ale w jeden punkt zapatrzony inne z oczu tracił; jak wół ze schyloną pod jarzmem głową jedną bruzdę depcąc, inne dostrzegać przestawał." Majątek Korczyńskich był stale zagrożony, Benedykt cały czas walczył o jego utrzymanie, ciężko pracuje. Emilia mu nie pomaga. Benedykt zachowuje stanowczą postawę wobec Bohatyrowiczów, z którymi jest w konflikcie. Przyczyna sporu była błaha, konie Bohatyrowiczów zniszczyły pole Korczyńskich i zostały złapane. Bohatyrowicze domagali się ich zwrotu, a Korczyński odszkodowania. Sprawa trafiła do sądu, proces wygrał Korczyński. Konflikty z Bohatyrowiczami nie poprawiły sytuacji majątku a zanegowały wartości wyznawane przez brata Korczyńskiego, Andrzeja, który zginął w powstaniu. Benedykt wówczas również wierzył w ideały wolnościowe i solidarnościowe. Andrzej Korczyński był przyjacielem Jerzego Bohatyrowicza. Obie rodziny żyły wtedy w zgodzie. Po powstaniu Benedykt znalazł się w trudnej sytuacji, zniesiono pańszczyznę, musiał pożyczać znaczne sumy.

Małżeństwo Benedykta nie jest udane, Emilia nie interesuje się gospodarką, nic ją w domu nie obchodzi. Znajduje w sobie coraz to nowe choroby, ucieka w świat marzeń, interesuje ją tylko jej stan psychiczny i fizyczny. Emilia nudziła się na wsi, tęskniła za salonami i bogatym towarzystwem. Małżonkowie nie mogli się porozumieć, oddalali się od siebie, chociaż mieszkali pod jednym dachem, mieli dzieci. Emila miała za złe to, że Benedykt zajmował się gospodarką, a jej nie poświęcał czasu. Może dlatego też udawała różne choroby.

Benedykt wspominał lata powstania, solidaryzmu społecznego. Mówił Witoldowi o czym wtedy marzył i co było dla niego ważne. Uzmysłowił sobie, że musiał się wyrzec swoich ideałów, by utrzymać majątek. Pod wpływem syna, Benedykt zmienia się. Witold to wyznawca postulatów "pracy u podstaw" i "pracy organicznej", uważa, że należy pomagać mieszkańcom zaścianka. Witold przekonuje ojca, a ten postanawia zrezygnować ze ściągania kary od Bohatyrowiczów. Benedykt ponownie zbliża się do syna, mają wspólne plany, są ze sobą szczerzy i na nowo odnajdują więź, która ich łączy. Benedykt powraca do dawnych wyznawanych zasad. Godzi się z zaściankiem, konflikt zostaje zażegnany. Zgodę poprzedziła rozmowa Benedykta z Witoldem, który reprezentuje powrót do młodzieńczych idei ojca.

Orzeszkowa za najważniejszą wartość uznała pracę. Ciężko pracują Bohatyrowicze, szanują pracę, która przynosi im korzyści. Protoplastami rodu Bohatyrowiczów, herbu Pomian byli Jan i Cecylia. To oni ciężką i wytrwałą pracą przemienili dziką puszczę w piękną i bogatą osadę, za co zostali nobilitowani przez króla. Benedykt ciężko pracuje, cały swój wysiłek skupił na utrzymaniu majątku. Pracowitość jest najbardziej widoczną cechą charakteru Benedykta. Korczyński jest prawdziwym bohaterem pozytywnym. Powstanie styczniowe było dla niego przeżyciem pokoleniowym i pozostało żywym wspomnieniem. Ideały narodowowyzwoleńcze Benedykta zostały poddane próbie, rodzina Korczyńskich przeżywa wielkie zmiany. Benedykt nie ma już siły, aby pamiętać o dawnych zasadach. Pod wpływem Witolda, odradza się w Korczyńskim idea sojuszu społeczeństwa. Bohater zmienia się, godzi się z zaściankiem. Małżeństwo Justyny z Jankiem staje się symbolem zbratania się ziemiaństwa z ludem.

"Nad Niemnem" to powieść, która ukazała losy społeczeństwa polskiego na przestrzeni lat, w przełomowych dla narodu chwilach. Orzeszkowa tak pisała o głównym problemie utworu:

"Wszystko prawie, co się dzieje w powieści, uczepionym jest do tego węzła (powstania styczniowego) i z niego bierze albo początek swój, albo przyczyny rozwoju. Węzeł ten z przyczyn cenzuralnych osłonięty jest woalem przemilczeń i przenośni, który z łatwością przebije oko polskiego czytelnika (...) Jest to, można powiedzieć, styl więzienny..."

Właściwa akcja utworu toczy się nad Niemnem, na Litwie, w okolicach Grodna: w Korczynie, Bohatyrowiczach, Olszynce i Osowcach. Obok właściwego czasu i miejsca akcji występuje również symboliczny czas, najdawniejszy, z okresu Jana i Cecylii.

Powieść Orzeszkowej przyjęto entuzjastycznie, uznano ją za epos narodowy, jest to najwyższe osiągnięcie pisarskie Orzeszkowej.