"Nad Niemnem ukazało się w 1887 roku. Powieść drukował "Tygodnik ilustrowany. Utwór jest syntezą pozytywizmu. Eliza Orzeszkowa była pionierką polskiego pozytywizmu. Nie miała jako kobieta szans na studia, wiele osiągnęła jednak samokształceniem. Była inicjatorką emancypacji kobiet, starała się także jako pierwsza walczyć z antysemityzmem, następnie zainteresowała się historią i kulturą Żydów, co zaowocowało wieloma dziełami. Jej twórczość to około 30 powieści, 120 opowiadań, nowel i obrazków, utwory dramatyczne, artykuły na tematy literackie i społeczne.

W Polsce pozytywizm przypada na lata 1864- 1890, Europie są to lata 1840-1870. Przedstawiciele epoki głosili idee pracy w miejsce walki zbrojnej, solidarność społeczną zamiast działania poszczególnych jednostek.

W powieści "Nad Niemnem" Eliza Orzeszkowa pokazuje polską wieś, konflikty pokoleniowe, relacje pomiędzy dworem a zaściankiem. Autorka ukazała również próbę realizacji przewodnich haseł epoki. Idea pracy organicznej była związana z teorią Spencera i postulowała postęp gospodarczy i techniczny. Zabiegano o unowocześnienia przemysłowe, handlowe, rolnicze, a także równouprawnienie klas społecznych. Społeczeństwo powinno zabiegać o osiągnięcie wyższego poziomu w gospodarce i innych dziedzinach. Skutkiem takiego postępowania miało być wzbogacenie jednostek i klas społecznych. Obowiązkiem każdego człowieka jest praca i pomoc innym, ponieważ każdy jest odpowiedzialny za działanie organizmu społecznego. Najbiedniejsi mieli dostawać miejsca pracy od bogatych. Działania te miały opierać się na obustronnych korzyściach.

W powieści "Nad Niemnem" hasła pozytywistyczne realizują między innymi Witold i Benedykt Korczyńscy. Właściciel dworu nie jest w stanie sam uprawiać ziemi. Witold był studentem uczelni rolniczej, myśli on nowymi ideami. Namawia ojca do przerwania kłótni z Bohatyrowiczami i do zapoczątkowania z nimi współpracy. Bohatyrowicze dostając godne wynagrodzenie, chętnie uprawiają ziemię, Korczyńscy natomiast mając dobrych pracowników uzyskają wyższe plony. Taka współpraca jest niezbędna dla obu stron. Benedykt, który zawiódł się na własnych ideałach, z początku krytykuje syna, później jednak przekonuje się do jego pomysłów.

Hasła pozytywistyczne mówią wiele na temat pracy człowieka, która staje się tu wyznacznikiem wartości. Eliza Orzeszkowa przedstawia wielu pracowitych ludzi, są to Bohatyrowicze, a także Benedykt Korczyński, Witold Korczyński, Marta Korczyńska, Justyna Orzelska oraz Marynia Kirłowa. Bohaterowie, znając swoją wartość, rzetelnie wykonują swoje obowiązki, przyczyniają się tym samym do poprawy życia społecznego i rozwoju gospodarczego kraju.

Praca u podstaw polegała na uświadamianiu najbardziej zacofanych warstw społecznych. Pozytywiści pragnęli poprawić warunki życia, zwiększyć świadomość narodową, rozpowszechnić naukę, umożliwić pomoc lekarską. Chcieli "nieść kaganek oświaty w lud", uświadomić sens pracy chłopom, aby pracowali wydajniej, znali zasady działania maszyn, dzięki czemu zwiększą ich wydajność.

Pozytywistyczne postulaty wypełniała również Justyna Orzelska. Poślubiwszy Janka Boharyrowicza kształci wiejskie dzieci, uczy higieny. Zrezygnowała z przytulnego, pozbawionego trosk życia, aby pomagać. Andrzejowa Korczyńska szyje ubrania dla chłopskich dzieci, chcąc kontynuować idee zmarłego męża, który razem z chłopami walczył w powstaniu. Działa altruistycznie realizując hasła epoki.

Poruszona została w tych czasach również sprawa kobiet. Pozostały one po stracie mężów, ojców i dzieci bez środków do życia. Nie mogły one pracować w żadnym zawodzie, ponieważ nie miały takiego prawa. Nie miały również wykształcenia, ponieważ placówki oświatowe były dla nich zamknięte. Emancypacja kobiet stała się tematem bardzo ważnym. W "Nad Niemnem" kobietami poczuwającymi się do obowiązku pracy są: Justyna Orzelska, Marynia Kirłowa, Marta Korczyńska. Chcą one pomagać i aby nie być obciążeniem każda z nich stara się znaleźć dla siebie jakieś zajęcie. Marta Korczyńska zajmuje się gospodarstwem Benedykta u którego mieszka, Justyna Orzelska wychodzi za Jana i stara się pracować razem z chłopami, Kirłowa pracuje, aby utrzymać swoją rodzinę. Marynia stara się, aby zachować równowagę w domu, nie buntuje się, chociaż utrzymuje męża i pięcioro dzieci.

Utylitaryzm nawoływał do podporządkowania nauki i sztuki w praktyce. Miały one być użyteczne, służyć potrzebom człowieka, rozwiązywać ludzkie problemy. W "Nad Niemnem" Witold Korczyński przywozi zdobytą na uczelni rolniczej wiedzę i rozpowszechnia ją. Pragnie on wprowadzić nowoczesne sposoby uprawy ziemi i poprawić plony. Uważa to za konieczność. Ma również satysfakcję z praktycznego wykorzystania zdobytej wiedzy.

W powieści "Nad Niemnem" autorka zaznacza, że tworzenie nowego, lepszego świata nie może się odbyć bez pamięci i szacunku dla tradycji i przodków. W opowieści Anzelma, Orzeszkowa mówi o Janie i Cecylii. Para ta odważnie postanowiła sama stworzyć sobie nowy dom. Wycięli oni puszczę i własną, ciężką pracą postawili nową osadę, miejsce arkadyjskie. Zostali dzięki temu docenieni przez samego króla, który nadał im nazwisko Bohatyrowicze. Jan i Cecylia udowadniają, że mozolnym, wytrwałym trudem można osiągnąć pożądane efekty. Można przy tym spełnić własne marzenia o wolności. Praca łączy ludzi, daje satysfakcje. Anzelm składa hołd swoim przodkom, jest z nich dumny, pragnie brać z nich przykład. Należy wprowadzać nowe idee pamiętając o przeszłości, bo bez niej naród traci tożsamość.

W powieści można odnaleźć wiele symboli: dwie mogiły- groby przodków to symbol wytrwałej pracy dającej szczęście, natomiast mogiła powstańców nawiązuje do czasów powstania, mówi o solidarności w walce o niepodległość. Ważną symbolikę stanowi również opis przyrody nadniemeńskiej. Autorka składa hołd naturze w której panuje wieczna harmonia, wszystko stanowi genialną symbiozę.

Powieść ukazuje środowiska takie jak: arystokracja, dwór i zaścianek. Arystokratami są Zygmunt Korczyński, czy Teofil Różyc. Nie interesują ich losy kraju, poświęcają czas na poszukiwanie rozrywek. Autorka potępia ich zachowanie. Na dworze mieszkają: Benedykt Korczyński, Emilia Korczyńska, Witold, Justyna Orzelska. Oprócz Emilii chcą oni pracować, być pożytecznym, poprawić sytuację swoją i ojczyzny. Do zaścianka należą Anzelm i Jan Bohatyrowicze. Są oni bardzo przywiązani do tradycji, do ziemi i przodków, czerpią wielką przyjemność z pracy. Orzeszkowa chwali ich i idealizuje. Autorka pokazuje w powieści idealnego ziemianina, który jest człowiekiem skromnym, prawym, pracowitym.

W powieści czytelnik zauważa postulaty pozytywistyczne pracy u podstaw i pracy organicznej. Bohaterowie starają się realizować główne hasła epoki, służą oni jako wzorce osobowe. Obok pozytywnych postaci możemy też znaleźć te, którym należą się słowa krytyki. Orzeszkowa przestrzega przed brakiem zainteresowania sprawami kraju, nawołuje do pomocy ojczyźnie i uczy szacunku dla starszego pokolenia.