granice chronologiczne 1864 - 1890 (debiut modernizmu)

powieść realizmu krytycznego - prezentuje krytyczną ocenę społeczeństwa polskiego 2.połowy XIX w. Prus piętnuje pozostałości feudalizmu, arystokracji i jej poglądy, nierówność społeczną. Prezentuje on społeczeństwo upadające, szlachetne jednostki ponoszą klęskę.

scjentyzm - A.Cante i T.Buckle "Historia cywilizacji w Anglii"; jedynymi źródłami rzetelnej wiedzy są rozum i doświadczenie; metody nauk przyrodniczych przeniesione na badania psychologii, socjologii czy ekonomii; naukowe podejście do świata staje się wartością

ewolucjonizm - kierunek, który przyjął podstawy opracowane przez K. Darwina. Głosił go H. Spencer, organicyzm społeczny, harmonijny rozwój podstawą społeczeństwa

utylitaryzm - J.S.Mill, użyteczność, wszelka działalność człowieka powinna przynosić pożytek społeczeństwu, nauczanie, wychowanie, krzewienie ideałów

determinizm - H. Teine, każde zjawisko jest ograniczone przez zespół różnych czynników. Za najbardziej znaczące dla rozwoju człowieka uznał trzy: środowisko, moment dziejowy, rasa

agnostycyzm - kwestionuje możliwość całkowitego poznania obiektywnej rzeczywistości

powieść tendencyjna - powieść, która z założenia miała propagować jakąś wybraną ideę; postaci powieści tendencyjnej oraz ich losy są celowo skonstruowane, aby uwydatnić przyjęte założenia. Powieść ta nie musi okazywać całej prawdy, eksponuje pewne aspekty, "niewygodne" kwestie przemilcza, np. Eliza Orzeszkowa "Marta"

realizm = weryzm

  • tworzenie jako studium społeczeństwa i natury
  • prawdopodobieństwo życiowe
  • typowość
  • przyczynowo-skutkowy układ zdarzeń
  • mimetyzm formalny (listy, pamiętniki, itp.)
  • ukazywanie obiektywnej prawdy o świecie
  • powieść realistyczna - H. Balzac "Komedia ludzka"

naturalizm - lata80. i 90. XIX w. E.Zola - "Powieść eksperymentalna""

  • pisarz jaklo badacz społeczeństwa (nauki przyrodnicze)
  • fizjologizm = determinizm biologiczny
  • dokumentaryzm (brak komentarza odautorskiego)
  • bohater zbiorowy
  • brutalność obrazowania
  • fascynacja patologiami
  • autentyzm językowy (żargon, wulgaryzmy)
  • A. Dygasiński "Zając"

pozytywizm - słowo to określa antyromatyczną postawę światopoglądową zaprzeczając wszystkiemu co było kiedyś cudowne i irracjonalne. Pozytywizm kieruje się zaufaniem do rozumu, gdyż rozum jest narzędziem poznawczym pozwalającym poznać prawa rządzące światem. Światopogląd ten zakładał postawę optymizmu poznawczego, utwierdzając w przekonaniu, że odpowiedzi na dręczące ludzi pytania można znaleźć jedynie poprzez zgłębianie nauki. Pełną wiedzę człowiek uzyska dopiero w dalekiej przyszłości więc każde pokolenie powinno wzbogacić ludzkość o nowe doświadczenia i wiedzę by móc rozwiązać różne dylematy trapiące ludzkość. Dylematy, które do tej pory nie zostały rozwiązane z powodu swej istoty a jedynie niepełnej wiedzy ludzi.

organicyzm społeczny - pogląd filozoficzny zakładający, iż społeczeństwo funkcjonuje i rozwija się jak żywy organizm, a instytucje społeczne są ze sobą powiązane tak, jak części organizmu (od ich wzajemnej współpracy zależy sprawne funkcjonowanie społeczeństwa).

praca organiczna - jeden z podstawowych postulatów pozytywizmu, wzywający do podjęcia przez wszystkie warstwy społeczeństwa solidarnego wysiłku na rzecz rozwoju gospodarczego oraz na rzecz umocnienia wewnętrznych więzi między poszczególnymi jego "członami". Idea pracy organicznej wiązała się z przekonaniem, iż społeczeństwo jest swego rodzaju organizmem, który może funkcjonować sprawnie tylko wtedy, gdy zdrowe i silne są jego poszczególne organy.

praca u podstaw, jeden z postulatów polskiego pozytywizmu. Dzięki niej miały zostać przełamane bariery społeczne, poprzez ekonomiczne i kulturalne podniesienie klas niższych. Wielką wagę przykładano do powszechnej oświaty, ludowych szkół i czytelni. Przez pracę u podstaw rozumiano podnoszenie poziomu oświaty wśród ludu, w szczególności chłopów, zaniedbanej warstwy społecznej, pogrążonej w nędzy i ciemnocie.

emancypacja kobiet - dążenie do równouprawnienia kobiet - zwiększenie udziału kobiet w życiu publicznym, zapewnienie im dostępu do szkół średnich i wyższych: poszerzenie ich aktywności zawodowej.

powieść - długi utwór narracyjny, opisujący zwykle rozbudowany ciąg zdarzeń. Praprzodkiem współczesnej powieści był średniowieczny epos rycerski i romans. Pierwsze dzieła powieściowe zaczęły powstawać w XVI w. Najbardziej popularna postać powieści, zwana powieścią klasyczną powstała w drugiej połowie XIX wieku. Wielowątkowość

powieść historyczna - typ powieści, której konstrukcja opiera się na oparciu fabuły o wydarzenia historyczne, które nie są współczesne autorowi, może mieć narrację pamiętnikarską, może posługiwać się stylizacją językową. Ten typ powieści nie relacjonuje tylko faktów, gdyż występują w niej elementy fikcji literackiej, autor może również interpretować fakty w sposób dowolny.

felieton, specyficzny rodzaj publicystyki, krótki utwór dziennikarski, napisany w sposób lekki i błyskotliwy, utrzymany w osobistym tonie wyrażający - często skrajnie i złośliwie - wyłącznie ściśle prywatny punkt widzenia autora.

opowiadanie - krótki utwór epicki o prostej akcji, niewielkich rozmiarów o jednowątkowej fabule, pisane prozą. Opowiadanie nie ma tak zwartej budowy jak nowela, o czym decydują postacie drugoplanowe, opisy i refleksje. Od noweli odznacza się luźną konstrukcją i brakiem rygorów, które obowiązują w noweli.

Nowela - krótki utwór epicki o skondensowanej i wyraziście zarysowanej akcji, pisana prozą. Akcja rozwija się w kierunku punktu kulminacyjnego, w którym rozstrzygają się losy bohatera. Nowela charakteryzuje się zwartą kompozycją oraz małą ilością bohaterów. Akcja jest jedno-, góra dwu wątkowa. Pisana na bazie problemów najczęściej dotykających ludzi - "dobitnie" zakończona. Czas akcji noweli obejmuje niewielki okres z życia głównej postaci, narrator zaś ogranicza swoje opisy i komentarze.

narracja to sposób tworzenia świata w opowieści

  1. auktorialna - narrator pozostaje na zewnątrz świata przedstawionego i relacjonuje ten świat mniej lub bardziej obiektywnie
  2. pamiętnikarska - narrator mówi o zdarzeniach i faktach, w których sam uczestniczył; zazwyczaj jest to narrator z wiedzą ograniczoną

pamiętnik - gatunek autobiograficzny, dłuższy utwór pisany prozą, zawierający opis zdarzeń i zjawisk, których narrator był świadkiem lub uczestnikiem. W odróżnieniu od dziennika nie musi być pisany codziennie i może zawierać opis zjawisk z pewnej perspektywy czasowej.