W oświeceniu popularne były gatunki o bogatej tradycji, powstałe już w starożytności: bajka, satyra, poemat heroikomiczny, komedia. Klasycyści preferowali ody, hymny, a sentymentaliści - sielanki. O ważnych sprawach mówiono często z uśmiechem, stąd popularność komedii politycznej (np. "Powrót posła" Juliana Ursyna Niemcewicza), poematu heroikomicznego ("Myszeidos", "Monachomachia, czyli Wojna mnichów" Ignacego Krasickiego). Powstały również nowe formy: powieść nowożytna, krótkie wypowiedzi publicystyczne: felieton, esej.

Najwięksi artyści epoki, np. Ignacy Krasicki wykorzystywali w swojej twórczości wszystkie wskazane powyżej gatunki. Inni pozostawali wierni jednej formie, mistrzowsko realizując jej założenia (np. sielanki Karpińskiego)

Bajka

Gatunek ten był bardzo popularny, ponieważ umożliwiał wypowiedzi na ważne tematy i w swobodnej, zaszyfrowanej formie zawierał przesłania dydaktyczno-moralizatorskie. W jednej z oktaw "Myszeidy" napisał Ignacy Krasicki:

"Bajka czestokroć sens moralny mieści"

I rzeczywiście poruszał dzięki niej aktualne problemy społeczne, polityczne, ale i uniwersalne prawdy o ludzkiej naturze, opisywał ... ludzki świat.

Gatunek ma długa genealogię. Powstał jeszcze w starożytności. Za jej twórcę uważa się żyjącego VI w. p.n.e. niewolnika Ezopa Fryga.

Jemu przypisuje się stworzenie tzw. bajki zwierzęcej (apolog), gdzie pod postaciami przedstawicieli fauny kryją się ludzkie postawy, wady, mechanizmy działania. Znanym rzymskim bajkopisarzem jest żyjący w I w. n.e. Fedrus. Najważniejszym dla rozwoju nowożytnej bajki momentem byłą twórczość francuskiego poety Jeana de La Fontainea.

W XVII-wiecznej literaturze bajka oznaczała gatunek literacki, ale i zmyśloną opowieść, o czym pisze Ignacy Krasicki we "Wstępie do bajek":

"- A cóż to jest za bajka? Wszystko to być może!"

Gatunek nazywany również przypowieścią, powieścią, alegorią łączy cechy epickie liryczne. Może mieć formę epigramatyczną

(zwięzłą i krótką) lub narracyjna (fabularną)

Najważniejszym wyznacznikiem bajki jest jej alegoryczność (alegoria - utrwalony w szeroko rozumianej kulturze motyw, obraz oznaczający pewne ukryte treści). W bajce zwierzęcej lis oznacza przebiegłość, chytrość, spryt, wilk - agresję, siłę, zło, lew - odwagę; sowa - mądrość, itp.

W zwięzłej formie znajdują się wyrażone prostym językiem, często w formie aforyzmu - uniwersalne, lecz łatwe do zapamiętania przesłania moralne, np. "I ostrożność zbyteczna częstokroć zaszkodzi" ("Groch przy drodze"). Krasicki wyraził zadanie bajki słowami: "myśl dowcipną zwięźle obwieścić".

Poza Krasickim, autorem wydanych w 1779 roku "Bajek i przypowieści" (107 utworów) i "Bajek nowych" z roku 1779 (72 utwory) gatunek uprawiali m. in. Trembecki, Naruszewicz, Niemcewicz.

W polskiej literaturze oświeceniowej, szczególnie okresu Sejmu Wielkiego dużą popularnością cieszyła się bajka polityczna.

Satyra

Po raz pierwszy pojawiła się ona w twórczości starożytnego poety Horacjusza, do którego nawiązywali późniejsi rzymscy satyrycy,. Uprawiali ją również grecki Arystofanes i Mennippos z Gadany.

Starożytni twórcy stworzyli kanon gatunku, a następnie wprowadzali różne odmiany: gawędziarską satyrę obyczajowa, filozoficzno-

moralną, polityczną, społeczną.

Oświeceniową satyrę polską poprzedziła twórczość Krzysztofa Opalińskiego. Największymi satyrykami czasów stanisławowskich byli Ignacy Krasicki i Adam Naruszewicz.

Polska odmiana satyry jest szczególna ze względu na swoją krytykę bezimienną, jak pisał Dmochowski w "Sztuce rymotwórczej":

"Satyra, w ścisłej z cnotą zostając przyjaźni,

Błędy ludzkie wytyka, lecz ludzi nie drażni.

Ten prawdziwy duch satyr, ta pierwszej treść proby:

Szydzić z wad, karcić błędy, oszczędzać osoby."

Polska satyra atakowała różne wady: sarmatyzm, kosmoplityzm ("Żona modna"), ludzkie wady ("Pijaństwo"), moralny upadek ("Świat zepsuty").

Polska satyra pojawiła się już w średniowieczu w anonimowym wierszu "Satyra na leniwych chłopów" i jest z powodzeniem uprawiana do dzisiaj.

Poemat heroikomiczny

Początki gatunku sięgają V w p.n.e., kiedy to powstała słynna "Batrachomiomachia", czyli grecki poemat o wojnie żab z myszami, parodiujący "Iliadę" Homera. I właśnie parodia jest główną cechą gatunku.

Żartobliwy, a częściej satyryczny poemat heroikomiczny łamie antyczną zasadę decorum (zgodność formy i treści). O treściach błahych pisze się tutaj podniosłym, patetycznym stylem, zachowując zasady klasycznej retoryki i bogactwo środków stylistycznych.

Poza pisanymi oktawą poematami Krasickiego: "Myszeidą", "Monachomachią" i "Antymonachomachią" znane były w czasach stanisławowoskich również "Organy" Tomasza Kajetana.

"Myszeida" - opiewa wojnę myszy i kotów; "Monachomachia" - bitwę zwaśnionych zakonów. Opublikowanie "Monachomachii" było - co oczywiste - skandalem obyczajowym. Biskup warmiński publicznie ośmiesza wady swojego stanu, ale w jej treściach dopatrywano się również "igraszki wesołej myśli", "wesołego dowcipu" na temat wychowania i kształcenia zakonnego.

Humor, dowcip językowy, mistrzowskie puenty - to wszystko wpływa na ciągłe zainteresowanie poematem.

Powieść

Za pierwowzór powieści uważa się starożytny epos, fabularną opowieść o przełomowych dla danej społeczności wydarzeniach ("Iliada", "Odyseja" Homera).

Dostrzega się również jej związki z romansem, chociaż w takim wydaniu jej artyzm jest daleki od doskonałości. Wybitni twórcy epoki sięgali po ten gatunek, by przedstawić swoje tezy społeczne

Widoczny wpływ na powstanie gatunku miały również średniowieczne kroniki, żywoty świętych, legendy.

Jest to utwór fabularny, wielowątkowy, najczęściej obszerny, poruszający ważne zagadnienia społeczne, polityczne, obyczajowe, itp. Łączy w sobie realizm, literacką fikcję, naturalizm (zależnie od rodzaju), wprowadza bohaterów (głównych, pobocznych, epizodycznych). Akcja, temat jako zbiór wątków i motywów, wyraźna narracja (1- lub 3-osobowa), opisy, dialogi bohaterów- to podstawowe jej cechy.

Fabuła powieści ma zamknięty charakter. Początek i zakończenia, ważne, węzłowe momenty.

Oświecenie to szczególny okres dla rozwoju gatunku. Właśnie wtedy w roku 1776 został wydana przez Grolla I polska powieść - "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki". Później powstają "Pan Podstoli" Krasickiego, utwory Michała Krajewskiego. Utwory te maja charakter dydaktyczny, fabuła i wszystkie elementy świata przedstawionego pełnią tutaj zadania dydaktyczne. Np. w "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach" przedstawił Krasicki ideał obywatela, jego wychowanie, rozwój, parenetyczne cnoty obywatelskie.

Zainteresowanie sentymentalistów jednostką, jej wnętrzem, światem ludzkich uczuć doprowadziło do powstania szczególnej odmiany powieści - powieści sentymentalnej. Jej twórcą jest Jan Jakub Rousseau, autor "Nowej Heloizy". W swoim głośnym, pisanym w formie listów, opartym na romansie średniowiecznym dziele - opisuje miłość mieszczki Heloizy i teologa Abelarda.

Opis w powieści sentymentalnej służy przede wszystkim ukazaniu ludzkiego wnętrza, obrazowaniu i analizowaniu uczuć.

Komedia polityczna

Komedia powstała z pieśni ludowych śpiewanych podczas Dionizji Małych . W starożytności była znacznie mniej ceniona niż tragedia, co odnaleźć można w wypowiedziach Arystotelesa w "Poetyce". Jej antycznym twórcą był Arystofanes, autor "Chmur".

W czasach nowożytnych święci tryumfy. W wesołej, zabawnej formie, bez patosu - ukazuje ludzkie życie, jego zawiłości i uniwersalne problemy.

Najwybitniejszym komediopisarzem jest na pewno francuski Molier, autor m.in. Świętoszka", "Skąpca", "Mizantropa". Uprawiał on z powodzeniem komedię "charakterologiczną" ("Mizantrop", Świętoszek") i farsę ("Szelmostwa Skapena").

W polskim oświeceniu rozwinęła się rodzima odmiana gatunku - komedia polityczna. Dzięki niej autorzy mogli piętnować społeczne wady, propagując jednocześnie obywatelskie cnoty i sejmowe reformy (Sejm Wielki).Taki cel przyświeca np. "Powrotowi posła" Juliana Ursyna Niemcewicza.

Inny komediopisarz, Franciszek Zabłockiego wykorzystywał w swojej twórczości komedię dell'arte. To on propagował w Polsce

komedie Moliera i Diderota.

Gatunek ten zachowywał w zasadzie wszelkie cechy komedii antycznej. Respektując zasadę trzech jedności prowadził zabawną intrygę do szczęśliwego zakończenia. Najważniejsze było jednak w tym gatunku ośmieszanie postaw przeciwników politycznych, napiętnowanie negatywnych zjawisk społecznych czy schematów zachowań.

Oda jest jednym z najpopularniejszych i najwyżej w oświeceniu cenionych gatunków. Za jej twórcę uważa się starogreckiego poetę Pindara, autora uroczystych, pochwalnych utworów na cześć zwycięzców olimpijskich.

Jej odrodzenie w nowożytności rozpoczęło się w klasycystycznej, XVII wiecznej Francji. Retoryka i uroczysta oracja, - to podstawowe cechy gatunku, które ustalił w "Sztuce poetyckiej" Boileau. Odę powinien cechować "niepoorządek liryczny", który jest odbiciem wewnętrznego wzburzenia uczuciowego twórcy.

Pokrewne odzie, często z nią utożsamiane gatunki to: hymn, najczęściej o tematyce religijnej czy politycznej i elegia. W starożytności oda miała różnorodne formy : dytyrambu (na cześć Dioniozosa), peanu (na cześć Apollina), carmen (horacjańskie pieśni, w jednej z nich zawarł poeta motyw non omnis moriar).

Oświeceniowe ody pisali A. Naruszewicz ("Oda do Króla jego Mości"), St. Trembecki , G. Piramowicz, F. Zabłocki, F. D. Kniaźnin ("Do Piotra Borzeckiego", "Do róży", "Do Franciszka Karpińskiego". "Do nocy", "Do księżyca"). Adresatami oświeceniowej ody mogli być król, ważne osoby, ale i...kominek ("Do kominka" A. Naruszewicza) lub wąsy.
Franciszek Dionizy Kniaźnin w swojej odzie "Do wąsów" pisze:
"Ozdobo twarzy, Wąsy pokrętne!

Powstaje na was ród zniewieściały"

Sielanka

Za twórcę gatunku uznaje się żyjącego w III wieku p. n.e. greckiego poetę Teokryta . Pisał on bukoliki (scenki z życia pasterskiego - sielanki pasterskie, idylle). Jego pierwszym naśladowcą był rzymski poeta Wergiliusz, twórca eklog (sielanki o tematyce wiejskiej).

Jest to utwór poetycki przedstawiający życie na wsi. Wyróżniamy dwa rodzaje gatunku:

  • sielankę realistyczną - przedstawiającą realny opis wiejskiego życia (np. "Żeńcy" Szymona Szymonowica)
  • sielankę konwencjonalną (umowną) - jej bohaterami są najczęściej pasterze, ukazuje idyllę wiejskiego życia, ma beztroski, pogodny nastrój, często mówi o miłości.

Do tej drugiej formy nawiązywali polscy sentymentaliści z Franciszkiem Karpińskim, autorem "Laury i Filona" na czele.

Charakterystyczne dla oświecenia gatunki literackie są wykorzystywane przez poetów, pisarzy do dzisiaj. Halina Poświatowska napisała np. "Odę do rąk", a Czesław Miłosz - "Do Jonathana Swiffa".