Literatura pozytywistyczna przedstawia bohaterów dążących do niepodległości, postępu, rozwoju kulturalnego kraju, a także do odnalezienia wielkiej miłości. Każdy z nich ma swój własny sposób na odnalezienie sensu życia, każdy chce się w jakiś sposób spełnić i każdy ma swoje ideały, do spełnienia których ofiarnie dąży.

Podstawowym celem życia pozytywistów było pragnienie odzyskania niepodległości, natomiast sposobem na życie- patriotyzm, oddanie i pomoc ojczyźnie. Romantyczny bohater, pragnący samotnie walczyć o wyzwolenie kraju, przekształcił się w patriotę, starającego się działać nie poprzez walkę zbrojną, ale za pomocą uświadamiania najniższych warstw społecznych. Romantyczne idee osiągnięcia prawdziwego, szczerego uczucia, zastąpiła chęć odbudowy kraju, dotarcia do najniższych warstw i walka z zacofaniem.

Bohaterowie "Kamizelki" Bolesława Prusa widzieli swoje szczęście w miłości. Autor przedstawia kochającą się młodą parę, którą dotknęło wielkie nieszczęście. Całymi dniami pracowali, cieszyli się każdą chwilą spędzoną razem, każdym niedzielnym spacerem, kiedy mogli trzymać się za ręce. Starali się widzieć we wszystkim tylko dobre strony, żyli nadzieją i miłością, oszukiwali się nie chcąc sprawiać sobie przykrości. Troska, opieka i zaangażowanie były dowodami na to, jak bardzo się kochali. W ostatnich miesiącach życia Pana starali się spędzać każdą chwilę razem. Sensem ich życia była walka o przetrwanie razem, a sposobem walki była wielka, przykładna miłość. Niestety mąż umarł, zabierając szczęście obojga do grobu. W utworze ukazany jest ideał miłości, bohaterów pokonała niestety choroba.

Bohater "Latarnika" Henryka Sienkiewicza niestrudzenie próbował znaleźć swoje miejsce w życiu. Było to jego celem, jego marzeniem. Po wielu niepowodzeniach miał nadzieję, że znajdzie swoją oazę na samotnej wyspie, pracując jako latarnik. Walczył w wielu wojnach, było to jego sposobem na życie, jednak nie zaznał tam spokoju. Pragnął odpocząć zmęczony życiem. Nadzieję dawała Skawińskiemu osamotniona praca. Polskiemu tułaczowi dawało szczęście beztroskie przyglądanie się morzu, falom, mewom. Jego spokój zburzyła jednak tęsknota za ojczyzną. Po przeczytaniu "Pana Tadeusza" pojął, że życie poza granicami kraju nie zastąpi ukochanego domu. Myślał, że osiągnąwszy spokój będzie szczęśliwy, to było jego celem. Jednak zrozumiał jak bardzo się mylił dopiero, gdy tęsknota przesłoniła mu możliwość trzeźwego patrzenia na życie. Bohater staje się ideałem patrioty, brak możliwości powrotu do kraju odebrał mu szansę na szczęście.

Dla innego bohatera noweli Henryka Sienkiewicza sensem życia była muzyka. "Janko Muzykant" swoje szczęście widział w możliwości obcowania z dźwiękami. Ogromny talent chłopca doprowadził go do klęski. Miłość do skrzypiec- sposób na życie Janka, spowodowała tragiczne w skutkach wydarzenia. Patrząc na zacofanie niskich warstw społeczeństwa pozytywistycznego, rodzi się pytanie: jak powinno wyglądać życie ludzi, którzy mają pomysł na siebie, którzy, tak jak bohater noweli, kochają muzykę a nie mają żadnych warunków do rozwijania się w tym kierunku. Talent w tym przypadku, zamiast budzić nadzieje, okazał się zgubny. Ukazany jest w utworze upadek ideałów pozytywizmu, autor nawołuje do zmian, aby w przyszłości uniknąć takich sytuacji.

W "Ludziach bezdomnych" Żeromski przedstawia doktora Judyma. Młody człowiek, przepełniony chęcią zmian, pragnący pracować u podstaw, aby spełnić ideały pozytywistyczne. Judym skończył studia w Paryżu i powrócił do ojczyzny. Ten młody pozytywista pochodził z niskich warstw społecznych, wychował się w ogromnej biedzie, wstydził się swojego pochodzenia. Po powrocie do Polski chce on zmienić polską rzeczywistość, niestety realia zniszczyły nadzieje i ideały tego młodego człowieka.

Tytuł powieści można zinterpretować jako przenośnię. Ludzi bezdomnych jest w utworze znaczna ilość. Każda postać symbolizuje większa grupę, czy warstwę społeczną. Główny bohater- Tomasz Judym jest niewątpliwie jedną z najważniejszych symbolicznych postaci. Jest to osoba bezdomna z własnego, świadomego wyboru. Doktor stara się walczyć o zupełnie nowy porządek społeczeństwa, uważa, że jest to możliwe jedynie żyjąc w samotności, ponieważ zakładając rodzinę może zapomnieć o ideałach. Judym chce zapobiec przeistoczeniu się w zwykłego dorobkiewicza i dlatego zupełnie świadomie staje się bezdomny. W jego przypadku oznacza to samotność, brak własnej rodziny, odrzucenie Joasi. Tomasz ma nadzieje, że dzięki własnemu poświęceniu spłaci dług warstwie, z której sam pochodził. Na przykładzie Judyma autor pokazuje, że człowiekiem bezdomnym może być każdy, kto stara się walczyć o nowy, lepszy porządek społeczeństwa, o nowe ideały.

Postacie Żeromskiego są ludźmi przegranymi, czytelnik ocenia ich na podstawie zdrowego rozsądku. Nie osiągną nigdy sukcesu, jednakże sami, z własnego, świadomego wyboru odrzucają karierę. Dokonują tego aby ocalić własne wartości. Wybory bohaterów sprawiają, że są oni wierni własnym ideałom, przy tym niszczą świadomie, bądź nieświadomie uczucia własne i innych. Judym gasi uczucie Joasi, Piotr Cedzyna natomiast uczucie ojca. Każdy z bohaterów w swoich dyskusjach ukazujących światopogląd, ukazuje równocześnie pewną postawę inteligencji polskiej. Postać Judyma intryguje, jego postawa jest tworzona na oczach czytelnika. Autor stawia bohatera przed trudnymi wyborami, musi on wybrać pomiędzy pokusami a poświęceniem. W Polskim społeczeństwie nie ma miejsca dla idealistów, wielu ludzi musi opuścić swoją ojczyznę, bohaterowie są wyobcowani, niektórzy odrzucają świat popełniając samobójstwo. Postulaty bohaterów są z góry skazane na klęskę.

Opowiadanie "Siłaczka" Stefana Żeromskiego wpływa na kształtowanie postawy młodego człowieka. Młodzież każdej epoki ma swoje ideały, zasady, według których pragnie żyć, cele zgodnie z którymi chce postępować i wiązać swoje przyszłe życie. Bohaterką opowiadania jest Stanisława Bozowska, dzięki jej postaci widzimy, że spełnienie młodzieńczych ideałów może okazać się niezwykle trudne. Wszystko zależy od czasów w których żyjemy. Cele mogą różnić się ze względu na epokę historyczną, w której przyszło nam żyć. W okresie pozytywizmu Polska była pod zaborami. Niezwykle ważna była wtedy praca u podstaw i praca organiczna. Tylko ona dawała nadzieję na poprawę sytuacji kraju. Tytułowa "Siłaczka" nie dbała o podniesienie swojego standardu życia, żyła starając się realizować postulaty epoki. Doprowadziło to do jej klęski

Z utworów pozytywistycznych najlepiej klęskę ideałów ukazuje "Lalka" Bolesława Prusa. Jest to powieść o straconych złudzeniach i jednocześnie przedstawia rozpad społeczeństwa polskiego. Powieść rozgrywa się w latach 1878 - 1879. W "Lalce" społeczeństwo dzieli się na klasy. Według założeń epoki powinny one ze sobą współpracować, jednak w rzeczywistości podział ten zamiast się zmniejszać, pogłębiał się. Arystokracja i mieszczaństwo nie wykazywały żadnych twórczych poglądów, nie były w stanie odrywać pożytecznych ról, chociaż powinny stanowić siłę kraju. Prus ukazuje lud żyjący w tragicznej nędzy. Autor napisał powieść pod wpływem rozczarowania i dlatego jest w niej ukazana konfrontacja marzeń z rzeczywistością.

Z utworu czytelnik może dowiedzieć się najwięcej o arystokracji. Przedstawiona jest ona jako klasa pasożytnicza, która wykorzystuje najniższe stany. Arystokracja według autora ma tylko negatywne cechy. Przedstawicielami tej warstwy są: Izabela Łęcka, Tomasz Łęcki, baron Krzeszowski, baron Starski i inni. Zasławska i Julian Ochocki są jedynymi pozytywnymi przedstawicielami tej grupy. Prezesowa była kobietą rozumną, miała szerokie zainteresowania. Julian Ochocki- młody uczony, wynalazca, entuzjasta nauk przyrodniczych. Cenił on postęp i technikę. Nie myślał o kobietach, czy małżeństwie, pragnął natomiast dokonywać odkryć naukowych, które mogłyby torować drogę ludzkości. Jego sposobem na życie była nauka, wiara w odkrycia i wynalazki. Pragnął zrewolucjonizować cywilizację i dać początek lepszemu światu. Niestety jego entuzjazmu nie poparła arystokracja i reszta społeczeństwa. Rozczarowany wyjechał więc do Francji aby tam, zrealizować swoje plany i marzenia.

Arystokraci są zrujnowani, mimo tego żyją rozrzutnie, ponad stan. Klasa ta utraciła dawną świetność. Krzeszowski roztrwania pieniądze na wyścigach konnych, nie poczuwa się do obowiązku płacenia służącemu pensji. Wszyscy są próżni, gardzą pracą, mają wielkie mniemanie o sobie, wymagają od innych szacunku. Postawa księcia doskonale świadczy o bezużyteczności tej warstwy społecznej. Jego społeczne inicjatywy nie mają odzwierciedlenia w czynach. Książę jest fałszywy w okazywaniu swojego patriotyzmu, pozornie troszczy się on o losy kraju, ale nie podejmuje żadnych działań. Arystokraci stanowili zamkniętą grupę, niedopuszczającą nikogo spoza sfery do siebie. Liczyło się tam nazwisko i stan majątku. Izabela odrzuca miłość Wokulskiego przez jego kupieckie pochodzenie.

Równie mocno autor krytykuje mieszczaństwo. Ta zróżnicowana warstwa obejmuje handlowców- Szlangbaumowie, ludzi, którzy są w jakiś sposób związani z handlem, jak na przykład subiekci, radca Węgrowicz, ajent Szprot i studenci. Do tej grupy należy również Wokulski. Główny bohater powieści łudzi się nadzieją, że zdobycie majątku otworzy mu drogę do serca Izabeli. Stanisławowi miłość opanowała każdą dziedzinę życia, był gotowy dla niej zrobić wszystko. Bohater jest romantykiem zagubionym pośród pozytywistów. Łączy w sobie cechy dwóch epok. Ten zapracowany kupiec, realizujący postulaty pozytywistyczne ma duszę typowego romantyka. Nieodwzajemniona miłość do Izabeli popycha go do pomnażania własnego bogactwa, zmiany własnego stylu życia, zapomnienia o własnych marzeniach. Ślepa miłość do kobiety stała się nie tylko sposobem, ale też jedynym sensem życia. Żyjąc w świecie nadziei i złudzeń Wokulski zdaje się nie dostrzegać realiów. Izabela Łęcka była kobietą zepsutą, dla której wartość człowieka wyznaczało nazwisko i majątek. Lubiła bawić się miłością i adoratorami, nie umiejąc docenić wielkiego uczucia. Pomimo wszystkich jej wad, Stanisław widział w niej ideał. Kiedy zostaje ostatecznie odrzucony próbuje popełnić samobójstwo straciwszy zupełnie sens życia. Wokulski jest postacią tragiczną, którą zawiodło uczucie, walka o wolność, idee. Wielkie rozczarowanie było powodem jego klęski, miłość zamiast umacniać stała się słabością, ponieważ nie została odwzajemniona. Izabela Łęcka była przyczyną upadku ideałów bohatera.

Mieszczaństwo odgrywa małoistotną rolę w społeczeństwie, co jest spowodowane tragiczną sytuacją w państwie. Obcy kapitał opanował przemysł krajowy, wprowadzeni zostali zagraniczni pracownicy. Mieszczaństwo ograniczyło się do prób bogacenia się, nie zwracali oni uwagi na postęp czy nowoczesność. Szlachta skutecznie ograniczała prawa mieszczan, którzy byli warstwą niezwykle ubogą w porównaniu do europejskich odpowiedników tej grupy. Ludzie ci są pozbawieni inicjatywy, nie zależy im na zmianach. Dokonania Wokulskiego uważają za nieuczciwe.

Rozkład społeczny potwierdza biedota. Gdy arystokracja się bawi, ludzie żyjący w nędzy nie mają co jeść. Obrazuje to Powiśle i jego mieszkańcy. Taka sytuacja wymaga drastycznych zmian, jednak brakuje ludzi, którzy by mieli ambicję i warunki do dokonania przewrotu.

Zupełnie oddzielną grupę stanowią Żydzi, których przedstawicielami są Szlangbaum i Szuman. Mają oni wiele energii, korzystają więc z niechęci polaków do działania i sami się bogacą. W ten sposób rodzi się antysemityzm- "W ogóle, może od roku, uważam, że do starozakonnych rośnie niechęć, nawet ci, którzy przed kilkoma laty nazywali ich Polakami mojżeszowego wyznania, dziś zwą ich Żydami. Zaś ci co niedawno podziwiali ich pracę, wytrwałość i zdolność, dziś widzą tylko wyzysk i szachrajstwa".

"Lalka" jest bezsprzecznie utworem mówiącym o straconych złudzeniach. Wszyscy główni bohaterowie tracą je, rozpada się ich system wartości. Wokulski zostaje pozbawiony złudzeń co do idealnej miłości. Bohater zauważa, że rzeczywistość jest zupełnie inna od romantycznych przekonań, które dotychczas tworzyły jego światopogląd. Izabela- jego obiekt miłości okazuje się zwykłą, salonową "lalką" niezdolną do uczuć. Wokulski miał również nadzieje na zbudowanie nowej Polski, jednak apatia i brak chęci do działania Polaków utwierdzają go w przekonaniu, że jego marzenia są nierealne. Bohater zauważa również, że nauka nie może się rozwijać w kraju, wynalazcy są niedoceniani. Wybitne jednostki opuszczają kraj w nadziei na odnalezienie miejsca dla siebie za granicą.

Izabela Łęcka także traci złudzenia. Jej marzenia o idealnym księciu nie mogą być spełnione. Arystokracja jest płytka, małżeństwo traktuje jako dobry interes- to absolutny upadek moralny. Złudzenia tracą wszyscy od bohaterów po autora. Bolesław Prus pokazuje w ten sposób jak ważne są zmiany, jak wiele trzeba jeszcze dokonać, ażeby kraj mógł podnieść się po upadku.

Bolesław Prus w "Lalce" i Stefan Żeromski w "Ludziach bezdomnych" wielką wagę przywiązali do opisu społeczeństwa polskiego na przełomie XIX i XX wieku. Żeromski swoją uwagę zwrócił przede wszystkim na najniższe warstwy społeczne, ludzi najbiedniejszych mieszkających w mieście i na wsi. Odpowiedzialność za ich warunki życia, nędzę, brak jakiejkolwiek opieki ponoszą ludzie, którzy obserwując na co dzień to wszystko nie robią nic, w celu polepszenia sytuacji. Zamiast pomagać- wykorzystują lub w ogóle nie zwracają uwagi na nędzę i zacofanie warstw najbiedniejszych. Inteligencja nie potrafi zrezygnować z własnych korzyści na rzecz pomocy społeczeństwu. Prus również krytykuje bierną arystokrację, gardzącą pracą, wydającą bezmyślnie pieniądze i wywyższającą się wobec innych.

W "Lalce" i "Ludziach bezdomnych" autorzy przedstawili obraz jednostki wybitnej na tle społeczeństwa, w którym zupełnie zanikły istotne wartości. Prus pokazał państwo niezajmujące się problemami społecznymi, niepotrafiące zapewnić rozwoju, ceniące obywateli przebywających za granicą. Pozbawiona poczucia obowiązku arystokracja, chociaż posiada środki, nie poczuwa się do odpowiedzialności. W pozytywizmie pisarzom pozostało jedynie pisać o klęskach ideałów, aby inni zauważyli ten problem i dążyli do zmian.