W wieku XVII Polak to typowy szlachcic - Sarmata.

Rozważania dotyczące kim był Sarmata, a tym jak postrzegali i mówili o nim inni należy rozpocząć od zdefiniowania pojęcia Sarmata i sarmatyzm.

Sarmatyzm jest to ruch społeczno- obyczajowy, a także postawa wywodząca polską szlachtę od rycerza bądź też od koczowniczego ludu zamieszkującego ziemie Polskie. Na samym początku pojęcie sarmatyzmu ma zabarwienie pozytywne. Zaliczyć do tych cech możemy rycerskość, szlachetność, odwagę- cechy te odziedziczyć mieli Sarmaci po swoich walecznych i odważnych przodkach. Niestety pojęcie to zmieniło swoje zabarwienie negatywne. Sarmatyzm utożsamiano i traktowano jako synonim następujących cech: warcholstwo, pijaństwo, pieniactwo, prywata, pycha, życie ponad stan i okrutne wykorzystywanie chłopów.

Natomiast Sarmata jest to najczęściej szlachcic Polak, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku. Przekonany był , że on jak i reszta jego społeczności od starożytnego rodu Sarmatów. Cechowało go poczucie narodowej potęgi, świadomość tradycji . Był także Szlachcic - Sarmata zagorzałym patriotą. Dawał temu wyraz poprzez negatywny stosunek do cudzoziemszczyzny, niezwykłe przywiązanie i związanie do swoich rodzinnych tradycji , szanował i pamiętał o dawnych obyczajach. Niestety ich duma i pycha doprowadziła, że zaczęli żyć ponad stan , traktować wszelkie reformy jako zbyteczne, i okrutnie wykorzystywać chłopów uważając siebie za najlepszych i najgodniejszych ludzi w państwie. Dlatego też Sarmatów zaczęto traktować jako nie dobrych i nietolerancyjnych ludzi, którzy ponad to uwielbiali się pojedynkować i urządzać uczty i biesiady. Następna negatywna cechą Sarmatów było ich pijaństwo i niechęć do nauki i poznania wszystkiego co nowe.

Do pisarzy tworzących w okresie baroku zaliczamy przede wszystkim Jana Chryzostoma Paska, Wacława Potockiego , Juliana Ursyna Niemcewicza, Ignacego Krasickiego.

W swoich utworach zawarli krytykę szlacheckiego życia, a zwłaszcza jej negatywnych przejawów.

Bardzo ważnym argumentem jaki przytaczali było nie realizowanie przez szlachtę prawdziwej ideologii sarmatyzmu, która miał zabarwienie pozytywne. Krytyce poddano zatem nie sama ideologię, a odstępstw i nieprzestrzeganie jej zasad.

Jan Chryzostom Pasek jest przedstawicielem średniej szlachty, żył w latach 1636 - 1701. Był on żołnierzem i gospodarzem. Służył pod komendą Stefana Czarneckiego. Walczył ze Szwedami, na Węgrzech był także w Danii. Po zakończeniu służby wojennej osiada w pod krakowskiej wsi.

Był autorem słynnych Pamiętników, w których przedstawia trudy życia w wojskowym obozie. Szlachcic ukazany jest tutaj jako zawadiaka, który dba wyłącznie o własne interesy. Gorący temperament jest przyczyną częstych bójek i pijatyk Co gorsza nie ma za to żadnej kary. Napisał on słynne pamiętniki . Składają się one z dwóch części.. W pierwszej z nich ukazany jest jako typowy żołnierz. W drugiej części w swoich "Pamiętników staje się typowym ziemianinem. Cechy typowego ziemianina autor przedstawia na własnym przykładzie. Mamy tu opis zwyczajów, przesądów, jakie panują wśród szlachty. Ponad to przedstawia Pasek zamiłowanie do zabaw, uroczystych przemówień a także do biesiad i przepychu. Przedstawia w opozycji do tych zamiłowań brak ochoty i zamiłowania do wiedzy i jej zdobywania.

Drugim obok Paska poetą jest Wacław Potocki.

Wacław Potocki był typowym szlachcicem i wiódł żywot ziemianina. Mieszkał na wsi o nazwie Łużyna która położona była na Podkarpaciu. Z wyznania był Arianinem i należał do nurtu Braci Polskich. Gdy zaczęły się w Polce szykanowania innych religii za sprawą wydanego edyktu przeciw Arianom Potocki wrócił do katolicyzmu.

W głębi duszy jednak pozostał Arianinem.

Do jego najwybitniejszych utworów należą "Pospolite ruszenie", "Zbytki polskie", "Transakcja wojny chocimskiej".

Oto krótka analiza najwybitniejszych jego dzieł:

"Pospolite ruszenie"

Wiersz ten jest obrazem polskiego pospolitego ruszenia. Podany mamy tu krytyce stosunek szlachty do obowiązku wobec ojczyzny, czyli służenia w armii i obrona kraju. Ukazuje tu Potocki panującą sytuacje w obozie wojennym. Panuje powszechne rozleniwienie nikt nie chce walczyć . W obozie nie ma dyscypliny ani chęci do walki. Pobyt w obozie dla żołnierzy to odpoczynek. Ponad to nie przestrzegają oni hierarchii i nie wypełniają swoich obowiązków.

"Zbytki polskie"

Tutaj Wacław Potocki opowiada o szlachcie, wytyka jej zainteresowanie się wyłącznie własnym majątkiem i ciągłym jego pomnażaniem. Szlachta jest pełna egoizmu, prywaty, nie chcą oni bronić swojej ojczyzny.

Zakończenie utworu ma charakter przestrogi że pogoń za bogactwem nie prowadzi do niczego dobrego. Ponad to osłabia to bardzo nasze państwo.

"Nierządem Polska stoi"

Wiersz ten jest opinia o sprawach własnego kraju, a zwłaszcza nie przestrzegania w nim obowiązujących zasad i praw. Mamy tu ukazane obawy które zagrażają państwu ma tu na myśli konflikty wewnętrzne, rozprężenie i panująca powszechnie anarchię. Krytykuje fakt nieustannego zmieniania prawa i przepisów, a szlachtę obwinia za ich najgorsze cechy takie jak warcholstwo, pieniactwo i prywatę.

"Wojna Chocimska"

Utwór ten stanowi typowy podręcznik nauki patriotyzmu dla współczesnej szlachty.

Treścią utworu jest uwzględnienie szczególnej roli bitwy pod Chocimiem z roku 1621.

Autor powraca tu świadomie i celowo do konkretnej wydarzeń z tej bitwy ukazując nam przygotowania do niej jak i sam jej przebieg. Potocki powraca do konkretnych wydarzeń.

Utwór ten stanowi ciekawą i upoetyzowaną kronikę wojenną. Wacław Potocki napisał ją w oparciu o pamiętniki Jakuba Sobieskiego , który był ojcem naszego późniejszego króla Jana III Sobieskiego. Korzystał także z innych źródeł i dokumentów historycznych zarówno pisanych jak i ustnych.

Została napisana na podstawie jednego z pamiętników jednego z dowódców. Gatunkowo "Wojna Chocimska" jest pierwszym polskim eposem i do w dodatku rycerskim.

Najbardziej charakterystyczna rzecz dla tego gatunku to inwokacja. Inwokacja rozpoczyna epos. Wacław Potocki zwraca się w niej do Boga. Prosi Go o błogosławieństwo i pomoc w pisaniu tego utworu. . Inwokacja ta jest skonstruowana na przepięknych i doskonałych porównaniach homeryckich. .

Podsumowanie:

O twórczości Wacława Potockiego zwykło się także mówić że stanowi ona sumienie narodowe. Potocki realizuje w swoich utworach ważne problemy społeczne i moralizatorskie. Wyżej scharakteryzowane wiersze , podejmują ą kwestie bezpośrednio dotyczące społeczeństwa.

Bardzo ważna w kreowaniu obrazu Sarmaty jest twórczość Oświeceniowa Ignacego Krasickiego.

Krasicki w swoich satyrach porusza odwieczny problem a zarazem przypadłość Polaków. Jest nią zamiłowanie do trunków i nadużywania alkoholu. Krasicki jako człowiek mądry i wykształcony polecał idee Horacego. Idea to "aurea mediocritas". Oznacza to złoty środek. Według Krasickiego wszystkie dobra na ziemi są dla ludzi. Należy jednak z nich korzystać z umiarem. Nawet alkohol w małych ilościach nie jest czymś złym. Ważne jest by pamiętać o umiarze. Rozważania na ten temat zwarł Krasicki w satyrze pt. "Pijaństwo".

Satyra "Pijaństwo" ma formę dialogu. Niezwykle dynamiczny dialog prowadzi dwóch szlachciców. Jeden z nich nie pije a umiar dla niego to rzecz święta. Drugi z nich jest pijakiem. Przegadują się który z nich ma rację. Omawiają skutki picia alkoholu. Przebieg rozmowy ilustruje cytat:

Pierwszy z nich mówi : "Bogdaj w piekło przepadło obrzydłe pijaństwo! Cóż w nim? Tylko niezdrowie, zwady, grubijaństwo. Oto profit: nudności i guzy, i plastry."

Odpowiedź drogiego szlachcica: "podłej to zabawa hałastry, brzydzi się nią człek prawy, jako rzeczą sprośną. Z niego zwady, obmowy nieprzystojne rosną".

Abstynent uważa że człowiek który jest pijany nie panuje nad sobą. Nie umie logicznie myśleć. Alkoholizm prowadzi do wielu chorób, nawet do śmierci. Pijaka uważa kogoś gorszego za zwierzęcia: "gorszy jest od zwierzęcia, gdyż nawet zwierzęta, choć nierozumne, napoju nigdy nie biorą nad potrzebę".

Rozmowa ta nie wiele wnosi. Nie udaje się bowiem nawrócić pijaka na właściwą drogę. Żegna się on ze swoim współrozmówcą mówią: "Bądź zdrów! (...) Napije się wódki".

Satyra ta oparta jest na kontraście. Krasicki kreśli tu sylwetki dwóch postaci. Pozytywnej i negatywnej. Postać pozytywna to mądry i oświecony szlachcic. Kieruje się on w swoim życiu wartościami takimi jak cnota, rozum i umiarkowanie: "Rozum, który człowieka od bydlęcia różni, Śmią za lada przyczyną przytępić lub tracić".

Drugą osobą jest typowy XVIII wieczny szlachcic. Pijak zawadiaka. Miłośnik biesiadowania.

W piękny i czytelny sposób w wypowiedź pozytywnej postaci wkłada wykład moralizatorsko- wychowawczy. Oprócz potępienia tej przywary jaką było pijaństwo Krasicki w utworze tym krytykuje pojmowanie gościnności. Przez która większość szlachty rozumie wspólne picie. Ponad to wspólne picie rodzi dyskusje o sprawach państwa i swoich. Niestety są to tylko puste słowa, z których na następny dzień nic nie wynika.

Następna satyra Krasickiego porusza inny ważny problem. Jest to wada Polaków, zamiast kultywować swoje piękne rodzinne tradycje przejmuje wszystkie zwyczaje z zachodnich dworów. Utwór w którym poeta krytykuje te bezmyślne przejmowanie wzorów to "Żona modna". Utwór podobnie do innych satyr ma formę dialogu. W zasadzie jest to skarga jednego szlachcica. Opowiada on swojemu znajomemu że ślub z damą która miała ogromny posag nie przyniósł mu oczekiwanych korzyści wręcz przeciwnie ma same kłopoty. Tytułowa żona jest karykaturalna postacią. Jest ona wpatrzona w przychodzącą modę z zachodu. Sprowadza i kupuje mnóstwo francuskich ubrań i dodatków. Ponad to uważa że jest zbyt doskonała i piękna osobę by siedzieć w swoim dworku jej miejsce jest w stolicy. Cały majątek jaki posiadają topniej żali się szlachcic. Na domiar złego znajomi tytułowej żony podpalają stodołę szlachcica bo według ich zdania szpeci wizerunkowi wyremontowanego niedawno na styl francuski dworku.

Celem tej satyry jest potępienie bezmyślnie przejmowanych wzorów. Zapatrzenie w nie prowadzi do zapomnienia o własnej pięknej tradycji. Rozrzutność prowadzi jedynie do zguby i nieszczęścia. Nie da to nam żadnych korzyści duchowych ani kulturowych jak się pozornie może wydawać.

Obraz współczesnego Polaka żyjącego w wieku jest niestety bardzo podobny do Sarmaty z wieku XVII. Te cechy tkwią w nas bez względu na mijający i płynący nieustannie czas.