Każdy tekst, który tworzymy składa się z wypowiedzeń i zdań. Każde zdanie jest wypowiedzeniem, ale nie każde wypowiedzenie musi być zdaniem. Zdanie to bowiem zespół wyrazów zebranych wokół osobowej formy czasownika (orzeczenia), natomiast wypowiedzeniem jest również równoważnik zdania, czyli zespół wyrazów połączonych składniowo, ale nie zawierający osobowej formy czasownika. Każde wypowiedzenie może mieć na celu powiadomienie odbiorcy o czymś (informuje o czymś odbiorcę) - zdanie oznajmujące; zapytanie o coś - zdanie pytająca; nakazanie czegoś odbiorcy - zdanie rozkazujące.

PODSTAWOWE CZĘŚCI ZDANIA

Orzeczenie - człon konstruktywny zdania, podstawowe kryterium odróżniające zdanie od innych wypowiedzeń. Za pomocą orzeczenia orzekamy o czynności, stanie lub właściwości tego, na co wskazuje podmiot. Orzeczenie jest najczęściej wyrażone osobową formą czasownika, przy czym może występować w różnych trybach i czasach - takie orzeczenie nazywamy orzeczeniem czasownikowym. Np.: Krzysiek przyjechał do Krakowa.

Innym typem orzeczenia jest orzeczenie imienne. Składa się ono z dwóch elementów łącznika - będącego osobową formą czasownika być, zostać, stać się i orzecznika, którego funkcję może pełnić rzeczownik, przymiotnik, zaimek rzeczowny i przymiotny, imiesłów przymiotnikowy bierny lub liczebnik. Np.: Kasia jest nauczycielką języka polskiego.

Podmiot - nadrzędna część zdania, określa osoby, przedmioty, zwierzęta, zjawiska i pojęcia abstrakcyjne, o których stanie lub właściwości orzekamy z pomocą orzeczenia. Podmiot zgada się z orzeczeniem pod względem liczby i rodzaju.

Podmiot jest zazwyczaj wyrażony poprzez rzeczownik lub zaimek rzeczowny w mianowniku:

Krzysiek idzie spać.

Ona poszła na zakupy.

Czasem w roli podmiotu mogą wystąpić inne części mowy np.: przymiotnik, liczebnik, bezokolicznik, imiesłów, ale musza być one użyte w znaczeniu rzeczownikowym:

Drużynowy zarządził sprzątanie lasu.

Marzyć jest przyjemnie.

Albo jest spójnikiem.

Drugi wyprzedził pierwszego.

Zdarza się, że podmiot występuje w dopełniaczu. Mówimy wtedy o podmiocie logicznym. Używamy go zazwyczaj wtedy, gdy mówimy o ubywaniu, przybywaniu, braku lub nadmiarze czegoś:

Wody w Wiśle ciągle przybywa.

Wczoraj wieczorem brakło prądu.

Często podmiotem nie jest pojedynczy wyraz, a cały ich szereg. Mówimy wtedy o tzw. podmiocie szeregowym:

Witek i Marek pojechali nad morze.

Natalia, Kasia i Ania zostały w domu.

Czasami w zdaniu nie ma słowa, które pełni funkcję podmiotu, ale możemy się go domyślić na podstawie kontekstu i przy pomocy osobowej końcówki czasownika. Mówimy wtedy o tzw. podmiocie domyślnym:

Grzegorz nie przyszedł na spotkanie. Wczoraj pracował do późna i dzisiaj zaspał. (kto? - on, Grzegorz)

Podmiot i orzeczenie tworzą w zdaniu związek główny!

POZOSTAŁE (DRUGORZĘDNE) CZĘŚCI ZDANIA:

Przydawka - stanowi określenie rzeczownika. Odpowiada na pytania: jaki?, jaka?, jakie?, który, czyj?, czego?, z czego? Najczęściej wyrażona jest za pomocą przymiotnika.

Zaspany Grzegorz otworzył okno.

Czasem rolę przydawki może pełnić inny rzeczownik, zgadzający się z wyrazem określanym pod względem liczby i przypadku:

Pojechali do domu rodziców.

Szczególny przypadek stanowi przydawka porównawcza. Łączy się ona z rzeczownikiem, który określa, za pomocą wyrazów: jak, jako, jakby, niby:

Dzieci patrzyły jak zaczarowane.

Przydawka odpowiadająca na pytanie ile?, to przydawka liczebna:

Kasia kupiła trzy kilogramy jabłek.

Dopełnienie - jest częścią zdania stanowiącą dookreślenie czasownika. Odpowiada na pytania przypadków zależnych. Dopełnienie może być bliższe (przy zamianie zdania ze story czynnej na stronę bierną przejmuje funkcje podmiotu) lub dalsze (zawsze pełni role dopełnienia, nie da się go przekształcić w podmiot). Najczęściej wyrażone jest rzeczownikiem:

Zainteresował się pracą Magdy.

Okolicznik - jest określeniem orzeczenia. Zazwyczaj jest wyrazem nieodmiennym lub wyrażeniem przyimkowym. W zależności od tego, co będziemy dookreślać za pomocą okolicznika i w jaki sposób o niego zapytamy, wyróżniamy kilka jego typów:

  1. okolicznik miejsca (gdzie?) np.: Ania poszła do babci.;
  2. okolicznik czasu (kiedy?) np.: Wczoraj rozmawiałam z Michałem.;
  3. okolicznik sposobu (jak?) np.: Wszystko poszło sprawnie.;
  4. okolicznik przyczyny (dlaczego?) np.: Padam ze zmęczenia!;
  5. okolicznik warunku (pod jakim warunkiem?) np.: Przeniesiemy się do domu tylko w wypadku deszczu.;
  6. okolicznik celu (w jakim celu?) np.: Idę do domu posprzątać przed powrotem rodziców.;
  7. okolicznik przyzwolenia (mimo czego?) np.: Mimo zmęczenia pracował dalej.

ZDANIA ZŁOŻONE:

Ilość orzeczeń w zdaniu decyduje o tym, czy jest to zdanie pojedyncze (jedno orzeczenie), złożone (dwa orzeczenia), czy wielokrotnie złożone ( trzy lub więcej orzeczeń).

Zdanie pojedyncze nierozwinięte składa się jedynie z podmiotu i orzeczenia np.: Krzysiek śpi. Natomiast jeżeli oprócz podmiotu i orzeczenia wypowiedzenie zawiera także drugorzędne człony zdania (przydawki, okoliczniki, dopełnienia), to nazywamy je zdaniem pojedynczym rozwiniętym. Np.: Przystojny Kamil przyniósł Weronice bukiet pięknych, czerwonych róż.

Podmiot wraz ze swoimi określeniami tworzy tzw. grupę podmiotu. Orzeczenie i jego określenia - grupę orzeczenia.

Jeżeli zdania składowe są wobec siebie równorzędne, żadne nie jest ważniejsze, to mamy do czynienia z tzw. zdaniem złożonym współrzędnie. Zdania składowe mogą być połączone bezspójnikowo (poszczególne zdania składowe oddziela wtedy zazwyczaj przecinek) lub za pomocą spójnika (np.: i, oraz, ani, ni, albo, toteż, zaś). Wyróżniamy cztery typy zdań złożonych współrzędnie. Są to:

  1. Zdania złożone współrzędnie - łączne. Połączone za pomocą spójników: i, oraz, a, tudzież, ani, ni. Wczoraj wyciągnęłam rower i pojechałam na wycieczkę za miasto.
  2. Zdania złożone współrzędnie - rozłączne. Połączone za pomocą spójników: lub, albo, czy, bądź. Wieczorem pójdę na spacer lub wybiorę się do kina.
  3. Zdania złożone współrzędnie - przeciwstawne. Połączone za pomocą spójników: ale, lecz, natomiast, jednak, zaś. Chciałam wyjść na rower, ale zaczął padać deszcz.
  4. Zdania złożone współrzędnie - wynikowe. Połączone za pomocą spójników: więc, toteż, dlatego. Padało, więc zostałam w domu.

Zdaniem złożonym podrzędnie nazywamy takie, w którym jedno ze zdań składowych jest nadrzędne (ważniejsze) w stosunku do pozostałych.

Również wśród zdań złożonych podrzędnie wyróżniamy kilka typów:

  1. Zdanie złożone z podrzędnym dopełnieniowym. Zdanie podrzędne dopełnieniowe pełni tu taką sama funkcję jak dopełnienie. Możemy o nie zapytać tymi samymi pytaniami, którymi pytamy o dopełnienie. Np. Zmartwiłam się tym (czym?), że się rozchorowałeś. Nie chciałem (czego?), żebyś tak myślała.
  2. Zdanie złożone z podrzędnym okolicznikowym. Zdanie podrzędne okolicznikowe pełni taką samą funkcję jak okolicznik. Możemy wyróżnić dodatkowo tyle typów zdań podrzędnych okolicznikowych, ile mamy rodzajów okoliczników (okolicznikowe czasu, miejsca, warunku, celu itp.) Pytając o nie używamy tych samych pytań, jakie stosujemy pytając o określony okolicznik. Kiedy byłam nad morzem, dużo pływałam. (kiedy?) Marek czekał na Joasię tam, gdzie zwykle się spotykali. (gdzie?) Zapisz to, żebyś nie zapomniał. (po co?)
  3. Zdania złożone z podrzędnym przydawkowym. Zdanie podrzędne przydawkowe pełni taką samą funkcję jak przydawka. Odpowiada na te same pytania. Przeczytałam książkę, którą mi pożyczyłaś. (jaką?) Na salę nie weszli już ludzie, którzy się spóźnili. (jacy?)
  4. Zdanie złożone z podrzędnym podmiotowym. Zdanie podrzędne podmiotowe nie może zastąpić podmiotu zdania nadrzędnego, ale rozwija jego treść. Pytamy o nie stosując pytania, którymi pytamy również o podmiot. Ten, kto to zrobił, powinien się wstydzić. (kto?) To co usłyszałeś, zachowaj dla siebie. (co?)
  5. Zdanie złożone z podrzędnym orzecznikowym. Zdanie podrzędne orzecznikowe nie zastępuje orzeczenia zdania nadrzędnego, ale uzupełnia jego treść. Odpowiada na pytania jaki jest?, kim jest?. Dla mnie ciekawa książka jest tym, czym dla innych dobry film. (czym jest?)